{"id":5147,"date":"2020-09-12T10:30:52","date_gmt":"2020-09-12T10:30:52","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=5147"},"modified":"2020-09-12T10:33:41","modified_gmt":"2020-09-12T10:33:41","slug":"ee-dahuluk-no-daruak-seitor-informal-negosiu-faan-sasan-tun-ba-12","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2020\/09\/12\/ee-dahuluk-no-daruak-seitor-informal-negosiu-faan-sasan-tun-ba-12\/","title":{"rendered":"EE dahuluk no Daruak Seitor Informal (negosiu faan sasan) Tun ba 12%"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportazen Marcio Morato Pinto<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Mata Dalan Institute (MDI) hetan suporta hosi Oxfam ho Professor Brett Inder, hosi Monash University hodi halo peskiza konaba impaktu hosi pandemia COVID-19 ba seitor informal. <\/p>\n\n\n\n<p>Liu hosi lansamentu\npeskiza, indetifika katak Pandemia COVID-19 iha tinan-2020 lori ona dezafiu lubuk-ida ba ekonomia global no\nTimor-Leste afetadu ona iha maneira oioin. Ho kazu lok\u00e1l sira hosi infesaun\nne\u2019eb\u00e9 identifika durante fulan Marsu 2020, governu responde ho intervensaun\nsa\u00fade lubuk-ida, atu koko no identifika kazu sira no hamenus risku propagasaun.\n<\/p>\n\n\n\n<p>Timor-Leste impoin restrisaun lubuk-ida\nba atividade ekon\u00f3mika no moris loroloron nian, liuhosi s\u00e9rie Estadu Emerj\u00e9nsia\n(EE) durante fulan balu, ne\u2019eb\u00e9 hah\u00fa iha loron 28 Marsu 2020, problema ne\u2019ebe\npovu hasoru mak &nbsp;negosiante sira laiha\nrezerva finanseira, atu supera lakon derepente ba rendimentu ka asesu ba\nmerkadu sira. <\/p>\n\n\n\n<p>Rezultadu hosi peskiza ne\u2019ebe halo\nhosi MDI ho Oxfam hatudu katak set\u00f3r inform\u00e1l iha Timor-Leste iha faze\ndezenvolvimentu Timor-Leste, ekonomia bele karakteriza hosi persentajen boot\nhosi adultu sira ne\u2019eb\u00e9 ho idade-traballu ne\u2019ebe envolve iha agrikultura\neskala-ki\u2019ik nian, ne\u2019eb\u00e9 prod\u00faz barak ba konsumu-rasik. <\/p>\n\n\n\n<p>Estimativa ide\u00e1l mak set\u00f3r\nida-ne\u2019e reprezenta atividade ekon\u00f3mika prinsip\u00e1l ba maizumenus 60% hosi\numakain sira (resenseamentu Timor-Leste 2015). Ekonomia inform\u00e1l la\u2019os-agr\u00edkola\nne\u2019eb\u00e9 ho tama\u00f1u razo\u00e1vel. Ida-ne\u2019e mak tama\u00f1u ne\u2019eb\u00e9 atu-hanesan ho ekonomia\nformal nia forsa-traballu naun-governament\u00e1l. &nbsp;Ekonomia form\u00e1l ki\u2019ik maib\u00e9 buras, ne\u2019eb\u00e9\ndomina hosi empregu set\u00f3r p\u00fabliku.<\/p>\n\n\n\n<p>Peskiza ne\u2019ebe akumula mai hosi\nmunicipiu Aileu Baucau, Ermera, Dili, Liquisa no Manatuto, ho visaun ida atu bele\nrekupea prosesu ekonomia rai laran nian iha futuru. Iha peskiza hatudu abordajen\namostrajen entre feto ho mane, ho nune\u2019e governu bele rekupera no responde\npreokupasaun ne\u2019ebe populasaun sira preokupa iha atividade ekonomia inklusivu\nba setor informal no feto iha agrikultura ho agronegocio<\/p>\n\n\n\n<p>Iha tipu venda\nmak inklui kios sira mak hanesan vendedor ambulante no faan iha merkadu sira. Hosi\ndadus ne\u2019e hatudu tipu negosiu no jeneru, iha figura haat hatudu katak 75% hosi\nnegosiu sira iha amostra mak envolve ona iha faan\/venda hanesan loke kios,\nnegosiante ambulante ka faan iha merkadu lokal. <\/p>\n\n\n\n<p>Maioria hosi neg\u00f3siu hirak-ne\u2019e\nrelata katak depende ba fonte peso\u00e1l ka famili\u00e1r ba finansiamentu. Poupansa\npeso\u00e1l mak fonte dominante, ba neg\u00f3siu liu 50%, ho membru fam\u00edlia sira ne\u2019eb\u00e9\ntuir mai sai kom\u00fan liu, ho 17% hosi neg\u00f3siu sira ne\u2019eb\u00e9 depende ba fonte\nfinansiamentu ida-ne\u2019e. Persentajen ne\u2019eb\u00e9 ki\u2019ik tebes, 9% de\u2019it mak depende ba\nbanku form\u00e1l sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir peskiza refere hatudu katak\nrendimentu ba seitor informal sira molok krize liu-liu Pre-COVID-19 ka iha nivel\nnormal, rendimentu venda nian relata iha variasaun kada loron bele hetan\n$10-$30.<\/p>\n\n\n\n<p>Bainhir akontese COVID-19 no\nestadu emerjensia iha Timor-Leste, iha dadus hatudu katak diaria venda nian durante\nestadu emerjensia dahuluk no daruak reseita venda maismenus 65% tun duke antes\npandemia. <\/p>\n\n\n\n<p>Observasaun hosi peskiza ne\u2019e hatudu katak antes per\u00edodu EE, neg\u00f3siu\nsira fa\u2019an sas\u00e1n liu $20 kada loron. Durante EE 1 &amp; 2, neg\u00f3siu sira fa\u2019an\nsas\u00e1n tuun liu ba 12% de\u2019it.<\/p>\n\n\n\n<p>Liu hosi lansamentu refere, Ministru Turismu, Comercio no Industria (MTCI), Lucas do Carmo hateten ita nia nasaun no sosiedade moris iha inserteza boot ne\u2019ebe hasoru obsataklu boot. <\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Husi obstakulu ne\u2019ebe iha, bele sai oportunidade mai Timor, oinsa buka atu hadiak, atu identifika faktores sira ne\u2019ebe bele hafor\u00e7a rezilencia atu gradualmente ita fila ba iha situasaun normal foun\u201d, \u00a0<\/em>dehan Lucas do Carmo iha seremonia lansamento peskiza iha, Suai Room-Timor Plaza 11\/09.<\/p>\n\n\n\n<p>Ministru dehan imporatante tebes atu asegura kontinuidade ekonomia informal no promove desenvolvimento seitor imprasial no redusaun dependencia ba importasaun no estimula konsumisaun, atu nune\u2019e bele konstrui sosiedade no ekonomia ne\u2019ebe investe iha ita nia rai no iha ita nia sosiedade. <\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>*(Marcio Morato Pinto nudar estajiadu iha media RENETIL &#8211; Neon Metin)<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportazen Marcio Morato Pinto Mata Dalan Institute (MDI) hetan suporta hosi Oxfam ho Professor Brett Inder, hosi Monash University hodi halo peskiza konaba impaktu hosi pandemia COVID-19 ba seitor informal. Liu hosi lansamentu peskiza, indetifika katak Pandemia COVID-19 iha tinan-2020 lori ona dezafiu lubuk-ida ba ekonomia global no Timor-Leste afetadu ona iha maneira oioin. Ho [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":5148,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-5147","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5147","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5147"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5147\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5150,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5147\/revisions\/5150"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5148"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5147"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5147"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5147"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}