{"id":6095,"date":"2020-12-01T21:12:26","date_gmt":"2020-12-01T12:12:26","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=6095"},"modified":"2020-12-01T21:12:30","modified_gmt":"2020-12-01T12:12:30","slug":"uza-tabaku-kauza-mate-tanba-moras-no-dezvantazem-ba-ekonomia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2020\/12\/01\/uza-tabaku-kauza-mate-tanba-moras-no-dezvantazem-ba-ekonomia\/","title":{"rendered":"Uza Tabaku Kauza Mate Tanba Moras no Dezvantazem Ba Ekonomia"},"content":{"rendered":"\n<p>Hakerek nain <strong><em>Jaimito Siqueira Gusm\u00e3<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Introdusaun <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Timor-Leste\nhanesan Estadu ida joven maib\u00e9 prosesu dezenvolvimentu hah\u00fa la\u2019o, maske progresu\nlubuk ida Timor-Leste ultr\u00e1pasa dau-daun, Maib\u00e9 iha sorin seluk m\u00f3s Timor-Leste\niha dezAFIU ba futuru Timor nian ida ne\u2019eb\u00e9 saudavel tuir vizaun PEDN 2020, \u201c<em>Ema hotu Saudevael Iha Timor Ida Ne\u2019eb\u00e9\nSaudavel\u201d<\/em>, tamba kauza ema barak liu-liu juventude sira, ativu uza tabaku,\nmaske epidemia tabaku f\u00f3 perigu ba ema nia vida. <\/p>\n\n\n\n<p>L\u00f3s dunik katak, Timor-Leste, hanesan Estadu foun no\nrestaura nia independensia iha era milenial, ne\u2019eb\u00e9 Timor-Leste lokaliza iha\nRejiaun S\u00fadeste Asiatiku, nune\u2019e Timor &#8211; Leste m\u00f3s sai hanesan nasaun\nkonsumidor iha ASEAN, liu-liu konsumu tabaku (Fuma, Sonke no mama ou <em>Smoke and smokless tobacco<\/em>) ho pursentu 71%.\nIta hotu hatene tabaku hanesan produtu k\u00edmiku ida ne\u2019eb\u00e9 f\u00f3 perigu liu ba ema\nnia sa\u00fade no ekonomia familia ho nasaun, tabaku nia suar konte\u00edn liu 7.000\nsubstansias k\u00edmiku, iha ne\u2019eb\u00e9 besik 70 ko\u00f1esidu hanesan kauza kankru (<em>Karsinogens<\/em>).&nbsp; Nune\u2019e m\u00f3s&nbsp;\nreferensia balun husi artikel&nbsp; ho\ntitlu \u201c[ARTIGO] Tabaco Nicotina e\nC\u00e2ncer\u201d &nbsp;tabaku konte\u00edn 60 substasia k\u00edmiku ne\u2019e f\u00f3\nperigu ba ema nia vida liu husi moras kankru, husi 60 substansia ne\u2019e,\nsimplikafika tiha parte tolu perigu liu kauza lais liu ba hamosu moras kankru;\n1) <em>Hidrocarbonetos arom\u00e1ticos\npolic\u00edclicos<\/em>, 2) <em>Aminas arom\u00e1ticas<\/em>\n3) <em>Nitrosaminas.<\/em> <\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9 produsaun tabaku folin iha mundu Kada tinan halo industria tabaku sira \u00a0gastus osan liu husi Biliaun Ualu ba leten ba marketing, no mundu\u00a0 m\u00f3s lakon Ema miliaun walu nia moris tamba kauza husi tabaku relasiona ho fuma tabaku tuir relatoiu husi OMS. Tabaku produtu kauza mate iha mundu ne\u2019eb\u00e9 jeralmente bele prevene, tabaku m\u00f3s sai hanesan produtu ne\u2019eb\u00e9 ho substansia aditivu tebes. Tabaku uza iha forma oioin, \u00a0hanesan fuma no sonke no mama <em>(smoke and smokless tobacco)<\/em>, afeita kuaze orgaun sira iha ema-nia isin lolon.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tabaku Kauza Moras <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Tabaku mak fator risku prinsip\u00e1l ba moras sira neb\u00e9 la hada\u2019et <em>(Moras n\u00e3o kontasioza)<\/em>. Moras ne\u2019eb\u00e9 kauza tamba uzza tabakumak hanesan, <strong><em>Ataka Fuan ka Moras Kardiovaskular Stroke, Asma, Kanker Servical, Kanker Rins, Kanker Pancreas, Kanker Stomach, Kanker Pulmaun, Moras Pulmaun Kroniku, Kankru Iha Kakorok, Impaktu Ba Reprodutivu mane no feto, Sindroma Bebe Mate, Derepenti, <\/em><\/strong>moras hirak ne\u2019e la akontese de\u2019it ba ema ne\u2019eb\u00e9 mak fuma ativu, Espoxisaun ba fumador pasivu m\u00f3s hetan impaktu moras seriu no mate ba Ema adultu no labarik. Alen-de ne\u2019e uza tabaku m\u00f3s risku ba ema hirak neb\u00e9 afeta moras da\u2019et hanesan HIV-SIDA, Tuberculose (TBC) no Malaria. Ema hirak neb\u00e9 hetan risku ka afeta moras hirak ne\u2019e sei vulneravel liu-tan wainhira uza tabaku ka kona sigaru suar.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Prevalensia Uza Tabaku iha Timor-Leste<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Mai ita hare hamutuk dadus sira husi\nfumador ativu no fuma pasivu iha Timor-Leste, Peskiza\nMinisteiru saude tinan 2016<a href=\"#_ftn1\">[1]<\/a>,\nhatudu taxa adultu ema ho idade 15-49 fuma sei ainji 53.7%, maske reduz duni\nhusi 70% iha tinan 2009. Iha peskiza DHS 2016<a href=\"#_ftn2\">[2]<\/a>,\nhatudu prevalensia fuma sigaru ne\u2019e husi 70% tun ba 53,7% ema ho idade\nprodutivu mak uza tabaku. Maib\u00e9 prevalensia uza tabaku (Fuma sigaru, Mama no\nSonke\/<em>Smoke and smokless tobacco<\/em>) sei\na\u2019as nafatin tuir relatoriu STEP Survey 2014 husi OMS 71%. <\/p>\n\n\n\n<p>Peskiza\nGlobal ba foinsa\u2019\u00e9 tinan 2019<a href=\"#_ftn3\">[3]<\/a>\nhatudu katak labarik sira ho idade 13-15 uza tabaku aas tebes, entre adulesentes\n30.9%, &nbsp;husi total ne\u2019e iha 42% ba\nfoinsa\u2019\u00e9 mane no 21% ba foinsa\u2019\u00e9 feto. Uza tabaku s\u00eam fuma m\u00f3s kont\u00e9in k\u00edmiku\nno veneno <em>karsingogenik <\/em>barak. <\/p>\n\n\n\n<p>Iha m\u00f3s \u00e9studante 67% mak sofre husi fuma sigaru pasivu iha uma no 71% mak sofre fuma sigaru pasivu iha Publik. Foinsa\u2019\u00e9 sira fasil bele asesu ba sigaru, sira bele sosa sigaru iha loja ka kios ho osan ki\u2019ik liu $ 0.10 sentavus, mais ou menus 63% sosa sigaru husi loja, supermerkadu, vendedor ambulante no kios. Maske sira ho idade minoridade tuir dadus hatudu 49.2% mak la hetan bandu wainhira sosa sigaru. Husi dadus sira iha leten prevalensia fuma tabaku iha Timor-Leste ho n\u00fameru ne\u2019eb\u00e9 mak aas tebe-tebes no sei f\u00f3 implikasaun negativa mais signifikante tebes ba Timor-Leste nia futuru. Tuir lolos situasaun sira ne\u2019e ita iha espektativa ida katak, sei la-bele akontese n\u00fameru fuma ida aas hanesan ne\u2019e, tamba ita baze juridiku ne\u2019eb\u00e9 regula kona-ba tabaku no Sa\u00fade nian forte tebe-tebes.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Baze Legal. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Mai ita hah\u00fa hare baze juridiku sira\nne\u2019eb\u00e9 mak regula kona-ba sa\u00fade ligadu kedas ho tabaku, ita hah\u00fa husi Konstituisaun\n<strong>RDTL Artigu 57 <sup>0<\/sup>(Saude)<\/strong>\nhateten katak; (1) Estadu hatene katak ema hotu iha direitu ba sa\u00fade asistensia\nm\u00e9dika sanitaria. (2) Estadu hala\u2019o no hari\u2019i servisu nasional sa\u00fade \u00faniversal\nba ema hotu-hotu tuir nia k\u00edbi\u2019it, gratuitu\/laselu hanesan lei haruka. (3) Servisu\nsa\u00fade nasion\u00e1l tenki iha fatin barak, labele hamutuk de\u2019it iha fatin ida, atu\nema hotu-hotu bele halo parte.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha sorin seluk iha <strong><em>Dekretu lei \u201c51 loron 21 dezembru 2011<\/em><\/strong>lei ba atividade publikasaun) totalmente\nbandu publikasaun tabaku iha televizaun no r\u00e1diu. Publikasaun Imprime no\nspanduk husi kompania tabaku ne\u2019e legal, maib\u00e9 tenke implementa ho limitasaun.\nIha publikasaun tabaku tenki inklui atensaun sa\u00fade, medida spanduk publikasaun\ntuir regulamentu ne\u2019eb\u00e9 iha ona no bandu spanduk publikasaun iha \u00e1rea metru 100\n(atus ida) husi fasil\u00eddade edukasaun ida.<a href=\"#_ftn4\"><sup>[4]<\/sup><\/a><\/p>\n\n\n\n<p>                                            <\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"597\" height=\"398\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/image.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-6096\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/image.png 597w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/image-300x200.png 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 597px) 100vw, 597px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Iha m\u00f3s nesesidade atu kombate fuma\/tabajismu, Governu asina\ntiha ona kovensaun-kuadru organizasaun Mundial Sa\u00fade nian atu kontrola tabaku,\nhalo posivel ba hetan ratifikasaun husi Parlamentu Nasion\u00e1l (PN), liu husi rezolusaun\n<strong><em>No.13\/2004,\nloron 29 fulan Dezembru. <\/em><\/strong>konsider\u00e1 ba kompremisu internasional sira ne\u2019eb\u00e9\nassume iha ambitu luta kontra fuma\/tabajismu no iha nesesidade atu reverte\nkuadru epidimilojiku iha pa\u00edz ne\u2019e, hodi nune\u2019e bele garante direitu ba sa\u00fade\nno meiu ambiente ida ne\u2019eb\u00e9 saudavel, ne\u2019eb\u00e9 konsangra ona iha konstituisaun. <\/p>\n\n\n\n<p>Governu dekreta m\u00f3s iha alina <strong>b)<\/strong> husi <strong>No 1 artigu 115<sup>0<\/sup> <\/strong>no alina<strong> e)<\/strong> husi <strong>artigu 116<\/strong> Konstituisaun RDTL nian, atu sai hanesan Lei, maka tuir mai: <strong><em>Dekretu Lei No 14\/2016, 8 Junhu (Rejimi Kontrola Tabaku).<\/em><\/strong><a href=\"#_ftn6\">[6]<\/a> Katak perigu sira kauza husi tabaku atinji tiha ona nivel global, ho proporsaun alarmante, liu-liu iha foinsa\u2019\u00e9 no joven sira nia l\u00e9t, no sai ona problema s\u00f3siu ekonomiku grave ida no problema grave ba sa\u00e9de p\u00fablika, liu-liu iha pa\u00edz sira ne\u2019eb\u00e9 mak foin dezenvolve aan dau-daun. Konsumu tabaku iha Timor-Leste no Nasaun balu maka aas liu iha mundu, ne\u2019eb\u00e9 reflete direitamente iha kuadru epidemiolojiku iha pa\u00edz ne\u2019e, iha ne\u2019eb\u00e9 moras sira la hada\u2019et <em>(kontasioza),<\/em> ne\u2019eb\u00e9 maka nia fator risku prinsipal maka konsumu tabaku, konstitui liu 70% husi total moras la hada\u2019et no sei aumenta. Maske ho baze juridiku sira iha leten ne\u2019eb\u00e9 regula seriu liu kona-ba epidimia tabaku, maibe kauza ba fuma ho numeru aas tebes iha Timor. <\/p>\n\n\n\n<p><strong>Saida mak kauza prevalensia uza Tabaku iha Timor a\u2019as? <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Tuir\nhakerek na\u2019in nia prespetiva, kauza sira mak hanesan tuir mai:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Presu tabaku iha Timor ki\u2019ik, no\ntaxa tabaku m\u00f3s ki\u2019ik ho nune\u2019e fasil kompainia sira halo importa tabaku mai\nTimor ho kuantidade neb\u00e9 boot. Ho nune\u2019e fasil ba ema atu hetan tabaku tamba\nsira kbi\u2019it kapasidade de kompra ne\u2019e liu hela. <\/li><li>Uza tabaku nu\u2019udar pratika la\nsaudavel neb\u00e9 ema Timor oan uza iha tenpu naruk sein intervensaun no\nko\u00f1esementu. Nu\u2019une ema barak aditivu no kontinua fuma to\u2019o ohin loron. <\/li><li>Lei No.8\/2008 \u201cLei Tributaria\u201d f\u00f3\nhela espasu ba kompania sira atu importa tabaku ho kuantidade bo\u2019ot mai Timor,\ntanba tuir lei ne\u2019e kualker produtu importasaun inklui produtu tabaku, wainhira\nimporta mai tenki selu taxa 5% no <em>exice\ntax<\/em> ba estadu, husi ne\u2019e hakerek nota katak taxa ba tabaku nia presia halo\ndiferente ho produtu sira seluk nian. Maibe situasaun realidade indika katak\nEstadu preokupa liu taxa duke nia Povu nia sa\u00fade, iha sorin seluk m\u00f3s Governu\ntenta finji la hatene ou lahatene dunik, katak reseitas neb\u00e9 mak tama husi\nprodutu tabaku ba kofre estadu ki\u2019ik liu kompara ho despezas neb\u00e9 kada tinan\nGovernu gastu ba halo tratamentu ba moras la hada\u2019et ne\u2019eb\u00e9 nia kauza mai husi\nfuma tabaku. <\/li><li>Jestaun fatin ba vendedor tabaku m\u00f3s\nladauk akontese, tanba realidade hatudu ema fa\u2019an tabaku besik liu edifisiu\np\u00fablik sira, ezemplu hanesan eskola halo estudante sira fasil liu atu hola\ntabaku. Dadus hatudu iha leten n\u00fameru fuma husi estudante sira m\u00f3s a\u2019as. <\/li><li>Ita iha rezimi kontrolu tabaku Lei\nNo.14\/2016, maib\u00e9 iha pratika hatudu katak juridisaun husi lei ne\u2019e ladauk iha,\nno atu hateten katak ita iha lei kontrolu tabaku ne\u2019eb\u00e9 mak forte maib\u00e9 iha\nimplemensaun mak seidauk masimu. Maske iha espasu ba Policia Nasional\nTimor-Leste mak atu ezeku lei ida ne\u2019e, maib\u00e9 faktus barak hatudu PNTL mak\nbarak hah\u00fa uluk fuma. <\/li><li>Atensaun Familia ba oan sira seidauk\nmaximu, tamba faktus real barak hatudu Oan ho idade minoridade ba sosa tabaku\nle hetan bandu husi inan no aman, pior liutan mak inan aman haruka sira ba sosa\nsira nia tabaku. <\/li><li>Kauza seluk mak iha p\u00fablik sempre\nmosu diverjensia boot entre ema fuma dor no laos fumador, ema ida-idak mai\naprejenta sira nia versaun. Ema fumador sira nia versaun, fuma mos mate, la\nfuma mos mate, ema sosa tabaku osan ami nia osan laos uza ita boot sira nia\nosan, ami fuma tabaku kontribui ba rendimentu ekonomia familia, ami fuma tabaku\nhatama rendimentu ba estadu, ami la fuma tabaku ami sei la bele estuda ou\nservisu. Husi versaun fumador sira nian iha ona indikador hatudu katak ita\nsidadaun barak la seriu atu kumpri lei&nbsp;\ntabaku no lei sira seluk ne\u2019eb\u00e9 temin iha leten. <\/li><\/ul>\n\n\n\n<p>Ho kauza sira hanesan ne\u2019e mak prevalensia n\u00fameru fumador iha Timor aas no kada tinan sempre fo todan gastus familia, hatodan despezas estadu nune\u2019e m\u00f3s ema lakon sira nia produtividade.\u00a0 Ho nune\u2019e mai ita hare hamutuk impaktu negativu husi kauza fuma tabaku. <\/p>\n\n\n\n<p><strong>Taxa Mortalidade husi Moras La Hadaet iha Timor-Leste<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Husi\nhahalok la saudavel no prevalensia aas iha leten, nu\u2019udar nia konsekuensia taxa\nmortalidade baixa no tratamentu ba moras la hada\u2019et sa\u2019e aas ba bei-beik.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Dadus husi CHC-Hospital Nasional <a href=\"#_ftn7\">[7]<\/a>hatudu tratamentu no baixa ba moras la hada\u2019et iha tinan ida liu ba 30.000. husi n\u00fameru ne\u2019e Ema liu 1.000 mak mate, ema barak mak disifisiente tamba sofre moras Stroke, Hipertensaun no Atakasaun Fuan. <\/li><li>Tuir dadus Monitorizasaun ba moras la hada\u2019et husi Organizasaun Mundial Saude (OMS) <a href=\"#_ftn8\">[8]<\/a>iha tinan 2016-2019 hatudu taxa mortalidade ba moras la hada\u2019et total 3.300\/ (45%), 20% husi dadus Mortalidade mak mate premature ka tamba mate sedu tamba moras la hada\u2019et. <\/li><li>Iha parte seluk se ita hare iha Sensus 2015 <a href=\"#_ftn9\">[9]<\/a> Ema ho idade 60 ba leten total 5% de\u2019it, ne\u2019e hatudu, katak prevalensia mate sedu ka mate prematura ne\u2019e nia numeru aas tebes. (Ema barak la bele moris liu husi 60 ba leten)<\/li><li>Demografia Survey Saude 2016 m\u00f3s hatudu ita nia Life Expectancy (Espektativa Moris)<a href=\"#_ftn10\">[10]<\/a> 66 anos mai kraik. Ne\u2019e hatudu katak iha esperansa da vida ne\u2019e tun liu, kompara ho Nasaun sira seluk hanesan Japaun sira nia indes eperansa da vida ne\u2019e hahu husi 80 anos ba leten. <\/li><li><strong>Desvantagen Ekonomia ba Nasaun no Familia<\/strong><\/li><\/ul>\n\n\n\n<p>Uza tabaku la\u2019os f\u00f3 impaktu negativu ba\nSaude, maibe f\u00f3 m\u00f3s impaktu negativu ba ekonomia nasaun no familia nian, no\nalende lakon produtividade no nasaun m\u00f3s barak hodi halo tratamentu ba Saude. <\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Gastus\ntratamentu sa\u00fade ba moras la hada\u2019et iha Timor-Leste tuir relat\u00f3riu husi\nAssosiasaun Mediku Timor-Leste kada tinan USD 7 Milloe\u00f1s. <\/li><li>Survey\nne\u2019eb\u00e9 ANCT realize iha tinan 2017-2018 <a href=\"#_ftn11\">[11]<\/a>hatudu\njeralmente fumador sira gasta $1.00 dolar kada loron-loron hodi sosa produtu\ntabaku. Ne\u2019e hatudu katak gastus ne\u2019eb\u00e9 bo\u2019ot husi invidu ne\u2019eb\u00e9 fuma no\nhatodan m\u00f3s despezas estadu nian ba tramanetu moras la hada\u2019et ne\u2019eb\u00e9 mak barak\nliu nia kauza mai husi tabaku. Ne\u2019e hatudu katak, ezemplu ema rihun 5 deit mak\nfuma iha Timor loron ida bele gasta $5,000 ba tabaku ba tinan ida, wainhira ita\nmultiplika montante ne\u2019e ba tinan ida besik Milloe\u00f1s 2. Nu\u2019une ita bele kalkula\nhusi persentajen uza tabaku iha Timor hatudu gastu bo\u2019ot liu-tan. <\/li><li>Al\u00e9m-de\nsa\u00fade, tabaku m\u00f3s iha efeitu sosial, ekonomia no ambiental. Uza tabaku sai\nhanesan kauza bo\u2019ot ba pobreza iha nivel individual, familia no nasional, ba\nema ho rendimentu ki\u2019ik, tabaku foti tiha sira-nia rendimentu ne\u2019eb\u00e9 hetan husi\nserbisu maka\u2019as ne\u2019eb\u00e9 tuir lolos bele utiliza ou gastus ba sira nia nesesidade\nb\u00e1zika sira hanesan ai-han, sa\u00fade no edukasaun. Ezemplu, mai ita hare hamutuk\nkauza sen\u00e1riu ne\u2019e: kondut\u00f3r mikrolete ida ne\u2019eb\u00e9 fuma, rata-rata, sigaru ho\nnia presu dua dolar kada loron no kada fulan nia gastus besik $. 50.00-60.00\ndolar ba sigaru, husi ne\u2019e atu hateten katak kondutor ne\u2019e gastus tiha 50% husi\nnia salariu ne\u2019eb\u00e9 mak iha ba sosa tabaku, nune\u2019e prejudika atu kompleta nia\nnesesidade b\u00e1zika sira seluk. <a href=\"#_ftn12\">[12]<\/a><\/li><li>Husi\npeskiza balun iha leten hatudu katak kada loron ema ida gastus 1 dolar ba sosa\ntabaku. Iha hare fali numeru uza tabaku iha Timor-Leste total <strong>71%<\/strong> karik ita muda ba n\u00fameru total ema\nuza tabaku iha timor <strong>828.741<\/strong> husi\nn\u00edmeru ne\u2019e kada loron sira gastus 1 dolar no tinan ida nia laran sira gastus <strong>U$$. 302.490. 465<\/strong> husi ne\u2019e karik sira\ngastu durante tinan lima <strong>U$$. 1.512.\n452. 325<\/strong>, husi ne\u2019e halo ita admira tebe-tebes katak iha gastus boot ba\nsosa tabaku no bokur ba kompainia, maibe fumador sira nia rendimentu naben\nde\u2019it, no afeita tan moras sira kauza halo ema mate.&nbsp; <\/li><\/ul>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\"><li><strong>Foinsa\u2019e\nBarak Lakon Sira Nia Produtividade Sei Prejudika Nasaun Nia Future.<\/strong><\/li><\/ol>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Ho\nn\u00fameru fuma tabaku foinsa\u2019\u00e9 aas tebes halo Nasaun nia esperansa mihis no\nproblema boot ba futuru Timor nian. Foinsa\u2019\u00e9 sira ne\u2019eb\u00e9 mak ho potensialidade\nboot ba atu kontinua lidera Nasaun ida ne\u2019e iha futuru, maibe la koseque atinji\nwainhira sira ativu liu fuma tabaku duke hola parte iha prosesu aprendisajem\nsira hotu. Nune\u2019e lakon sira nia produtividade, nune\u2019e m\u00f3s nasaun lakon nia\njerasaun ida ne\u2019eb\u00e9 merese atu kontinua sustentabilidade rai ida ne\u2019e, tamba\njersaun ida ne\u2019e mate tamba epidimia tabaku. &nbsp;<ul><li> <strong>Solusaun <\/strong><\/li><\/ul><\/li><\/ul>\n\n\n\n<p>Ho\nsituasaun sira iha leten f\u00f3 lembra ona mai ita oinsa mak atu buka solusaun ida\nadekuadu hodi kombate epidimia tabaku iha Timor-Leste hodi salva jerasaun foun\nnia saude. <\/p>\n\n\n\n<p>No\ntuir hakerek na\u2019in nia hanoin<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Vontade\nPul\u00edtika sira tenki di\u2019ak.<\/li><li>Servisu\nli\u00f1a Ministeriais sira tenki ativu no koerente ba asuntu tabaku tuir lei tabaku\nartigu 25 ne\u2019e rekomenda atu estabelese Konselho Nasional Kontrolu Tabaku husi\nPrimeiru Ministru.<\/li><li>Revoga\nlei tributaria hodi hasa\u2019\u00e9 taxa tabaku. <\/li><li>Hasa\u2019e\nfolin Tabaku<\/li><li>Implementasaun\nlei tabaku bazeia dunik ba nesesidade, no haforsa iha kontrolu. <\/li><li>Husu\nIntituisaun edukasaun sira atu iha regulamentu interna bandu estudante fuma.<\/li><li>Jestaun\nfatin vendedor tabaku sira tenki iha, no bandu atu labele fa\u2019an tabaku arbiru\niha p\u00fabliku no kumpri lei tabaku. <\/li><li>Ministeiru\nKordenador Asuntu Ekonomiku sebele revoga lei AIFAESA nian no f\u00f3 kompetensia\nmaximu ba aifaesa atu kontrolu tabaku. <\/li><li>Ministeiro\nsaude, ministeiro Defeza, ministeiro edukasaun, ministeiru MAKE, no Parlamentu\nNasional atu hametin liu li\u00f1a servisu ho Sociedade Sivil sira ne\u2019eb\u00e9 mak\ndurante ne\u2019e servisu maka\u2019as ba kombate epidimia tabaku. <ul><li><strong>\nRekomendasaun. <\/strong><\/li><\/ul><\/li><li>Husu\nba Ministeiro Saude kontinua Kampanha informasaun sira kona-ba tabaku tenki\nkobre foinsa\u2019e sira tomak, tenki ativu no efektivu. <\/li><li>Husu\nInan no Aman atu haforsa Edukasaun familia ba Oan sira no tenki garante oan\nsira labele fuma tabaku ou haruka ba sosa tabaku. <\/li><li>Husu\nba implementador sira atu Implementasaun Lei No.14\/2016 ne\u2019e&nbsp; ho seriu no tenki iha mos kontrolu\nmaximu.&nbsp; <\/li><li>Husu\nba Parlamentu Nasional atu revoga Lei No.8\/2008 Lei Tributaria, atu nune\u2019e bele\nkria artigu espesifiku ida hodi hasa\u2019e taxa tabaku husi 5% ba 20% ou 30%. <\/li><li>Husu\nm\u00f3s ba Governu relevante sira hahu hanoin ona atu estabelese Komisaun Nasional\nKontrolu Tabaku. <\/li><li>Husu\nm\u00f3s Ministeiro Kordenador Asuntu Ekonomiku, atu revoga Lei organika AIFAESA\nnian, par abele fo kompetensia maximu ba AIFAESA atu kontrolu tabaku, tamba\nagora daudaun sira sei hela deit ho Despaixu Primeiro Ministro Dr. Rui M.\nArarujo nian iha tinan 2016 liuba. <\/li><li>Husu\nm\u00f3s Komandu PNTL atu orienta ita nia membru sira atu kontrolu maximu ba tabaku\ntuir orden sira ne\u2019eb\u00e9 deskreve ona iha Lei No.14\/2016. (Rejimi Kontrolu\nTabaku). <ul><li> <strong>Konkluzaun <\/strong><\/li><\/ul><\/li><\/ul>\n\n\n\n<p>Ho nune\u2019e hatudu katak fuma tabaku la\u2019sos\ndalan diak ba rezolve ekonomia Familia no nasaun nian, maibe fuma tabaku\nhamenus ema nia produtividade menus, halo ema nia esperansa da vida ne\u2019e ho\npersentajem ne\u2019eb\u00e9 mak ki\u2019ik liu, ikus liu fuma tabaku iha efeitu boot ba\nhahori moras la hada\u2019et iha ema nia isin lolon no ikus liu ba kauza n\u00fameru mate\nprematura aumenta. Iha sorin seluk fuma tabaku sei la rezolve ema nia ekonomia\nfamilia tamba kada loron ema sempre gastu $1 dolar ba sosa tabaku, maske tuir\nrelatoriu UNDP nian hatudu katak rendimentu familia nian iha Timor kada loron\nkonsumu de\u2019it 0.66%, $.0,05 centavos m\u00f3s la to\u2019o ne\u2019e hatudu problema boot ba\nekonomia familia la\u2019os rezolve ekonomia familia. Nune\u2019e fuma tabaku sei hatodan\nde\u2019it mak despezas estadu nian la\u2019os rezolve ekonomia estadu, tamba kada tinan\nestadu tenki gastu $. 7.000.000 (mil\u00f5ens) ba tratamentu sa\u00fade (moras\nla-hada\u2019et), maske reseita sira ne\u2019eb\u00e9 tama husi taxa tabaku nian ba kofre\nestadu ki\u2019ik liu.<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\"><li><strong><em>Referensia <\/em><\/strong><\/li><\/ol>\n\n\n\n<p><em>Peskiza Ministeiru\nsaude 2016<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Peskiza DHS 2016<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Peskiza Global ba Foinsa\u2019e 2019<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Dekreitu\nLei No 51\/ 21-12-2011 ( lei atividade publikasaun).<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Rezolusaun\nParlamentu Nasional No.13\/2004.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Lei No. 14\/2016 (Rejimi kontrolu\ntabaku)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Relatoriu\nCHC-Hospital Nasional<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Monitorizaun ba\nMoras La hada\u2019et husi OMS (2016-2019)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Fontes:\nPolicy Brief \/ ANCT<\/p>\n\n\n\n<p><em>Sensus 2015<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Demografia Survey\nMinisteiro saude <\/em><em>(<\/em><em>Life Expectancy<\/em><em>)<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Survey ANCT\n2017-2018<\/em><br><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator\"\/>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref1\">[1]<\/a> Peskiza Ministeiru saude 2016<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref2\">[2]<\/a> Peskiza DHS 2016<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref3\">[3]<\/a> Peskiza Global ba Foinsa\u2019e 2019<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref4\">[4]<\/a>Dekreitu\nLei No 51\/ 21-12-2011 (esbosu lei atividade publikasaun).<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref5\">[5]<\/a> Rezolusaun Parlamentu Nasional\nNo.13\/2004.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref6\">[6]<\/a> Lei No. 14\/2016 (Rejimi kontrolu\ntabaku)<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref7\">[7]<\/a> Relatoriu CHC-Hospital Nasional<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref8\">[8]<\/a> Monitorizaun ba Moras La hada\u2019et\nhusi OMS (2016-2019)<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref9\">[9]<\/a> Sensus 2015<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref10\">[10]<\/a> Demografia Survey Ministeiro\nsaude (Life\nExpectancy)<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref11\">[11]<\/a> Survey ANCT 2017-2018<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref12\">[12]<\/a> Fontes: Policy Brief \/ ANCT<\/p>\n\n\n\n<p><em>*(<strong>Jaimito Siqueira Gusm\u00e3o<\/strong>, <strong>Estudante Ativu Ho Semester VI<\/strong>, <strong>iha Departamentu Pol\u00edtika P\u00fablika \u2013UNTL<\/strong>, <strong>Estudante Klase Intermediariu Direitus Umanus Iha AJAR-TL<\/strong>, Agora Voluntariu Profisional Iha Alliansa Nasional Kontrolo Tabaku. <strong>Email: <\/strong><a href=\"mailto:jaimitogusmao18@gmail.com\"><strong>jaimitogusmao18@gmail.com<\/strong><\/a> , ID Facebook \u2013 Jaimito S. Gusm\u00e3o.<strong>No. Tlf: +670 75488529<\/strong>).<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek nain Jaimito Siqueira Gusm\u00e3 Introdusaun Timor-Leste hanesan Estadu ida joven maib\u00e9 prosesu dezenvolvimentu hah\u00fa la\u2019o, maske progresu lubuk ida Timor-Leste ultr\u00e1pasa dau-daun, Maib\u00e9 iha sorin seluk m\u00f3s Timor-Leste iha dezAFIU ba futuru Timor nian ida ne\u2019eb\u00e9 saudavel tuir vizaun PEDN 2020, \u201cEma hotu Saudevael Iha Timor Ida Ne\u2019eb\u00e9 Saudavel\u201d, tamba kauza ema barak liu-liu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":6097,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-6095","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6095","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6095"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6095\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6098,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6095\/revisions\/6098"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6097"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6095"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6095"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6095"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}