{"id":5515,"date":"2020-10-09T12:01:33","date_gmt":"2020-10-09T03:01:33","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=5515"},"modified":"2021-07-24T18:15:37","modified_gmt":"2021-07-24T09:15:37","slug":"ema-ho-defisiensia-kontinua-hela-iha-kotuk-istoria-gaspar-ho-filipa-nian-iha-ebf-aituri-laran","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2020\/10\/09\/ema-ho-defisiensia-kontinua-hela-iha-kotuk-istoria-gaspar-ho-filipa-nian-iha-ebf-aituri-laran\/","title":{"rendered":"Ema Ho Defisi\u00e9nsia Kontinua Hela Iha Kotuk, Ist\u00f3ria Gaspar ho Filipa Nian Iha EBF Aituri-Laran"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Bernarda, Marcio, &amp; Santina<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Labarik hotu-hotu iha direitu ba eskola maib\u00e9 la\u2019os labarik hotu-hotu bele hetan serbisu edukasaun ho kualidade no ekuidade. Eskola B\u00e1zika Filial (EBF) Aituri-Laran, la\u2019os dook hosi Minist\u00e9riu Edukasaun mak lokaliza iha Vila Verde. Lideransa Minist\u00e9riu nian bainhira hakarak bele lori minutu 15 de\u2019it ba to\u2019o ona ba eskola ne\u2019e. Fasilidade EBF Aituri-Laran seidauk asesivel ba estudante ho defisi\u00e9nsia. Eskola ne\u2019e identifika estudante ho defisi\u00e9nsia nain 4, inklui Gaspar ho Filipa. Gaspar ho Filipa nu\u2019udar estudante ho defisi\u00e9nsia no moris hosi fam\u00edlia kiak.&nbsp; Sira la hetan diskriminasaun iha eskola ne\u2019e, maib\u00e9 kondisaun infraestrutura eskola seidauk asesivel no profes\u00f3r sira seidauk iha formasaun espes\u00edfiku hodi hanorin estudante ho defisi\u00e9nsia.<\/p>\n\n\n\n<p>Gaspar Trindade, idade 9, klase 3, hela metru 300 resin hosi eskola, iha aldeia Temporal, Suku Lahane Oriental. Sira nia uma iha foho leten. Uma ne\u2019eb\u00e9 Gaspar ho nia fam\u00edlia hela ba mak uma hada ho blok no ho eskada naruk. Gaspar nia uma la favoravel ba Gaspar nia kondisaun. Filipa Amaral, idade 8, nia kondisaun moris la dook hosi Gaspar nian. Nia hela distansia metru 500 resin hosi eskola, iha Aldeia Sorumutu ba Dame, Suku Kuluhun. Uma ne\u2019eb\u00e9 Filipa hela ba kiak tebes. Bainhira udan, Filipa ho nia fam\u00edlia labele toba ho di\u2019ak. Atu hatutan moris Filipa nia Inan-Aman haka\u2019as-an fa\u2019an modo iha dalan atu sustenta nesesidade uma laran no sustenta oan sira nia eskola.<\/p>\n\n\n\n<p>Gaspar nia Avo mane, Virgilio Xavier Corte Real, konta katak Gaspar moris mai nia la defisiente. Nia moris mai fulan hira de\u2019it, moras Sarampu kona nia. Entaun nia inan lori ba Hospital Nasional Guido Valadares (HNGV), baixa iha ne\u2019eb\u00e1. Dout\u00f3r sira sona ai moruk la kontrola, ikus mai halo Gaspar defisi\u00e9nsia iha liman ho ain to\u2019o agora.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cGaspar moris mai ne\u2019e, nia la defisiente. Moras Sarampu mak kona nia isin, entaun nia ama lori nia ba hospital, baixa iha ne\u2019eb\u00e1. Depois Dout\u00f3r sira sona ho ai moruk la dun kontrola, to\u2019o halo nia alezadu tiha hanesan ne\u2019e. Ai moruk mak halo nia alezadu, nia moris mai di\u2019ak hela\u201d, <\/em>Virgilio Xavier Corte Real konta ba Neon Metin iha nia rezid\u00e9nsia Aldeia Temporal, Suco Lahane.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cBainhira nia eskola ho labarik sira ne\u2019eb\u00e9 la defisiente hanesan ho nia, ami la hanoin diferensa entre Gaspar ho nia kolega sira seluk. Ami la hanoin ema hateten nia, ema moris ne\u2019e se karik eskola defisi\u00e9nsia&nbsp;laiha atu ba tau iha ne\u2019eb\u00e9? hakarak ka lakohi Gaspar tenke eskola iha ne\u2019eb\u00e1. Ema balun hatete nia, maib\u00e9 ami la lori ba problema\u201d, Virgilio hatutan.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Gaspar nia Avo hakiak m\u00f3s dehan katak eskola simu nia ho di\u2019ak. Laiha protesta ruma dehan nia defisi\u00e9nsia labele eskola iha ne\u2019eb\u00e1. Ema simu nia di\u2019ak los. So hanoin de\u2019it, karik ema hatete aat nia. Gaspar moris ho nia Avo sira tanba Gaspar nia aman la besik Gaspar. Gaspar nia aman hola tiha feto ki\u2019ik. Gaspar nia ama kontinua eskola, Iha Sekund\u00e1ria Bekora. Eskola hotu Gaspar nia ama hola fali mane seluk. Gaspar ho nia alin feto hela ho nia av\u00f3, nia av\u00f3 mak hakiak. Maski Gaspar defisi\u00e9nsia maib\u00e9 nia la simu subs\u00eddiu defisi\u00e9nsia nian hosi MSSI, ne\u2019eb\u00e9 temi katak ema defisi\u00e9nsia simu subs\u00eddiu $30 kada fulan. Foin daudauk atu ba rejistu maib\u00e9 Xefe Suku dehan seidauk loke nia programa no seidauk nia tempu.<\/p>\n\n\n\n<p>La hanesan ho Gaspar, Filipa moris mai ho kedas defisi\u00e9nsia matan. Maski Filipa nian inan, Teresa Amaral lori nia ba konsulta beibeik maib\u00e9 hospital la konsege halo tratamentu ba Filipa nia matan.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cFilipa moris mai Dout\u00f3r sira la halo tratamentu espes\u00edfiku kona-ba ninia kondisaun. Ho nune\u2019e, to\u2019o fulan ida ha\u2019u lori fali nia ba konsulta, maib\u00e9 nia kontinua la hetan tratamentu tanba fasilidade HNGV nian limite tebes\u201d, Teresa Amaral haktuir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Tinan 10 liu ba, Teresa Amaral iha tiha esperansa atu salva Filipa nia matan bainhira ro boot <em>The Military Sealife Command Hospital Ship (USNS Mercy Boat),<\/em> to\u2019o iha Timor, ho objetivu atu halo tratamentu ba kualk\u00e9r moras ne\u2019eb\u00e9 Timor Oan sira iha. Rona informasaun ida ne\u2019e, Filipa nia Inan ho Aman deside, 4 horas madrugada atu lori nia ba konsulta. Maib\u00e9 fasilidade ba transporte laiha, entaun, ikus mai la lori Filipa hodi ba hetan tratamentu husi USNS.<\/p>\n\n\n\n<p>Filipa iha esperi\u00e9nsia edukasaun iha fatin tolu, primeiru nia eskola iha fatin defisi\u00e9nsia, maib\u00e9 nia rasik lakohi tanba nia haree nia kolega sira hanesan hotu ho nia, ikus mai halo nia trauma no nia deside atu muda Eskola ba fatin seluk. Hafoin nia muda ba Eskola Bemori. Iha Eskola refere nia kolega sira provoka nia hodi goza nia matan sorin aat, entaun, ikus mai nia deside atu lakohi eskola.<\/p>\n\n\n\n<p>Haree ba realidade ida nee, Inan Aman sira kontinua preokupa ho ninia estudu no ikus mai lori Filipa ba EBF iha Aituri-Laran, no iha ne\u2019eb\u00e1 maka Filipa sente ema simu no respeita nia iha eskola.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cPrestasaun iha Eskola di\u2019ak tanba nia iha vontade ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak atu estuda mat\u00e9ria sira ne\u2019eb\u00e9 iha ho normal maski defisi\u00e9nsia\u201d, Teresa konta.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Teresa m\u00f3s hatete katak tuir loloos agora Filipa) 3<sup>o<\/sup> ano, maib\u00e9 tanba nia muda eskola dala tolu, entaun ikus mai halo nia tenke hah\u00fa fali eskola 1<sup>o<\/sup> ano. Agora daudaun Filipa kontente tanba bele hetan kolega ne\u2019eb\u00e9 komprende nia no bele halimar di\u2019ak ho nia.<\/p>\n\n\n\n<p>Xefe Departamentu Edukasaun Inkluzivu iha Minist\u00e9riu Edukasaun, Jose Monteiro f\u00f3 sai dadus 2019 nian ne\u2019eb\u00e9 hatudu katak&nbsp; labarik defisi\u00e9nsia sira ne\u2019eb\u00e9 mak asesu ona ba edukasaun hamutuk 4.454, maibe dadus refere seidauk halo verifikasaun tanba seidauk hetan dadus husi munis\u00edpiu sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Oras ne\u2019e daudaun Minist\u00e9riu Edukasaun halo parseria ho UNICEF, UNESCO, Aj\u00e9nsia Partnership for Human Development (PHD) husi Australia nian, no m\u00f3s uluk ho PLAN hodi realiza formasaun ba profes\u00f3r sira. Professor sira ne\u2019eb\u00e9 mak simu ona formasaun ne\u2019e hamutuk 520 inklui sira formador, formador kada Munis\u00edpiu ida na\u2019in 10, sira ne\u2019e mak orsida f\u00f3 fali formasaun ba professor sira seluk ne\u2019eb\u00e9 mak hanorin iha sala de aula, sira ida formador ne\u2019e m\u00f3s professor hotu, para sira iha ko\u00f1esimentu bele atende ba labarik defisiente sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Bainhira Neon Metin husu kona ba partisipasaun hosi Profesor sira hosi EBF Aituri-Laran nian iha formasaun ne\u2019eb\u00e9 Xefe Edukasaun Inkluzivu temi, la ho serteza Jose Monteiro dehan katak profesor Eskola Filial Aituri-Laran balun tuir balun lae.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cProfessor sira ne\u2019eb\u00e9 mak hanorin iha Ai-turi laran balun tuir, balun la tuir, tanba depende ba Diret\u00f3r mak hili ka autoriza na\u2019in ida ka rua mak ba tuir. Ne\u2019e tanba mat\u00e9ria ida professor ida labele husik, entaun ida ne\u2019e mak Minist\u00e9riu tau prioridade\u201d, Xefe Departamentu Edukasaun Inkluzivu Jose Monteiro hatete.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Informasaun ne\u2019eb\u00e9 Xefe Departamentu Edukasaun Inkluzivu kontrad\u00eds ho saida mak Koordenad\u00f3r EBF Aituri-Laran, Vidal Brites hatete.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cFormasaun konaba hanorin estudante defisiente nian ami la hetan, tanba formasaun ne\u2019e presiza lori tempu naruk no espesifika. Durante ne\u2019e ami nia eskola la hetan karta hosi parte Minist\u00e9riu Edukasaun nian atu tuir formasaun ba labarik defisiente nian\u201d, Vidal Brites hatete.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Vidal m\u00f3s esplika katak iha profes\u00f3r na\u2019in 2 hosi EBF ne\u2019e ba tuir duni formasaun jeral kona ba ema ho defisi\u00e9nsia hosi Merry Mackillop, la\u2019os hosi Minist\u00e9riu Edukasaun. Formasaun ne\u2019e ajuda duni profes\u00f3r na\u2019in 2 ne\u2019e atu jeralmente akompa\u00f1a labarik defisi\u00e9nsia, hanesan Gaspar ho Filipa, ho nain 2 seluk tan iha sira nia eskola.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cAmi ba tuir workshop iha Marry Mackillop durante loron 3 ka 4 hanesan ne\u2019e. Iha ne\u2019eba ami aprende barak konaba metodolojia ba defisiente sira nian, maib\u00e9 ami seidauk iha esperi\u00e9nsia kle\u2019an konaba maneira atu hanorin labarik sira defisiente nian\u201d, Profesora Domingas de Araujo Mendon\u00e7a haktuir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Diret\u00f3r Ezekutivu ba Organizasaun Asosiasaun Halibur Defisi\u00e9nsia Matan iha Timor-Leste (AHDMTL), Gaspar Afonso, reko\u00f1ese katak iha duni formasaun hosi Minist\u00e9riu Edukasaun maib\u00e9 implementasaun la hatudu rezultadu.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cIha tinan hirak liu ba, Minist\u00e9riu edukasaun inkluzivu f\u00f3 treinamentu, maib\u00e9 implementasaun lad\u00fan hatudu&nbsp; nia rezultadu di\u2019ak\u201d, Gaspar Afonso esplika.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Gaspar m\u00f3s hatete, professor\/a ne\u2019eb\u00e9 mak hanorin tenke iha interasaun ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak ba ema ho defisi\u00e9nsia, matan, tilun no f\u00edziku. Se bainhira sira iha ko\u00f1esimentu ne\u2019eb\u00e9 natoon, vontade, esp\u00edritu umanu, kometimentu no ser umanu ne\u2019eb\u00e9 mak aas, entaun ida ne\u2019e la duvida no lasai preokupasaun. Maib\u00e9 bainhira sira halo entendimentu no interasaun ne\u2019eb\u00e9 lad\u00fan di\u2019ak ba ema ho defisi\u00e9nsia sira, ne\u2019e sai dezafiu boot tebes iha prosesu aprendizajen nia laran.<\/p>\n\n\n\n<p>Estadu Timor-Leste to\u2019o agora seidauk ratifika Konvensaun Internasion\u00e1l kona ba Direitu Ema ho Defisi\u00e9nsia nian, maski pol\u00edtika no planu asaun aprovadu ona. Konstituisaun RDTL Artigu 21&nbsp; sidadaun ne\u2019eb\u00e9 iha defisi\u00e9nsia iha al\u00ednea 1 hateten, sidadaun ne\u2019eb\u00e9 iha defisi\u00e9nsia f\u00edziku ka mental iha direitu no m\u00f3s obrigasaun hanesan sidadaun sira seluk. Direitu ne\u2019eb\u00e9 hanesan la\u2019os garantia katak sira sei hetan fornesimentu servisu b\u00e1ziku mak ho kualidade hanesan ho ema sira mak la ho defisi\u00e9nsia. Gaspar ho Filipa mak ezemplu konkreta hosi inequidade iha asesu ba edukasaun no m\u00f3s tulun governu nian. Gaspar susar atu asesu ba nia eskola nune\u2019e m\u00f3s ba nia uma rasik. Sira na\u2019in 2, Gaspar ho Filipa to\u2019o oras ne\u2019e m\u00f3s seidauk hetan subs\u00eddiu Minist\u00e9riu Solidariedade Sosial no Inkluzaun nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Pol\u00edtika estadu nian kona ba la husik ema ida iha kotuk sei dook hosi realidade. Iha liafuan di\u2019ak barak mak hakerek iha dokumentu pol\u00edtika sira maib\u00e9 iha implementasaun buat barak mak sei falta. Iha 1 de Outubru 2019, Parlamentu Nasional aprova tiha rezolusaun ida hodi rekomenda ba Governo atu tau atensaun ba ema ho defisi\u00e9nsia bainhira prepara sira nia Orsamentu Jeral Estadu. Maib\u00e9 Rezolusaun ida ne\u2019e hela nu\u2019udar dokumentu de\u2019it, realidade kontinua hatudu katak ema ho defisi\u00e9nsia kontinua hasoru dezafiu.&nbsp;&nbsp; &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Bernarda, Marcio, &amp; Santina Labarik hotu-hotu iha direitu ba eskola maib\u00e9 la\u2019os labarik hotu-hotu bele hetan serbisu edukasaun ho kualidade no ekuidade. Eskola B\u00e1zika Filial (EBF) Aituri-Laran, la\u2019os dook hosi Minist\u00e9riu Edukasaun mak lokaliza iha Vila Verde. Lideransa Minist\u00e9riu nian bainhira hakarak bele lori minutu 15 de\u2019it ba to\u2019o ona ba eskola ne\u2019e. Fasilidade [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":5516,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-5515","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-feature"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5515","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5515"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5515\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9221,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5515\/revisions\/9221"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5516"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5515"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5515"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5515"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}