{"id":6873,"date":"2021-02-23T10:33:12","date_gmt":"2021-02-23T01:33:12","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=6873"},"modified":"2021-02-23T10:33:14","modified_gmt":"2021-02-23T01:33:14","slug":"violensia-ho-abuzu-seksual-hosi-uma-kreda-nonok-nuudar-klamar-agresaun-seksual-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/02\/23\/violensia-ho-abuzu-seksual-hosi-uma-kreda-nonok-nuudar-klamar-agresaun-seksual-1\/","title":{"rendered":"Violensia ho Abuzu Seksual Hosi Uma-kreda: Nonok Nu\u2019udar Klamar Agresaun Seksual (1)"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>By<\/em><\/strong><strong><em>&nbsp;Jairton \u201cIra\u2019isi\u201d Marques*<br><\/em><\/strong><br>Kleur ona ha\u2019u hakarak hakerek kona-ba tema ida ne\u2019e, maibe oda-matan atu tama la iha. Ha&#8217;u husu obrigadu barak ba Amu Martinho Gusm\u00e3o ho na\u2019i Domingos Saldanha, jornalista s\u00e9nior STL nian. Basaa iha sira rua nia debate ho titulu \u201c<strong>Padre Bele Bosok ka Lae<\/strong>?\u201d iha Forum Haksesuk, halo ona referensia ki\u2019ikoan ida ba amlulik sira halo abuzu seksual iha Amerika ho Europa. Debate na\u2019i rua nee nian hanesan buat ida loke ona oda-matan ba ha\u2019u hodi tama. Karik ema balu du\u2019un ha\u2019u oportunista m\u00f3s ha\u2019u simu tanba ha\u2019u aproveita biban oan ne\u2019e hodi tama, tanba baibain ema dehan, oportunidade la sei mai dala rua.<br><br>Ha\u2019u la mai buka lia ho amu Gusm\u00e3o ho na\u2019i Saldanha, ha\u2019u mai fanu de\u2019it sarani sira hodi haree kazu abuzu seksual ne\u2019eb\u00e9 doko maka\u2019as Uma-kreda Katolika iha kontinente Amerika ho Europa. Ha\u2019u fanu sarani hotu hodi haree, keta kazu pedofilia hanesan iha rai-li\u2019ur ne\u2019e mai mosu m\u00f3s iha ita rain eh lae?<br><br>Nu\u2019udar Timor oan, ha\u2019u fanu sarani sira, prepara imi nia salurik molok udan tuun. Ditadu ida ne\u2019e importante tebes hodi Timoroan sira prepara ninia mental hodi simu notisia barak ne\u2019eb\u00e9 sei mosu, notisia ne\u2019eb\u00e9 lad\u00fan di\u2019ak hosi Uma-kreda tanba pratika amoral (laiha moral) balu ne\u2019eb\u00e9 mosu hosi na\u2019i sira moral na\u2019in. Na\u2019i sira ne\u2019e maka kleru (kardial, bispu ho padre\/amlulik) balu ho ema balu be serbisu kleur ona iha Uma-kreda hanesan katekista ho zelador sira, ne\u2019ebe halo abuzu seksual hasoru labarik otas ki\u2019ik sira.<br><br><strong>Pedofilia<\/strong>&nbsp;maka abuzu seksual ne\u2019ebe ema otas boot halo hasoru labarik otas ki\u2019ik sira. Ema be halo abuzu seksual hasoru labarik sira bolu ped\u00f3filo.<br><br>Pedofilia tuir definisaun Organizasaun Mundial Saude nian nu\u2019udar okorrensia hosi pratika seksual entre individuu ida otas boot liu tinan 16 ho labarik ida ne\u2019eb\u00e9 foin atu tama ba puberidade. Iha psikanalize haree pedofilia nu\u2019udar hahalok la normal (perversaun) seksual ida. Abuzu seksual ba labarik otas ki\u2019ik sira la\u2019os de\u2019it hamosu estragu ba estrutura no funsaun kakutak labarik ne\u2019eb\u00e9 hetan abuzu ne\u2019e, maibe m\u00f3s hamosu trauma no sei bele m\u00f3s provoka desvio seksual ba vitima. Porezemplu, labarik mane ida sei ki\u2019ik wainhira hetan abuzu seksual fila-fila, aban bainrua boot, nia bele sai la normal, bele sai \u201c<strong>panaleiru<\/strong>\u201d ou gosta feto ho mane hotu dala ida. Tanba ne\u2019e, abuzu seksual hasoru labarik ki\u2019ik nu\u2019udar krimi ida aat liu iha mundu tanba estraga labarik sira nia futuru. Tan ne\u2019e tenki matan moris hodi kuidadu ho labarik otas ki\u2019ik sira ne\u2019ebe kleru sira lori tuituir an ka oan ki\u2019ak sira ne\u2019eb\u00e9 hela iha fatin sira be Uma-kreda tau matan ba, tanba esperiensia aat mosu tiha ona iha rai-li\u2019ur ne\u2019e mai.<br><br>Abuzu seksual ne\u2019eb\u00e9 ohin loron ema foti maka\u2019as iha mundu maka abuzu poder ne\u2019ebe kleru ka irarkia Uma-kreda Katolika nian balu halo hasoru labarik sira, maibe iha m\u00f3s abuzu hasoru ema boot sira, hanesan fo oan ba feto sarani sira be la\u2019o hamutuk ho bispu ho amlulik sira. La\u2019os ne\u2019e de\u2019it, madre barak m\u00f3s sai vitima ba bispu ho amlulik balu.<br><br>Buat barak sei iha nakukun laran, sei subar metin, maibe tempu naroman sei to\u2019o, sei loke hotu hahalok amoral sira ne\u2019e. Loke hotu buat aat sira ne\u2019eb\u00e9 kleru sira balu halo iha nakukun laran.<br><br>Pratika pedofilia la\u2019os hosi kleru sira de\u2019it maka bele halo, maibe m\u00f3s hosi ema baibain sira ne\u2019eb\u00e9 ninia hahalok seksual la normal. Ema ko\u2019alia barak kona-ba abuzu seksual hosi Uma-kreda, tanba Uma-kreda nudar ai-riin no didin moral nian no papa, kardeal, bispu, padre, madre, katekista no zelador sira nu\u2019udar jeneral ho soldadu sira ne\u2019eb\u00e9 defende ho haklaken valor moral nian, maib\u00e9 sira balu maka iha oin hodi sobu uluk valor hirak ne\u2019e hosi didin laran ne\u2019eb\u00e9 ita labele haree.<br><br>Timoroan sira hotu, liliu sarani sira, tenki prepara salurik molok udan to\u2019o. Udan ne\u2019e agora tun maka\u2019as iha kontinente Amerika, Europa, Austr\u00e1lia ho Afrika no Azia balu. Ita labele dehan iha ita nia rain la akontese abuzu seksual hasoru labarik sira ou la akontese amlulik balu fo oan ba sarani balu, ou iha violasaun hosi amlulik sira hasoru madre sira, tanba iha ahi su\u2019ar iha fatin balu no ko\u2019alia bisu-bisu ba malu entre sarani sira katak kazu balu hanesan iha rai-li\u2019ur m\u00f3s mosu iha ita rain. Diferente maka iha rai-li\u2019ur vitima sira la tahan ona ba terus, ne\u2019eduni sira ko\u2019alia sai ba mundu tomak. Iha ita nia rain seidauk iha vitima ruma barani ko\u2019alia no buat hotu sei subar metin. So violador ho vitima sira maka hatene tanba sei taka metin hela, maibe susar taka metin ahi su\u2019ar, maski sai neineik no fraku tebes.<br><br>Prepara salurik hodi proteje ita nia oan sira. Karik seidauk akontese abuzu seksual hasoru labarik sira iha Timor ita tenki buka evita nafatin hodi labele akontese, no karik akontese ona ba balu tenki evita hodi seluk labele sai vitima tan. Evita buat hirak ne\u2019e hodi labele estraga ita nia oan ho alin sira nia futuru, nune\u2019e mos hodi hametin nafatin Uma-kreda ninia imajem ho kredibilidade. Labele hosik amlulik sira halo buat aat sira ne\u2019e hodi labele sobu didin ho baki moral nian.<br><br>Karik iha ita rain akontese ona abuzu seksual hosi kleru sira hasoru labarik sira, ou sarani balu ko\u2019us ona oan ba padre ho katekista ruma, ou madre ruma hetan ona violasaun seksual hosi amlulik sira hanesan akontese iha rai seluk ita la hatene, tanba nunka iha ema ruma ka estudu ruma ko\u2019alia kona ba ida ne\u2019e. Ne\u2019e so amlulik violador sira ho vitima sira maka hatene tanba segredu iha Uma-kreda sei halot kabeer tebes iha rai balu, inklui Timor Lorosa\u2019e rasik. Entre instituisaun hothotu, Uma-kreda nu\u2019udar instituisaun ne\u2019eb\u00e9 tuan liu no rai segredu di\u2019ak liu duke instituisaun seguransa ho militar nian tanba buat hothotu taka metin, tanba ne\u2019e sei presiza tinan barak hodi deskobre krimi ho abuzu be mosu iha Uma-kreda laran.<br><br>Artigu ida ne\u2019e la ko\u2019alia espesifikamente kona-ba Uma-kreda Timor nian, maibe ko\u2019alia kona-ba abuzu seksual hosi Uma-kreda sira rai-li\u2019ur nian hodi sarani sira Timor nian m\u00f3s bele loke matan hodi tulun Uma-kreda Timor nian labele monu ba sala be hanesan iha rai seluk nian.<br><br>Sani na\u2019in sira sei hakfodak sani artigu ida ne\u2019e, basaa, buat ne\u2019eb\u00e9 ita barak iha Timor la fiar katak bele akontese maka akontese duni. Buat hirak ne\u2019e akontese kleur tiha ona, no agora sei akontese nafatin, maibe ita la hatene tanba Uma-kreda subar metin no subar ho kabeer tebes.<br><br>La fasil loke sai ba publiku tanba faktor barak maka halo labarik ki\u2019ik sira ta\u2019uk no subar metin abuzu seksual ne\u2019eb\u00e9 sira hetan. La fasil m\u00f3s ba ema boot sira, feto ho mane. Sira hotu ta\u2019uk hetan presaun ho agresaun hosi violador eh agressor;&nbsp;<strong>sira sente moe, sala, la seguru, la iha proteksaun, ta\u2019uk ba interrogatoriu, ta\u2019uk ba inan-aman, maun ho bin sira, ta\u2019uk ema hotu hatene no ta\u2019uk ema ko\u2019alia hosi ibun ba ibun<\/strong>. Tanba ta\u2019uk ba buat hirak ne\u2019e hotu maka halo ped\u00f3filo eh violador sira sente seguru tebes hodi kontinua sira nia hahalok amoral. Vitima sira ta\u2019uk no nonok. Ta\u2019uk no nonok nu\u2019udar klamar agresaun seksual, tanba ne\u2019e labele ta\u2019uk no nonok.<br><br>Ohin loron iha rai balu hahu nakloke ona, no bispu no amlulik violador barak ohin loron tama ona iha kadeia no balu mate iha kadeia laran tanba krimi ne\u2019ebe sira halo.<br><br>Liu hosi artigu ida ne\u2019e ita bele haree oin-sa kleru sira pratika krimi iha instituisaun sira da\u2019et ho Uma-kreda nian. Krimi ne\u2019ebe sira falun metin, krimi ne\u2019ebe halo hosi liman sira be sarani sira re\u2019i.<br><br>Ita haree uluk hosi rai Estadus Unidus da Amerika (EUA) nian. Kazu pedofilia hah\u00fa loke uluk hosi sidade Boston.<br><br>Hanesan ohin temi iha leten, ahi su\u2019ar barak no maek dois iha fatifatin. Atu hatene loloos tanba sa ahi su\u2019ar no iis dodok dois, iha fulan Jui\u00f1u tinan 2002, Konferensia Espiskopal Katolika Amerika nian haruka halo investigasaun ba kazu abuzu seksual hotu-hotu. Hosi investigasaun ne\u2019e, ema hamutuk kuaze na\u2019in 800 rekui\u00f1ese katak sira hetan abuzu seksual wainhira sira sei ki\u2019ik iha Arkidioseze Boston (Keuskupan Agung Boston). Sira hetan violasaun seksual desde tinan 1940.<br><br>Istoria metan hasoru Uma-kreda EUA nian loke hosi Prokurador-Jeral Massachusett, Tom Reilly (23\/07\/2003). Nia halo investigasaun durante fulan 16, maibe la konsege hetan provas natoon hodi halo akuzasaun kriminal ba Kardeal Bernard Law, saserdote s\u00e9nior iha Dioseze Katolika EUA nian. Ikus mai Law sai hosi amlulik hafoin hetan dokumentu sira ne\u2019eb\u00e9 hatudu nia ho eis-xefe Uma-kreda nia seluk pratika aktu pedofilia ou abuzu seksual hasoru labarik sira. Sira halo abuzu iha biban ne\u2019eb\u00e9 sira rua aktivu iha Ministeriu ba Asuntu Labarik sira Uma-kreda nian.<br><br>Uma-kreda Boston hetan doko maka\u2019as tanba hahalok amoral hosi kleru sira. Uma-kreda sira iha EUA nian iha kodigu konduta (kode etiku) ida, la sei loke segredu sira da\u2019et ho Uma-kreda tanba bele halo foer instituisaun nia naran di\u2019ak. Maibe ho abuzu seksual ne\u2019eb\u00e9 loke sai, Uma-kreda Boston jura atu halo lakon kultura segredu Uma-kreda nian ne\u2019eb\u00e9 la\u2019o tinan barak ona.<br><br>Uma-kreda nee reafirma hikas sira nia kompromisu katak sei trata abuzu seksual nu\u2019udar kazu kriminal ida. Ho nune\u2019e sei haramata ho kultura segredu ne\u2019eb\u00e9 da\u2019et ho kazu pedofilia nian.<br><br>Eskandalu abuzu seksual iha Boston ninia eku (gema) namakari ona ba Uma-kreda Katolika iha Mundu tomak. Ho nune\u2019e kazu pedofilia nian sai notisia boot iha media eskrita ho elektronika sira mundu nian.<br><br>Dioseze Nova Yorke nian, porezemplu, kleur tebes ona taka metin kazu ne\u2019eb\u00e9 envolve evanjelista Lawrence Inzeo. Nia hetan akuzasaun halo ona abuzu seksual ba labarik ida iha tinan ruanulu (20) kotuk ba.<br><br>Tuir relatoriu Tom Reilly nian, iha ninia investigasaun, nia hetan pelo menus ema na\u2019in 789 maka sai vitima abuzu seksual. Vitima sira rekui\u00f1ese katak, amlulik sira serkade na\u2019in 250 ho ema sira serbisu kleur ona iha Igreja maka halo violasaun seksual ba sira.<br><br>Infelizmente Tom Reilly labele halo akuzasaun kriminal ba Kardeal Barnard Law ho ulun Uma-kreda sira seluk tanba la dezenvolve investigasaun hodi lori abuzador sira ne\u2019e ba iha tribunal.<br><br>Tanba abuzu seksual ne\u2019e, Uma-kreda Katolika nian tenki selu kompensasaun (ganti-rugi) ho osan boot. Porezemplu kazu abuzu seksual ne\u2019eb\u00e9 pratika hosi Kardeal Bernard Law, Uma-kreda tenki hasai osan hamutuk miloens 67 poundsterling hodi selu ba vitima sira. Tanba ne\u2019e, fa\u2019an tiha fatin Dioseze balu no fatin edukasaun balu obrigadu taka, tanba Uma-kreda hasai osan boot hodi selu hahalok amoral kardeal ida nian.<br><br>Foin lalais ne\u2019e,&nbsp;The New York Times&nbsp;hetan dokumentu hosi Uma-kreda lokal dehan katak, iha kazu foun da\u2019et ho padre amerikanu ida ho naran Murphy. Murphy hetan akuzasaun halo tratamentu aat ba labarik diuk atus rua (200). Dokumentu ne\u2019e mosu hanesan parte hosi problema abuzu iha eskola espesial ba labarik sira diuk iha Estadu Federadu Wisconsin, iha ne\u2019eb\u00e9 hatudu korespondesia direitu entre amlulik Murphy ho Kardeal Joseph Ratzinger iha tinan 1996. Kardeal Joseph Ratzinger naran orijinal hosi aktual Papa Bento XVI.<br><br>Tuir Times, julgamentu ba Murphy para wainhira nia hakerek ba Kardeal Joseph Ratzinger hodi protesta kona-ba iha possibilidade atu halo akuzasaun no fo kastigu ba nia, tanba abuzu ne\u2019eb\u00e9 nia halo. Murphy hakerek nune\u2019e ba Kardeal Ratzinger: \u201c<strong>Ha\u2019u hakarak moris iha tempu ne\u2019eb\u00e9 sei restu tuir ha\u2019u nia dignidade ema fiar nian. Ha\u2019u husu ita nia tulun iha kazu ida ne\u2019e\u201d<\/strong>&nbsp;(http:\/\/www.internasional.kompas.com\/read\/2010\/03\/25).<br><br>Tuir dokumentu ne\u2019e Murphy la hetan hatan hosi Kardeal Ratzinger. Liu tinan rua Murphy mate nu\u2019udar amlulik. Murphy serbisu iha eskola espesial labarik diuk nian hosi tinan 1950 to\u2019o tinan 1974. Dokumentu sira hosi Uma-kreda Wisconsin, tuir Times, hatudu katak fo hatene ona ba bispu tolu be troka malu iha estadu federadu ne\u2019e kona-ba abuzu seksual ne\u2019eb\u00e9 Murphy halo hasoru labarik sira, maibe la iha bispu ida hakarak informa kazu ne\u2019eba ba polisia.<br><br>Kazu ne\u2019e su\u2019ar sai ba publiku iha biban ne\u2019eb\u00e9 loke sai eskandalu abuzu seksual lubun ida ne\u2019eb\u00e9 envolve kleru Katoliku lubuk ida hanesan iha Irlandia, \u00c1ustria, Olanda ho Suisa.<br><br>Iha fulan Fevereiru tinan 2004, hetan ona ema hamutuk na\u2019in 10.667 maka buka justisa. Ema sira ne\u2019e reku\u00f1ese katak iha amlulik hamutuk 4.392 hosi total 109.694 Amerika nian maka halo abuzu seksual hasoru sira. Padre sira liu 4.000 maka hetan akuzasaun halo abuzu seksual entre periodu 1950-2002.<br><br>Nem kazu hotu halo julgamentu ba, tanba maior parte hosi abuzador eh violador sira mate tiha ona.<br><br>Iha fulan Abril tinan 2008, Papa Bento XVI hasoru malu ho vitima sira abuzu seksual hosi kardeal, bispu ho amlulik sira wainhira nia halo vizita ba Amerika.<br><br>Tuir relatoriu ofisial ne\u2019eb\u00e9 halo hosi Uma-kreda Katolika Amerika nian, Uma-kreda obrigadu selu, iha tinan 2008 mesak, hasai osan hamutuk d\u00f3lar amerikanu miloens 430 hodi selu ba vitima sira abuzu seksual nian ne\u2019eb\u00e9 halo hosi kleru sira.<br>Uma-kreda Amerika mesak hasai ona osan hamutuk d\u00f3lar amerikanu biloens rua (2) iha tinan hira ikus hodi selu abuzu seksual ne\u2019eb\u00e9 nia kardeal, bispu ho amlulik sira halo.<br><br>Tuir m\u00f3s relatoriu ne\u2019e, sei iha alegasaun hamutuk 800 ba abuzu seksual hasoru labarik sira ne\u2019ebe pratika hosi kleru sira iha tinan 2008, iha ne\u2019eb\u00e9 reprezenta aumentu porsentu 16 (16%) kompara ho tinan 2007 nian. Levantamentu ne\u2019e halo iha Dioseze 200 ho ordo relijioza sira seluk iha fatin oioin iha Amerika, no hatudu katak liu porsentu 20 (20%) hosi labarik sira be hetan abuzu seksual hosi amlulik sira, labarik barak nia otas la to\u2019o tinan 10 wainhira hetan abuzu seksual hosi kleru sira.<br><br>Levantamentu ne\u2019e halo anualmente hosi Uma-kreda hodi bele kontrola osan hira maka Uma-kreda hasai ona ba kazu hirak ne\u2019e, osan ne\u2019eb\u00e9 dala barak uza hodi selu vitima sira ou hodi taka metin eskandalu Uma-kreda nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">*<strong>Observador Politika no Sosial<br>E-mail: <a href=\"mailto:jairques@gmail.com\">jairques@gmail.com<\/a><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Foti hosi <a href=\"https:\/\/forum-haksesuk.blogspot.com\/2010\/04\/violensia-ho-abuzu-seksual-hosi-uma.html\">https:\/\/forum-haksesuk.blogspot.com\/2010\/04\/violensia-ho-abuzu-seksual-hosi-uma.html<\/a> (23 Febreiru 2021)<\/em><em><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>By&nbsp;Jairton \u201cIra\u2019isi\u201d Marques*Kleur ona ha\u2019u hakarak hakerek kona-ba tema ida ne\u2019e, maibe oda-matan atu tama la iha. Ha&#8217;u husu obrigadu barak ba Amu Martinho Gusm\u00e3o ho na\u2019i Domingos Saldanha, jornalista s\u00e9nior STL nian. Basaa iha sira rua nia debate ho titulu \u201cPadre Bele Bosok ka Lae?\u201d iha Forum Haksesuk, halo ona referensia ki\u2019ikoan ida ba [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":6879,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-6873","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6873","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6873"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6873\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6880,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6873\/revisions\/6880"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6879"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6873"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6873"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6873"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}