{"id":5803,"date":"2020-11-11T22:38:53","date_gmt":"2020-11-11T13:38:53","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=5803"},"modified":"2020-11-11T22:39:15","modified_gmt":"2020-11-11T13:39:15","slug":"kritika-ba-ezistensia-eskola-sira-ohin-loron-comercionalizacao-ba-educacao","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2020\/11\/11\/kritika-ba-ezistensia-eskola-sira-ohin-loron-comercionalizacao-ba-educacao\/","title":{"rendered":"Kritika ba Ezistensia Eskola sira ohin loron Comercionaliza\u00e7\u00e3o ba Educa\u00e7\u00e3o"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Hakerek nain Jonathan Gonsalves<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Edukasaun\nTimor-Leste ohin loron, infelismente nia orientasaun ba liu kuantidade duke\nkualidade, no Eskola (<em>Le\u2019e: eskola superior<\/em>)\nbalun, koko hodi haklot papel Edukasaun ida lolos, hanesan Autor livru \u201cThink\non These Things\u201d, Krishna Murti hateten, edukasaun la\u2019os deit atu orienta ema hodi\nremata nia estudu maib\u00e9 oinsa eduka hodi bele intende katak estudande iha nia <em>\u201cprop\u00f3situ de vida\u201d.<\/em> Signfika edukasaun\nla\u2019os deit para atu orienta ema hodi bele hetan servisu ate orienta ema hodi\nforma klase social maib\u00e9 oinsa atu funda ema nia karakteristiku, no parte hosi transformasaun\nba kultura <em>(onestidade, responsabildade,\nrespeita, no valor seluk ne\u2019eb\u00e9 funda ema ba diak).<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Orientasaun\nklaru sobre edukasaun, maib\u00e9 ho mudansa globalizasaun ohin loron, ema lubun\nbalun hahu atu transforma edukasaun hanesan atividade negosiu ida ne\u2019eb\u00e9 iha\nnia valor ekon\u00f3miku. Timor-Leste ohin loron, eskola privado <em>(Pre-Eskolar to\u2019o Ensino Baziku)<\/em> la\u2019os\nona hanesan tinan sanolu liu ba, nia numeru hahu sa\u2019e, no lais liu kompara ho\nita nia produtu internu bruto (PIB \u2013 volatilidade), hanesan m\u00f3s eskola\nsuperior. Kada tinan eskola superior sira hanesan kompete hodi \u201csoe sai\u201d nia\nestudante sira ne\u2019eb\u00e9 ramata nia estudu, balun gradua ema nain 200 to\u2019o 700\nresin, numeru ne\u2019eb\u00e9 bot. pergunta mak, oinsa ho nia kompetitividade?<\/p>\n\n\n\n<p>Fen\u00f3mena\nlubuk ida ne\u2019eb\u00e9 akontese, ate estudante balun (bele dehan maioria) la foti sai\nkestaun, no tolera aktu sira ne\u2019e hanesan buat normal iha ambitu edukasaun. No\nhau koko hodi hakerek pontus balun ne\u2019eb\u00e9 persija hodi krtika, iha eskola\nprivadu balun no labele admira mak akontese m\u00f3s ho eskola p\u00fabliku balun, no\nmais pior liu, Ministru Ensino Superior afavor ba pratika balun ne\u2019eb\u00e9 hau\nkonsidera esplora povu:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><strong>Audensia dala ida\nto\u2019o dala tolu, hahu ona izame final (Indonesia: TAS) \u2013 Eskola Superior Privadu\nbalun.<\/strong><\/li><\/ul>\n\n\n\n<p>Fen\u00f3mena ida ne\u2019e sempre akontese <em>(espera katak la akontese m\u00f3s ho eskola sira\nseluk, maib\u00e9 hau rona dehan atu hanesan ka seblas-dua belas),<\/em> iha eskola\nsuperior balun, no problema sempre hato\u2019o ba jerente sira inklui m\u00f3s senadu\nhanesan ponte entre estudante ho jerente eskola, maib\u00e9 infelismente sempre\nrepete. Manorin balun abondona sein klarifikasaun, no balun m\u00f3s labele ezerse\nnia dever hanesan manorin, tanba labele fahe tempu. Loron ida manorin ida bele\naprezenta materia to\u2019o dala hat no lima, ho materia ida que diferente, oinsa manorin\nida bele prepara materia hat to\u2019o lima iha loron ida que hanesan ba estudante\nho klase ka semester diferente? nune\u2019e la konsege hanorin tuir orariu ne\u2019eb\u00e9\niha. Hanesan m\u00f3s nia metodo hanorin, manorin balun <em>(Eskola superior ida dalaruma iha manorin ida deit no dalaruma m\u00f3s\nlaiha liu)<\/em> la konsege enganha hodi iha dialogo entre estudante, oinsa atu\ndiskuti konaba siensia ka materia liga ba kontekstu (Ezem: asuntu ekon\u00f3mia iha\nkontekstu Timor-Leste), ate manorin balun hanesan prepara materia para atu\nresponde deit orariu no silabus ne\u2019eb\u00e9 konkorda ho jerente eskola. Se nune\u2019e\noinsa atu responde no prepara rekursu umanu ida que kompetitivu? klarifikasaun ne\u2019e\nbele justifika pergunta iha paragrafu segundu. <\/p>\n\n\n\n<p>Eskola sira tenki muda nia pensamentu no labele\nkontenti bainhira estudante konsege akaba nia estudu ho kuantidade bot, maib\u00e9 la\nkonsege kompete iha merkado, satan globalizasuan ohin loron, kompetisaun mais\navansadu. Eskola sira m\u00f3s persija no tenki aperta estudante ne\u2019eb\u00e9 la konsege\nejerse nia \u00e1n hanesan estudante <em>(estuda,\naprezenta nia trabalho no izame ikus hodi remata nia estudu \u2013 monografia),<\/em>\ntanba hosi hau nia observasaun hatudu, la\u2019os minimiza maib\u00e9 eskola iha papel no\niha direitu absolute atu obriga estudante hodi responsabiliza nia \u00e1n hanesan\nema estudante, no tenki garantia atu responsabiliza nia teze, se eskola ne\u2019e\nrasik hanoin fali tanba estudante selu lubuk ona, no lakoi atu estudante hela\n(la pasa) oinsa eskola bele responde prisipiu edukasaun konaba libertasaun?<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><strong>Laiha atividade\nektrsakurikuler maib\u00e9 kada semester tenki selu \u2013 Eskola Superior Privadu.<\/strong><\/li><\/ul>\n\n\n\n<p>Substansia hosi ekstrakurikuler, mak oinsa atu\nhaklean estudante nia koi\u00f1esimentu no parte ida hodi hatene estudante nia\ntalentu hodi karakteriza estudante. Persija hanoin nafatin katak, papel\nedukasaun idak mak karakteriza estudante. <\/p>\n\n\n\n<p>Bainhira hahu rejistrasaun hanesan estudante foun, eskola\nsempre fahe brosura ne\u2019eb\u00e9 hakerek klaru ona ba kada item ne\u2019eb\u00e9 persija hodi\nselu, no atividade ekstrakurikuler parte hosi ne\u2019e no tenki selu kada semester.\nMaib\u00e9 infelismente durante hala\u2019o estudu, la hetan atividade ida ne\u2019e, no karik\niha m\u00f3s bainhira iha iventu ruma iha eskola, no ba estudante balun deit, depois\nestudante sira ne\u2019eb\u00e9 selu atividade esktrakurikuler kada semester, selu atu\nhetan saida? Karik eskola hanoin katak husik deit tanba estudante m\u00f3s la preokupa\nmaib\u00e9 imajina kada semester porezemplu estudante ida selu $10 hodi multiplika\nba estudante rihun rua ka rihun tolu. No atu karakteriza estudante liu hosi\natividade ekstrakurukuler mak ida ne\u2019eb\u00e9.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><strong>Laiha livru mata\ndalan ba estudante maib\u00e9 tenki selu \u2013 Eskola Superior Privadu.<\/strong><\/li><\/ul>\n\n\n\n<p>Livru mata dalan ba estudante, hanesan forma ida\nne\u2019eb\u00e9 atu guia estudante hodi hatene nia direitu no dever sira durante hala\u2019o\nnia estudu, maib\u00e9 infelismente to\u2019o ona semester nen to\u2019o hitu m\u00f3s seidauk\nhetan livru mata dalan, ate estudante balun to\u2019o remata nia estudu. Nune\u2019e\nestudante rejisti hodi husu nia direitu, to\u2019o ikus eskola tenki deskonta\nbainhira estudante selu nia osan semester, maib\u00e9 balun ne\u2019eb\u00e9 remata pasensia\nlabele f\u00f3 fila ona nia osan. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><strong>La utiliza sala\n(edfisiu eskola) maib\u00e9 tenki selu (durante Covid \u2013 19 fulan tolu) \u2013 Eskola\nEnsino Baziku privado balun.<\/strong><\/li><\/ul>\n\n\n\n<p>Surtu Covid-19 konsege halo ema hotu preokupa, la\u2019os\ndeit hosi parte saude, maib\u00e9 implika ka afeita m\u00f3s ba atividade lubuk ida,\ninklui m\u00f3s edukasaun, nune\u2019e iha kuaze fulan tolu nia laran <em>(Inisiu fulan mar\u00e7u to\u2019o Junhu nia rohan),<\/em>\nbainhira S.E. Presidenti da Rep\u00fablika Timor-Leste dekreta Estadu Emerjensia iha\nfulan mar\u00e7u 2020, hodi limita ema nia movimentu, inklui movimentu ba eskola. Estudante\nsira tenki hetan deit materia <em>via online<\/em>.\nNune\u2019e automatika estudante labele utiliza sala, Maske nune\u2019e eskola balun sei\naplika ka obriga nafatin estudante sira hodi selu osan aulas nian (Uang gedung),\nno bainhira husu klarifikasaun ba jerente eskola tanba s\u00e1 tenki selu nafatin, eskola\nnia resposta mak, <em>\u201cami gasta ona osan\nlubuk ida hodi hari\u2019i\u201d.<\/em> <\/p>\n\n\n\n<p>No eskola ne\u2019e rasik aplika kada tinan tenki selu\nosan edifisiu nian, balun selu $200 no balun m\u00f3s liu ida ne\u2019e, depende ba\ninan-aman nia servisu, no bainihra husu tanba s\u00e1 tenki selu nune\u2019e, nia\nresposta hanesan iha leten.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><strong>Durante\nCovid-19, fulan tolu estudante hetan deit materia <em>via online<\/em> maib\u00e9 tenki selu hanesan fulan bain-bain \u2013 Ensino Baziku<\/strong><\/li><\/ul>\n\n\n\n<p>Emprinsipiu apresia ba eskola privadu sira balun, ho\nrazaun durante estadu emerjensia, eskola kontinua nafatin hodi ejerse nia dever\nhodi haruka materia via online (<em>maske\ndalaruma naran prepara deit pergunta hodi haruka ba estudante)<\/em> atu\nestudante nafatin estuda hodi labele haluha materia sira ne\u2019eb\u00e9 konsege hetan\nona antes estadu emerjensia. Iha aspetu ida ne\u2019e, eskola la konsege ejerse nia\ndever hanorin durante oras hat to\u2019o lima, prepara deit materia no haruka, maske\nnune\u2019e, eskola nafatin obriga hodi estudante tenki selu tuir hanesan fulan\nbain-bain, ate iha estadu emerjensia nia laran m\u00f3s, eskola nafatin haruka karta\natu estudante tenki selu eskola nafatin.<\/p>\n\n\n\n<p>Atu justu iha ne\u2019e, eskola tenki konsientimente\nkatak, eskola la konsege ejerse nia dever ho nakonu <em>(hanorin durante oras hat to\u2019o lima,), <\/em>no tenki iha pontu\ntoleransia iha prosesu pagamentu maib\u00e9 eskola lakoi preokupa, no depois husu\nklarifikasaun, eskola nia resposta laiha diferensia ho resposta sira iha leten,\nate hatete, se lakoi hodi selu, bele buka fali eskola seluk, diferente ho\neskola balun, balun konsientimente hodi redus.<\/p>\n\n\n\n<p>Ate durante fulan tolu nia laran laiha atividade iha\neskola tanba aplikasaun Estado Emerjensia no estudante tenki iha uma hotu, maib\u00e9\nfulan tolu ne\u2019eb\u00e9 laiha atividadade eskola m\u00f3s jerente eskola obriga estudante\nhodi selu osan atividade. Esplorasaun ida que mais malorek. Ate hau labele\nimajina, oinsa eskola obriga hodi selu enkuantu durante fulan tolu, estudante\nsimu material via online no nunka tama eskola hodi hala\u2019a atividade. <\/p>\n\n\n\n<p>Iha livru propinas kada fulan, alen de selu\npropinas, iha item rua mak tenki selu kada fulan, hanesan propinas no m\u00f3s\natividade nian (la espesifiku maib\u00e9 eskola prefere ba ekstrakurikuler nudar\natividade), kustu ba ida ne\u2019e m\u00f3s eskola sira obriga hodi selu maske durante\nfulan tolu ho balun estudante laiha atividade ruma tanba aprendizazen iha aula\nparadu total. Aneh bin ajaib.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><strong>Eskola Ensino\nBaziku Publiku balun, aplika osan ba estudante rejistu foun.<\/strong><\/li><\/ul>\n\n\n\n<p>Iha\nkonstituisaun RDTL artigu 59, hakerek klaru katak ema hotu iha direitu hanesan\nhodi asesu ba edukasaun, no bainhira bele eskola p\u00fabliku bele saugati ka\nseidauk halo tarifa ka selu. Ate ohin loron, estadu sei f\u00f3 sidadaun hotu hodi\nasesu edukasaun ho gratuita hahu hosi ensino baziku to\u2019o sekundaria. Infelismente,\neskola balun ignora tia, no hahu halo tarifa ba estudante sira bainhira hahu\nrejistrasaun. Se eskola p\u00fabliku ne\u2019eb\u00e9 iha kontrola hosi estadu no seidauk\naplika tarifa, maib\u00e9 balun aproveita, oinsa ho eskola privadu sira ne\u2019eb\u00e9 iha\nregulamentu rasik hodi aplika tarifa? Pergunta ne\u2019e bele responde hosi estudu\nkazu sira iha leten. <\/p>\n\n\n\n<p>Depois\nakonpanha fenomena sira ne\u2019eb\u00e9 akontese, hahu hosi eskola p\u00fabliku to\u2019o eskola\nprivadu, obriga hau hodi hakerek konaba topiku iha leten. Tanba s\u00e1 edukasaun\nsai nune\u2019e, hosi pontu hirak ne\u2019e, hatudu edukasaun iha ona valor ekonomiku ida\nque b\u00f3t, nune\u2019e transforma tia edukasaun ida tuir lolos hodi liberta ema, maib\u00e9\nsai m\u00f3s hanesan fatin hodi akumula capital. No pratika sira hanesan ne\u2019e, parte\nhosi eksplorasaun no colonial foun ida. Viaviliza tia sistema hodi obriga tenki\ntuir. &nbsp;No iha tempu hanesan ema hotu\nhakarak iha edukasaun ida que kualidade, laiha opsaun hodi hili, liu-liu eskola\nprivadu sira, nune\u2019e eskola privadu sira kontinua iha zona aman hodi dada tarifa\nkonforme hakarak. No eskola sira hahu m\u00f3s adopta prinsipiu ekon\u00f3mia, ne\u2019eb\u00e9 tenta\nhodi hasai kustu naton <em>(Le\u2019e: Selu\nprofesores no hari\u2019i aulas)<\/em> maib\u00e9 hakarak hodi hetan retornu boot. <\/p>\n\n\n\n<p>Labele\nadmira mak, akonpanha iha media online ida (Tempo Timor), S.E. Ministru Ensino\nSuperior Siensia no Kultura, Sr. Longuinhus dos Santos katak, Dever estudante\nnia estuda no selu<a href=\"#_ftn1\">[1]<\/a>. Los duni, no ne\u2019e responsabildade\nhanesan estudante tenki, hau m\u00f3s konkorda, maib\u00e9 S.E. Sr. Ministru m\u00f3s labele\nhaluha katak, entre DEVER ho DIREITU sempre la\u2019o hanesan, oinsa Ministru ida\nbele hasai estetmentu ida que ho kualidade hanesan ne\u2019e, enkuantu tuir lolos\nMinisteriu persija investiga tanba s\u00e1 estudante reklama lakoi hodi selu\npropinas. Fulan tolu ho balun nia laran, estudante labele simu materia ho\nnakonu, ne\u2019e direitu absolute ne\u2019eb\u00e9 estudante tenki hetan (simu materia\ndurante oras 4 to\u2019o 5) inklui m\u00f3s eskola superior sira ne\u2019eb\u00e9 la konsege hetan\nmateria iha oras 2 ho balun nia laran. Ida ne\u2019e S.E. Ministru konsidera\nefetivu?<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir\nlolos, S.E. Ministru Ensino Superior Siensia no Kultura, persija iha estudu\nruma no haruka peritu ka asesor sira iha Ministeriu hodi halo pol\u00edtika ida que\njustu no tenki kontrola ho rigor ba eskola privado sira inklui eskola superior\nsira, tanba kada tinan eskola privado sira m\u00f3s asesu ba subsidiu kuaze tokon\nUS$2, atu evita eskola sira komersionaliza tia edukasaun, tanba iha valor\nekonomiku. <\/p>\n\n\n\n<p>Ate\neskola Internasional sira balun, espasu hodi estudante halimar m\u00f3s laiha, maib\u00e9\nkonsege loke eskola no konsidera Eskola Internasional, ate nia kantina barak\nliu fali boblioteka, no biblioteka nia medida kiik liu fatin kantina. <\/p>\n\n\n\n<p>Ministeriu\nEdukasaun iha papel importante hodi kontrola no tau matan, tanba eskola privado\nsira m\u00f3s asesu hotu subsidiu hosi governu kada tinan, kuandu Ministeriu edukasaun\nmak la konsege ejerse nia funsaun, eskola privado sira sei kontinua uza nia\npoder hanesan saida mak S.E. Ministru Ensino Superior Siensia no Kultura, Sr.\nLonguinhus dos Santos hateten katak, Governu laiha kompetensia hodi define\nvalor propinas ba universidade sira, nune\u2019e Eskola Superior sira sei kontinua\navontade hodi dada tarifa maske semester ida dala ruma hanorin dala rua no dala\ntolu tenki halo ona izame final (Indo: TAS).<\/p>\n\n\n\n<p>Ho\nfen\u00f3mena sira ne\u2019e, papel Ministeriu Edukasaun importante tebes hodi haree no halo\navaliasaun ida ke profundu tanba edukasaun hanesan asset ida que inportante\nhodi determina kualidade rekuru umanu, no rekursu umanu determina nasaun atu\norienta nasaun ba ne\u2019eb\u00e9. No tenki halo standarizasaun valor no persija\nkontrola atu eskola privado sira labele aproveita hodi dada tarifa ba estudante\nkonforme hakarak, no tenki razoavel. Se la\u2019e, eskola sira kontinua esplora liu\nhosi meus formal no legal. <br><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator\"\/>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref1\">[1]<\/a>\nTempo Timor,\nLonguinhos: Dev\u00e9r Estudante Nian Estuda no Selu Propinas, <a href=\"https:\/\/tempotimor.com\/edukasaun-kultura\/3476-longuinhos-dever-estudante-nian-estuda-no-selu-propinas?fbclid=IwAR0nVXebckF9USUg0HwDuu_jquMFdKLVw2QyJIbIqegMf9lgY19nMtZbdus#.X18FtMiEQQo.facebook\">https:\/\/tempotimor.com\/edukasaun-kultura\/3476-longuinhos-dever-estudante-nian-estuda-no-selu-propinas?fbclid=IwAR0nVXebckF9USUg0HwDuu_jquMFdKLVw2QyJIbIqegMf9lgY19nMtZbdus#.X18FtMiEQQo.facebook<\/a>, 12 Setembru 2020.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek nain Jonathan Gonsalves Edukasaun Timor-Leste ohin loron, infelismente nia orientasaun ba liu kuantidade duke kualidade, no Eskola (Le\u2019e: eskola superior) balun, koko hodi haklot papel Edukasaun ida lolos, hanesan Autor livru \u201cThink on These Things\u201d, Krishna Murti hateten, edukasaun la\u2019os deit atu orienta ema hodi remata nia estudu maib\u00e9 oinsa eduka hodi bele intende [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":5804,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-5803","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5803","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5803"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5803\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5805,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5803\/revisions\/5805"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5804"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5803"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5803"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5803"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}