{"id":4910,"date":"2020-08-26T13:21:35","date_gmt":"2020-08-26T13:21:35","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=4910"},"modified":"2021-07-24T17:59:22","modified_gmt":"2021-07-24T08:59:22","slug":"emanuel-lakon-futuru-tanba-tenke-buka-moris-peskiza-hosi-ilo-liu-60-traballu-infantil","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2020\/08\/26\/emanuel-lakon-futuru-tanba-tenke-buka-moris-peskiza-hosi-ilo-liu-60-traballu-infantil\/","title":{"rendered":"Emanuel Lakon Futuru Tanba Tenke Buka Moris, Peskiza Hosi ILO Liu 60% Traballu Infant\u00edl"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportazen Adroaldo \u2018Saretukau\u2019<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em><strong>&#8220;Grave liu mak labarik sira serbisu iha ind\u00fastria ki\u2019ik sira ho porsentu ne\u2019eb\u00e9 ki\u2019ik liu. Maib\u00e9 ida ne\u2019e f\u00f3 risku ba sira nia moris, hanesan kompa\u00f1ia uza labarik sira ba servisu liu oras, haruka labarik sira opera m\u00e1kina boot sira&#8221;.<\/strong><\/em><strong> Jacinto Caldas Belo<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Lakon nia tempu ba eskola, lakon nia tempu halimar ho haksolok no nia tenke f\u00f3 tempu barak liu dudu nia gerobak pentolan ho ain tanan, hakat liu Estrada p\u00fabliku sira, hodi hein ema ida sosa netik nia pentolan.<\/p>\n\n\n\n<p>Emanuel Ek idade 15 mai hosi rai enklave Oe-cusse, nia deside mai iha Dili hodi hatutan moris, karik iha Dili nia sente fasil liu hodi hetan dollar ida. Emanuel muda mai iha Dili hodi fa\u2019an pentolan ho ambulante (gerobak) lor-loron.<\/p>\n\n\n\n<p>Emanuel labele kontinua nia eskola, tanba moris ne\u2019eb\u00e9 uma laran hasoru la permite nia hodi kontinua eskola, karik tuir Emanuel tempu to\u2019o ona hodi nia sustenta nia uma laran, maski idade 5 tuir loloos tenke pasa tempu iha eskola.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir konvensaun internasion\u00e1l art.25&nbsp;konaba Direitu ba Edukasaun no Konstituisaun artigu 59 konaba direitu ba edukasaun no kultura, ne\u2019eb\u00e9 hateten estadu reko\u00f1ese no garante sidadaun hotu nia direitu ba edukasaun no kultura, nune\u2019e m\u00f3s harii sistema ensinu b\u00e1ziku univers\u00e1l, obrigat\u00f3riu no bainhira bele, saugati, tuir lei haruka.<\/p>\n\n\n\n<p>Artigu no konvensaun internasion\u00e1l ne\u2019e la vale ba Emanuel, tanba moris ne\u2019eb\u00e9 nia hasoru la f\u00f3 tempu ba nia atu goza nia direitu hanesan sidadaun ida.<\/p>\n\n\n\n<p>Emanuel nia naran estimadu mak Ema, bainhira hateke ba nia matan laran hatudu nia kolen tanba tenke lao lor-loron, no loron matan tenke sunu nia kulit, halo Ema nia isin sente la naroman maib\u00e9 Ema la preokupa ho nia kondisaun f\u00edziku, maski kolen no sente loron tiru nia kulit, maib\u00e9 tenke hatutan moris, ida ne\u2019e mak iha Ema nia ulun.<\/p>\n\n\n\n<p>Ema iha maun alin na\u2019in tolu, nia mak oan mane dahuluk, nia alin na\u2019in rua &nbsp;hela iha Oe-cusse ho nia inan-aman sira. Emanuel moris hosi agrikult\u00f3r nia oan, ho nune\u2019e nia inan-aman laiha kbiit atu hatama nia iha eskola.<\/p>\n\n\n\n<p>Neon Metin dada lia ho Emanuel tanbas\u00e1 lakohi eskola, ba Neon Metin ho kalma nia hat\u00e1n, \u201cha\u2019u la eskola tanba ha\u2019u nia abo mak lakohi ha\u2019u atu eskola, nia hakarak ha\u2019u lalika eskola ida\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Karik kondisaun ekonomia mak halo mak Emanuel labele eskola no nia abo la f\u00f3 nia ba eskola? Ema mai iha Dili fulan tolu ona, hodi fa\u2019an nia primu nian pentolan.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cHa\u2019u fa\u2019an pentolan ne\u2019e ha\u2019u nia maun mak haruka. Ha\u2019u iha foho hela, ha\u2019u nia maun dehan mai D\u00edli fa\u2019an pentolan, ne\u2019e mak ha\u2019u mai ne\u2019e. Hosi Oe-cusse mai D\u00edli ha\u2019u hela ho ha\u2019u nia mae nia maun nia oan. Ha\u2019u fa\u2019an hotu osan f\u00f3 ba ha\u2019u nia maun, kada fulan mak ha\u2019u nia maun selu ha\u2019u $80.00, bai-bain ha\u2019u fa\u2019an ne\u2019e loron ida hetan $30-$35\u201d, <\/em>tenik Emanuel ho hamnasa moe ba Neon Metin iha merkadu Taibesi, kuarta 19\/08.<\/p>\n\n\n\n<p>Lao tuir dalan Emanuel kontinua hakilar hodi hateten pentolan\u2026pentolan..pentolan hodi nune\u2019e karik ema balun kang hakarak han, bele sosa netik. Emanule lor-loron oras tuku 09:00 dadeer sai ona hosi uma iha Kuluhun no lao tun ba faan iha Bidau, tesik lao ba Kaikoli, Likintai no ikus tesik mai merkadu Taibesi to\u2019o kalan boot.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cHa\u2019u fa\u2019an ne\u2019e ha\u2019u la\u2019o ne-neik de\u2019it, to\u2019o meiu dia ha\u2019u ba han iha uma, pois mak kontinua sai ba fa\u2019an fali, tuir nafatin dalan ne\u2019eb\u00e9 ha\u2019u liu. Tuku 2 ka tuku 3 ha\u2019u to\u2019o iha merkadu Taibesi, ha\u2019u para fa\u2019an iha ne\u2019e to\u2019o kalan tuku 7 ka 8 mak ha\u2019u fila ba uma\u201d,<\/em> dehan Emanuel.<\/p>\n\n\n\n<p>Neon Metin kontinua dada lia ba nia, osan ne\u2019eb\u00e9 o simu halo ba saida? Ba Neon Metin Emanule hateten, <em>\u201cha\u2019u la halo buat ida, ha\u2019u haruka ba ha\u2019u nia ama iha Oe-cusse de\u2019it\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Relasiona ho situasaun ida ne\u2019e, Neon Metin halo entrevista ho Koordenad\u00f3r Projetu Avansu Sosial, Promosaun Serbisu Desente International Labour Organizasaun (ILO), Jacinto Caldas Belo hateten iha tinan 206 ILO apoiu &nbsp;Sekret\u00e1riu Estadu Formasaun no Empregu (SEFOPE) no Diresaun Jeral Estat\u00edstika iha Minist\u00e9riu Finansas nia okos iha momentu ne\u2019eb\u00e1, halo peskiza boot ida atu hatene situasaun traballu infantil iha Timor-Leste no iha Outubru 2019, konsege lansa rezultadu peskiza ne\u2019eb\u00e9 interesante tebes no hetan dadus no informasaun barak konaba situasaun traballu infant\u00edl iha Timor.<\/p>\n\n\n\n<p>Pontu importante hosi peskiza ne\u2019e hateten katak 60% liu traballu infant\u00edl iha Timor, ne\u2019e katak labarik sei envolve an iha traballu. Ita ko\u2019alia traballu infant\u00edl ne\u2019e katak labarik sira envolve iha idade 18 mai kraik. Peskiza nia alvu mak labarik hosi tinan 5-17 no tinan 15-17. Labarik sira ne\u2019e mak barak deskobre iha traballu infant\u00edl ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/WhatsApp-Image-2020-08-26-at-19.05.42-1024x768.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-4912\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/WhatsApp-Image-2020-08-26-at-19.05.42-1024x768.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/WhatsApp-Image-2020-08-26-at-19.05.42-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/WhatsApp-Image-2020-08-26-at-19.05.42-768x576.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/WhatsApp-Image-2020-08-26-at-19.05.42-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/WhatsApp-Image-2020-08-26-at-19.05.42-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/WhatsApp-Image-2020-08-26-at-19.05.42-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/WhatsApp-Image-2020-08-26-at-19.05.42-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/WhatsApp-Image-2020-08-26-at-19.05.42-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/WhatsApp-Image-2020-08-26-at-19.05.42-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/WhatsApp-Image-2020-08-26-at-19.05.42-681x511.jpeg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/WhatsApp-Image-2020-08-26-at-19.05.42.jpeg 1040w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption>Emanule ho nia kolega sira hosi Oe-cusse ne&#8217;ebe fila liman iha Dili. [Foto: Adroaldo | 26.08.2020]<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p>Jacinto dehan area tolu mak importante tebes ka sai hanesan \u00e1rea dominante ba labarik sira envolve iha laran, primeiru Agrikultura, peska no neg\u00f3siu movel sira, &nbsp;hanesan alin sira ne\u2019eb\u00e9 fa\u2019an manu tolun, pulsa, sigaru, dudu gerobak iha D\u00edli laran, pentolan sira ne\u2019e iha espasu boot sira iha D\u00edli, lur\u00f3n sira ne\u2019e, balun hosi uma tama uma.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia hatutan iha peskiza ne\u2019e nota munis\u00edpiu lima mak sai melor ne\u2019eb\u00e9 ita hetan katak labarik nia n\u00fameru servisu ne\u2019e barak. Primeiru mak D\u00edli, segundu munis\u00edpiu Ermera, labarik barak liu ne\u2019eb\u00e9 iha tempu koleta kaf\u00e9, labarik barak apoiu sira nia inan aman, atu hetan rendimentu ka suplementu rendimentu ka income fam\u00edlia nian, entaun labarik sira envolve iha ku\u2019u kaf\u00e9 ne\u2019e. Tuir fali mak Munis\u00edpiu Aileu, RAEOA no Lautem. Munis\u00edpiu lima ne\u2019e sai hanesan melor ne\u2019eb\u00e9 ita hetan traballu infant\u00edl ne\u2019e barak tebes.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia hateten traballu infant\u00edl ne\u2019e labarik sira uza sira nia tempu barak liu serbisu duke ba eskola, balu abandona eskola, ba servisu iha agrikultura no fa\u2019an sas\u00e1n hodi ajuda sira nia inan-aman.<\/p>\n\n\n\n<p>Traballu infant\u00edl katak labarik sira ne\u2019eb\u00e9 ho idade ki\u2019ik, envolve iha serbisu ne\u2019eb\u00e9 todan, bele f\u00f3 serbisu ba sira nia moris, depois abandona sira nia eskola, tanba sira tenke ba servisu para ajuda inan-aman atu hetan osan, hodi bele sustenta sira nia fam\u00edlia.<\/p>\n\n\n\n<p>Jacinto m\u00f3s dehan grave liu mak labarik sira serbisu iha ind\u00fastria ki\u2019ik sira ho porsentu ne\u2019eb\u00e9 ki\u2019ik liu. Maib\u00e9 ida ne\u2019e f\u00f3 risku ba sira nia moris, hanesan kompa\u00f1ia uza labarik sira ba servisu liu oras, haruka labarik sira opera m\u00e1kina boot sira.<\/p>\n\n\n\n<p>ILO preokupa tanba traballu infant\u00edl iha Timor simplesmente sai ona situasaun ne\u2019eb\u00e9 tenke bolu ema hotu nia atensaun, tanba f\u00f3 risku ba vida labarik sira nian, labarik sira tenke abandona eskola, entaun la foku ba sira nia edukasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>ILO hamutuk no SEFOPE ho parseiru sira seluk ne\u2019e, halo esforsu tomak halo sosializasaun nafatin, f\u00f3 konsentizasaun sira, para sira nia inan-aman bele hatene sa\u00edda mak traballu infant\u00edl, hatene oins\u00e1 prevene labarik sira servisu sedu, sira hatene risku kuandu husik sira nia oan ba serbisu, la ba eskola ne\u2019e sa\u00edda, ba servisu iha fatin ne\u2019eb\u00e9 fo risku ne\u2019e fo impaktu ladi\u2019ak ba labarik sira nia sa\u00fade, labarik sira nia mentalidade, dezenvolvimentu mental no ladi\u2019ak ba labarik sira nia futuru.<\/p>\n\n\n\n<p>ILO nia misaun ba problema ne\u2019e mak buka solusaun ne\u2019e integradu, Minist\u00e9riu hotu tenki apoiu, ezemplu inan-aman iha foho ka rural, oins\u00e1 mak governu tenki apoiu sira nia moris no sira nia ekonomia.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cIta la\u2019os kura de\u2019it, maib\u00e9 ita m\u00f3s prevene para buat ne\u2019e labele mosu, oins\u00e1 inan-aman sira hatene para prevene sira nia oan sira ba serbisu, maib\u00e9 sira dehan ami nia oan la ba serbisu la ajuda ami, ami la iha osan para sustenta ami nia moris. Ne\u2019e pergunta boot ida, sai hanesan traballu ida ba ema hotu, atu hanoin lisuk hosi ema hotu\u201d,<\/em> hateten Jacinto ba Neon Metin<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportazen Adroaldo \u2018Saretukau\u2019 &#8220;Grave liu mak labarik sira serbisu iha ind\u00fastria ki\u2019ik sira ho porsentu ne\u2019eb\u00e9 ki\u2019ik liu. Maib\u00e9 ida ne\u2019e f\u00f3 risku ba sira nia moris, hanesan kompa\u00f1ia uza labarik sira ba servisu liu oras, haruka labarik sira opera m\u00e1kina boot sira&#8221;. Jacinto Caldas Belo Lakon nia tempu ba eskola, lakon nia tempu halimar [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4911,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-4910","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-feature"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4910","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4910"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4910\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9216,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4910\/revisions\/9216"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4911"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4910"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4910"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4910"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}