{"id":6042,"date":"2020-11-28T21:30:26","date_gmt":"2020-11-28T12:30:26","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=6042"},"modified":"2020-11-28T21:30:29","modified_gmt":"2020-11-28T12:30:29","slug":"presiza-haburas-fiar-ba-malu-ho-onestidade-hodi-hametin-konsensu-nasional","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2020\/11\/28\/presiza-haburas-fiar-ba-malu-ho-onestidade-hodi-hametin-konsensu-nasional\/","title":{"rendered":"Presiza Haburas Fiar Ba Malu Ho Onestidade Hodi Hametin Konsensu Nasional"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportazen Zevonia Vieira <\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Situasaun politika rai laran ne\u2019ebe akontese iha tinan hirak nia laran, hodi hamosu krizi politiku rai laran, liu hosi komemorasaun tinan 45 loron proklamasaun independensia Timor-Leste, Prezidente Republika, Dr. Francisco Guterres Lu Olo hatoo nia deklarasaun ofisial, hodi hanoin fila fali lalaok politika ne\u2019ebe akontese.<\/p>\n\n\n\n<p>Prezidente Lu Olo hateten biar Konstituisaun define momoos\nknaar ida-idak nian no oins\u00e1 sira relasiona malu, ita-nia ema balun la\ninterpreta ho di\u2019ak sa\u00edda mak Konstituisaun ne\u2019e hateten, haruka no haktuir ba &nbsp;ita hotu tenke kumpre.&nbsp; Prezidente dehan tanba balun la interpreta\ntuir nia sentidu loloos, mak mosu diverj\u00e9nsia oioin iha ita-nia sosiedade\nlaran, inklui entre \u00d3rgaun Soberania sira. Tanba m\u00f3s problema interpretasaun\nmak mosu ona krize pol\u00edtika boot tolu iha Timor-Leste livre no independente. <\/p>\n\n\n\n<p>Prezidente fo lembra fila fali krize boot ida akontese iha tinan\n2006, ida seluk iha 2017 dada to\u2019o 2018 enkuantu FRETILIN kaer ukun.&nbsp; Krize ikus liu mosu iha final 2019 no dada\nto\u2019o 2020 enkuantu Aliansa Maioria Parlamentar (AMP) mak kaer ukun. Respons\u00e1vel\n\u00d3rgaun Soberania sira-nian xoke malu no relasaun ba malu suspende ka hakotu. <\/p>\n\n\n\n<p>Prezidente dehan krize pol\u00edtika ne\u2019eb\u00e9 mosu iha tinan 2006\ntabik kedas ho kilat tarutu entre PNTL no FALINTIL-FDTL no ema sunu uma no oho\nka ataka ema arbiru de\u2019it. <\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cIta-nia ema barak lakon uma no sas\u00e1n no sai ema deslokadu internamente (ka ko\u00f1esidu liu ho naran \u201crefujiadu\u201d) iha fatin-fatin ho kondisaun aat tebes durante fulan barak nia laran. Instabilidade sosi\u00e1l boot tebes iha krize 2006. Risku atu sai Guerra Siv\u00edl aas tebes, tanba ne\u2019e Primeiru-Ministru husu rezignasaun atu hasees risku raan fakar dala ida tan iha ita-nia Rain doben\u201d, dehan<\/em> Prezidente Lu Olo, iha municipiu Liquisa, 28\/11.<\/p>\n\n\n\n<p>Prezidente akresenta tan iha fali tinan 2017, dala ida tan akontese krize pol\u00edtika maib\u00e9 ho impaktu aat boot ba ita-nia Estadu Direitu Demokr\u00e1tiku. Hafoin rezultadu eleisaun f\u00f3-sai, Prezidente Rep\u00fablika konsulta kedas ho partidu pol\u00edtiku sira no ho l\u00edder balu hafoin hetan garantia katak sei iha opozisaun konstrutiva iha Parlamentu Nasion\u00e1l, \u00a0ho nune Xefe Estadu\u00a0 f\u00f3 kbiit ba partidu FRETILIN kaer ukun tinan lima, nu\u2019udar vensedor eleisaun 2017. Maib\u00e9 husi diferensa pol\u00edtika ne\u2019eb\u00e9 mosu entre partidu sira, iha Parlamentu Nasion\u00e1l, mosu konflitu boot entre maioria p\u00f3s-eleitoral halo opozisaun iha Parlamentu Nasion\u00e1l no Governu. Parlamentu Nasion\u00e1l la funsiona hanesan bainbain no Governu la konsege hala\u2019o ninia knaar tuir Konstituisaun haruka. Komunikasaun entre Parlamentu Nasion\u00e1l no Governu kotu. Haree ba situasaun konflitu boot tebes no ita tama ona iha krize institusional ida ke grave tebes, Prezidente Rep\u00fablika deside disolve ka hakotu Parlamentu Nasion\u00e1l no konvoka eleisaun jeral antesipada.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha eleisaun antesipada tuir Prezidente Republika nia\ndeskursu katak tanba AMP mak man\u00e1n eleisaun jer\u00e1l antesipada, Prezidente\nRep\u00fablika bolu Aliansa ne\u2019e hodi forma Governu. Maib\u00e9 iha governasaun klaran\nmosu fila fali konflitu boot entre partidu sira ne\u2019eb\u00e9 halo parte iha AMP. <\/p>\n\n\n\n<p>Biar partidu sira iha Parlamentu Nasion\u00e1l xumba Orsamentu\nJer\u00e1l Estadu 2020, governu sei hala\u2019o hela ninia knaar baibain ho apoiu husi\npartidu rua husi AMP rasik no husi partidu opozisaun FRETILIN. <\/p>\n\n\n\n<p>Parlamentu Nasion\u00e1l m\u00f3s hala\u2019o hela ninia knaar konstitusional.\nEnkuantu partidu sira buka malu atu rezolve konflitu pol\u00edtiku iha momentu\nne\u2019eb\u00e1, mosu situasaun kalamidade p\u00fablika sa\u00fade ne\u2019eb\u00e9 preokupa ema hotu-hotu\nbainhira moras Covid-19 afeta mundu tomak. Nu\u2019udar medida atu hasees-an husi\nmoras aat ne\u2019e, Timor-Leste hah\u00fa tama iha estadu emerj\u00e9nsia. <\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cHo medida kuarentena ba sira ne\u2019eb\u00e9 tama mai husi rai-li\u2019ur, ita konsege taka dalan ba covid-19. Ema besik tolu nulu mak tama mai Timor-Leste ho moras covid-19 maib\u00e9 servisus sa\u00fade konsege kontrola metin no moras ne\u2019e la hada\u2019et ba komunidade no ema ida la mate\u201d,<\/em> dehan Prezidente Lu Olo<\/p>\n\n\n\n<p>Iha surtu moras COVID-19 partidu FRETILIN ho Partidu\nLibertasaun Popular (PLP) asina plataforma entendimentu no mosu entendimentu\npol\u00edtiku-partid\u00e1riu foun ida iha Parlamentu Nasion\u00e1l. <\/p>\n\n\n\n<p>Liu hosi loron istoriku 20 Novembru Prezidente esklarese\nkatak situasaun pol\u00edtika &nbsp;ka impase\npol\u00edtika iha rai laran, tuir Prezidente prefere koalia tuir saida mak\nKonstituisaun hateten no hakerek ho lia-fuan ho nia sentidu juridiku\nkonstitusional.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan wainhira koligasaun pr\u00e9-eleitor\u00e1l ka p\u00f3s-eleitor\u00e1l\nida ne\u2019eb\u00e9 mak sustenta Governu rahun, ne\u2019e la signifika katak automatikamente\ngovernu ne\u2019e monu ona no tenke forma fali Governu foun. &nbsp;Koligasaun rahun la\u2019\u00f3s fundamentu ida atu halo\nkedas ona demisaun ba governu. Situasaun hirak ne\u2019eb\u00e9 mak implika demisaun governu\ns\u00f3 situasaun hirak ne\u2019eb\u00e9 mak temi iha artigu 112 Konstituisaun. Wainhira la\nmosu situasaun ruma ne\u2019eb\u00e9 mak temi iha artigu 112 Konstituisaun, governu\nkontinua ninia knaar ho kbiit tomak. <\/p>\n\n\n\n<p>Prezidente haktuir uluk wainhira partidu CNRT la sustenta\nona VIII governu no b\u00e1 hamutuk ho partidu sira seluk ne\u2019eb\u00e9 iha asentu\nparlament\u00e1r ,hodi estabelese koligasaun foun ida ho objetivu atu forma IX Governu,\nVIII governu ne\u2019e sai tiha governu minorit\u00e1riu. Maske hala\u2019o knaar nu\u2019udar governu\nida ne\u2019eb\u00e9 minorit\u00e1riu iha momentu ne\u2019eb\u00e1, VIII Governu kontinua iha ninia\nkbiit kompletu. <\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cIta-nia Konstituisaun la bandu ejistensia Governu minorit\u00e1riu. Governu minorit\u00e1riu bele mosu iha momentu in\u00edsiu lejislatura foun m\u00f3s bele akontese, durante lejislatura ida nia laran. Ne\u2019e katak hah\u00fa hosi momentu formasaun Governu, minoria ne\u2019e hah\u00fa kedas ona hosi in\u00edsiu mandatu governativu (hanesan akontese ba VII Governu)&#8221;,<\/em> hateten Lu Olo<\/p>\n\n\n\n<p>Nia mos dehan bele m\u00f3s mosu governu minorit\u00e1riu wainhira\nkoligasaun maiorit\u00e1ria ruma naksobu iha dalan klaran (hanesan akontese ba AMP\nne\u2019eb\u00e9 mak mosu iha eleisaun lejislativa 2018). <\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cIta-nia norma konstitusion\u00e1l sira kona-ba formasaun no demisaun governu, kuaze hanesan kedas ho norma konstitusion\u00e1l Portug\u00e1l nian. Iha Portug\u00e1l ejiste ona governu minorit\u00e1riu oioin. Konstitusionalista boot sira-nia obra doutrin\u00e1ria iha Portug\u00e1l, la dehan katak governu minorit\u00e1riu ne\u2019e inkonstitusion\u00e1l\u201d,<\/em> dehan Lu Olo\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/p>\n\n\n\n<p>Xefe Estadu ne\u2019e dehan entre sidadaun sira ka entre pol\u00edtiku\nsira ka entre jurista sira, bele iha interpretasaun jur\u00eddika oioin, maib\u00e9\ninterpretasaun ne\u2019eb\u00e9 vale liu mak interpretasaun hosi Tribun\u00e1l. Durante mais\nou menos tinan 3 kotuk ne\u2019e, mosu diverj\u00e9nsia interpretasaun kona-ba\nita-nia&nbsp; norma konstitusion\u00e1l balu.\nOpiniaun balu afirma katak Prezidente Rep\u00fablika viola Konstituisaun. Oinsa\nPrezidente Rep\u00fablika viola Konstituisaun se Konstituisaun rasik mak fo duni\nkompetensia ida ne\u2019e ba nia? Bele dehan katak fat\u00f3r ida ne\u2019eb\u00e9 kontribui ba\n\u201cimpasse pol\u00edtiku\u201d iha tempu ne\u2019eb\u00e1 mak diverj\u00e9nsia interpretasaun balu kona-ba\nita-nia Konstituisaun. <\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cS\u00f3 Tribun\u00e1l Rekursu de\u2019it mak iha kompet\u00e9nsia atu deklara kona-ba mosu ka la mosu violasaun ba Konstituisaun. Wainhira Tribun\u00e1l Rekursu f\u00f3-sai ona ninia interpretasaun ruma, ita bele la konkorda tanba ita iha ita-nia perspetiva jur\u00eddika ka polit\u00edka rasik, maib\u00e9 ita labele deskredibiliza ita-nia Tribun\u00e1l. Wainhira Tribun\u00e1l f\u00f3-sai ona ninia opiniaun, ita tenke respeita no kumpre desizaun ne\u2019e maske ita la konkorda ho argumentasaun ne\u2019eb\u00e9 Tribunal hodi fundamenta ninia desizaun.\u00a0 Ho maneira ida-ne\u2019e, ita kontribui ba pasifikasaun ba situasaun pol\u00edtika iha ita-nia rain ne\u2019e\u201d,<\/em> dehan Prezidente Lu Olo\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/p>\n\n\n\n<p>Ho krize pol\u00edtika sira ne\u2019eb\u00e9 povu hasoru ona, &nbsp;Prezidente Republika hatoo lia menon katak &nbsp;importante tebes ba Timor-Leste atu partidu\npol\u00edtiku sira, l\u00edder pol\u00edtiku sira no personalidade sira ho influ\u00e9nsia iha\nkomunidade, tenke iha vontade atu hetan solusaun ba problema ne\u2019eb\u00e9 de\u2019it.\nHanesan iha tempu luta, ita presiza l\u00edder-modelu atu ita hotu haktuir, atu ita\nhotu bele kaer metin nafatin ita-nia moris, nu\u2019udar Povu no Nasaun.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cIta presiza haburas fila fali fiar ba malu, ho onestidade no integridade, atu bele hametin konsensu nasion\u00e1l hodi haforsa Estadu Direitu Demokr\u00e1tiku, haburas dezenvolvimentu sustentadu no sustent\u00e1vel, hasa\u2019e kreximentu ekon\u00f3miku iha rai-laran; hala\u2019o jestaun ho rigor, transpar\u00e9nsia, efik\u00e1sia no efisi\u00e9nsia ba Fundu Minarai atu ita-nia oan no bei-oan sira bele\u00a0 hetan m\u00f3s benef\u00edsius\u201d,<\/em> Dehan Prezidente Republika nakonu ho esperansa<\/p>\n\n\n\n<p>Prezidente hateten fundu minarai ne\u2019e tenke f\u00f3 rezultadu\ndi\u2019ak mai Timor-Leste, konsensu ida ne\u2019e tenke haree m\u00f3s ba edukasaun nu\u2019udar garante\nba futuru dignu no pr\u00f3speru ba oan no bei-oan sira, konsensu atu hadi\u2019ak di\u2019ak liu\nsistema sa\u00fade no ninia servisus ba komunidade sira, atu populasaun bele sai\nsaud\u00e1vel no prod\u00fas liut\u00e1n, konsensu atu dezenvolve maka\u2019as liu agrikultura nu\u2019\nudar baze ba ita-nia&nbsp; ekonomia\nnasion\u00e1l,&nbsp; atu agrikultor sira sai\nprodutivu liu no prod\u00fas hah\u00e1n ho kualidade aas no sai fonte rendimentu seguru\nba komunidade rur\u00e1l sira no garante seguransa alimentar iha tempu ne\u2019eb\u00e9 de\u2019it,\nkonsensu kona-ba justisa sosial katak mane no feto iha direitu no oportunidade\nhanesan. <\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cKatak diferensa ne\u2019eb\u00e9 de\u2019it, hanesan relijiaun, rasa, etnia no seluk tan labele haketak ema husi ema maib\u00e9 hariku liut\u00e1n ita hotu nu\u2019udar Fam\u00edlia Boot ida, moris iha uma lisan boot ida de\u2019it: Timor-Leste! Ita labele f\u00f3 fatin ba rasismu iha ita-nia Rai-laran\u201d,<\/em> hateten Prezidente Lu Olo.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportazen Zevonia Vieira Situasaun politika rai laran ne\u2019ebe akontese iha tinan hirak nia laran, hodi hamosu krizi politiku rai laran, liu hosi komemorasaun tinan 45 loron proklamasaun independensia Timor-Leste, Prezidente Republika, Dr. Francisco Guterres Lu Olo hatoo nia deklarasaun ofisial, hodi hanoin fila fali lalaok politika ne\u2019ebe akontese. Prezidente Lu Olo hateten biar Konstituisaun define [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":6043,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-6042","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6042","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6042"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6042\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6044,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6042\/revisions\/6044"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6043"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6042"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6042"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6042"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}