{"id":7468,"date":"2021-03-26T13:22:19","date_gmt":"2021-03-26T04:22:19","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=7468"},"modified":"2021-03-27T13:04:44","modified_gmt":"2021-03-27T04:04:44","slug":"reflesaun-ida-ba-loron-23-fulan-marsu-loron-konversasaun-ba-dame-iha-1983","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/26\/reflesaun-ida-ba-loron-23-fulan-marsu-loron-konversasaun-ba-dame-iha-1983\/","title":{"rendered":"Reflesaun Ida Ba Loron 23 Fulan Marsu, Loron Konversasaun Ba Dame Iha 1983"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>By Carlos da Silva L.F.R. Saky<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tinan 38 liu ba, mosu eventu istoriku ida iha luta timoroan sira nian ba ukun-rasik-an. Loron istoriku ne\u2019e mak loron 23 fulan Marsu, loron nebe Komandante Boot FALINTIL nian, Xanana Gusm\u00e3o, hasoru malu ho Koronel Poerwanto, Komandante Boot militar Indonezia nian iha Timor, iha Larigutu, iha 1983.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Loron ne\u2019e importante tanba, iha loron ne\u2019e mak foin ba dala uluk, mosu dialogu ka negosiasaun ka kuinesidu liu ho \u201cconversa\u00e7\u00f5es da paz\u201d entre Timor no Indonezia. Imporante mos tanba hatudu FRETILIN muda ona nia politika no prinsipiu nebe antes defende \u201cnegocia\u00e7\u00e3o n\u00e3o e nunca\u201d ho se de\u2019it mak la defende ukun-rasik-an ba Timor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Molok akontese sorumutu ne\u2019e, iha akontesimentu lubun ida mak mosu ona, akontesimentu hirak ne\u2019e mak halo Indonezia fiar metin katak sira kontrola tomak ona Timor no povu Timor kontente ona ho integrasaun.&nbsp; Hela de\u2019it ona FALINTIL mak presiza konvense tan, hodi tun mai rende hodi Timor sai permanentemente parte husi Indonezia nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hafoin Baze de Apoiu sira rahun hotu iha 1978, atu elimina rezistensia tomak, liuliu guerilha, Indonezia halo operasaun boot ida iha 1981, operasaun nebe bolu \u201cOperasi Keamanan\u201d ka \u201cOperasi Pagar Betis\u201d<em>.<\/em> Iha operasaun ne\u2019e Indonezia mobiliza ninia forsa liu batailaun 15, nune\u2019e mos timoroan sivil sira nebe kaer kilat hanesan HANSIP no sst. La\u2019os ne\u2019e de\u2019t, mobiliza hotu ema sivil liman mamuk sira, feto mane, inkluindu joven no estudante sira, ho objetivu dasa mos guerrilheiro sira. Operasaun ne\u2019e hanesan ema lori sasuit hodi dasa mos kutun sira iha fuuk. Total ema sira partisipa iha operasau ne\u2019e, sivil no militar, liu 80.000 ba leten.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tuir mai, iha 1982, Indonezia halo eleisaun jeral. Foin ba dala uluk, Timor mos tuir eleisaun, partidu GOLKAR, partidu Soeharto nian, manan ho 99%. Kaer ba rezultadu eleisaun ne\u2019e, Indonezia fiar katak, povu Timor kontente ona ho integrasaun no sira kontrola hotu ona Timor. Ho nune\u2019e, sira mos hapara \u201cOperasi Keamanan\u201d nebe temi iha leten.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Militar Indonezia sira fiar, iha ailaran, hela deit ona guerrilheiros uituan, hanesan baibain sira dehan \u201c50 fugitivos\u201d, guerrilheiro sira nebe eskapa husi <em>\u201cOperasi Pagar Betis\u201d. <\/em>Realidade iha ai-laran, numeru guerrilheiro sira laki\u2019ik hanesan Indonezia uza iha kampanye no propaganda sira. Biar numeru guerrilheiro sira reduzidu ona, maibe atividade klandestina hahuu aumenta, ne\u2019e signifika susar atu hamate total guerrilha liu husi operasaun militar sira. Tan ne\u2019e, sira hahu muda sira nia tatika no estratejia hodi halo guerrilheiro sira bele rende. Sira hakbesik-an ba guerrilheiro sira iha ai-laran, halo kontaktu no buka konvense no manan guerrilheiro sira nia laran, koko halo negosisaun no promote buat oioin ba guerrilheiro sira. Politika ida hanesan ne\u2019e, uluk Indonezia&nbsp; mos aplika iha Kalimantan, Sumatra no Sulawesi hodi neutraliza rebelde PERMESTA no PRRI sira. Sira konsegue duni no ida ne\u2019e mak sira hakarak atu aplika mos ba guerrilheiro FALINTIL sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ho nune\u2019e, Indonezia lansa ninia ofisial intelijensia sira hodi hahu halo kontaktu ho guerrilheiro sira iha ai-laran. Sira hato\u2019o sira nia hanoin no intensaun ba guerrilheiro sira, hakarak halo Komandante Boot Militar Indonezia nian iha Timor hetan malu ho Komando da Luta, liuliu ho Komandante Boot FALINTIL nian, Xanana Gusm\u00e3o, atu sira sira bele estuda hamutuk, buka solusaun hamutuk ba problema Timor nian.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kontaktu ho guerrilheiro sirahahuu uluk husi Lauten, desempenya husi Major Gatot. Gatot dala ruma toba ho guerrilheiro sira iha ai-laran ho objetivu kria kondisaun ba fiar malu ka iha konfiansa ba malun. Enkontru primeiru ho guerrilheiro sira, ba dala uluk, halo iha Pupuro no Pasikenu, besik Lospalos, entre Gatot ho Falu Chai, no Jose da Concei\u00e7\u00e3o, kuadru sira FRETILIN no FALINTIL nian. Falu Chai ikus mai mate iha kombate no Jose da Concei\u00e7\u00e3o Indonezia konsegue <em>alicia<\/em> ka hakail tiha, no ohin loron hela iha Indonezia. Enkontru sira hanesan halo mos iha Venilale no Ossu, area sira nebe kontrola husi Komandante David Alex Daitula. Komandante Xanana Gusm\u00e3o mos mantein kontaktu ho Koronel Poerwanto, liu husi Major Gatot ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Molok Xanana ho Poerwanto hetan malu, iha loron 20 fulan Marsu 1983, Xanana Gusm\u00e3o, hetan malu uluk ona ho Major Indonezia na\u2019in rua no ofisial sira seluk, iha Liaruka, area Ossu nian. Iha sorumutu ne\u2019e Xanana ijiji buat haat: 1) dada forsa Indonezia inkondisionalmente husi Timor; 2) Tau misaun manutensaun paz husi ONU nian iha Timor; 3) Halo referendum livre no justu ida iha Timor, no 4) FRETILIN\/FALINTIL kontinua mantein ninia prezensa hodi garante seguransa durante presesu sira la\u2019o.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Xanana Gusm\u00e3o, hatene tiha ona katak hakarak ka lakohi, negosiasaun ho Indonezia sei akontese, tanba Indonezia halo kontaktu intensivu tebes ho nia no nia mos hakarak aproveita oportunidade ida ne\u2019e hodi atinji objetivu politika balu. Tan ne\u2019e, atu enkontru ho militar Indonezia sira bele iha lejitimidade no labele hetan kontestasaun husi kuadru sivil no militar sira iha ai-laran, molok enkontru ho Poerwanto, Xanana konvoka uluk reuniaun ida iha rejiaun Sentral hodi hetan apoiu politiku no autorizasaun husi kupula ka boot sira iha Rezistensia Armada nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha enkontru ne\u2019e, sira elabora planu ba paz ida, iha nebe halo klaru kedas katak, so liu husi solusaun politika ka negosiada ida mak sei hakotu konflitu iha Timor, no solusaun politika ne\u2019e so bele akontese bainhira partisipa husi ONU, husi Portugal nudar potensia administrante no husi Indonezia nudar potensia okupante. Plano ba paz ne\u2019e realsa mos tenki kria kondisaun politika sira ba referendum, ne\u2019e katak, tetu pozisaun oioin no lahanesan sira entre Timor oan sira nian liga ho futuru Timor nian, nune\u2019e tenki kria kondisaun nebe di\u2019ak hodi Timor oan sira bele deside rasik ninia futuru liu husi referendum ida.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha enkontru iha Larigutu ne\u2019e, Xanana ho Poerwanto aseita malu halo \u201ccessar fogo\u201d ka \u201cgencatan senjata\u201d hodi fo fatin ba negosiasaun. \u201cCessar fogo\u201d ne\u2019e aplika iha Timor laran tomak. Inisiativa hasoru malu ne\u2019e mai husi militar Indonezia sira no hetan bensaun husi M. Jusuf, PANGAB (Panglima Angkatan Bersenjata) Republika Indonezia nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Indonezia lakohi uza termu negosiasaun, tanba negosiasaun so bele halo entre forsa rua ka rai rua nebe iha forsa maka\u2019as hanesan, no susar tebes ida atu manan seluk militarmente. Biar Indonezia koko taka ninia frakeza, maibe parte rua hotu, Indonezia no Timor, to\u2019o ona iha konkluzaun ida katak, Indonezia labele manan funu iha Timor militarmente no guerrilha mos haree ba korrelasaun forsa, labele manan Indonezia liu husi dalan militar nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Aleinde lakohi uza termu negosiasaun, militar Indonezia sira mos lakohi konversasaun ne\u2019e hetan kobertura internasional, tanba bainhira halo kobertuta internasional signifika, halo rekuinesimentu ba existensia Rezistensia nian. Komandu da Luta la interesse ho termu sira.&nbsp; La interesse ho termo negosiasaun, konversasaun ka dialogo, tanba FALINTIL nia objetivu mak atu hetan malu ka tuur hamutuk. Hetan malu ka tuur hamutuk, politikamente hetan kreditu ona, tanba direita ka indireitamente, halo ona rekuinesimentu ba existensia Rezistensia nian nudar forsa ida nebe luta ba nia direitu politika, no labele ona konsidera nudar GPK (Gerakan Pengacau Keamanan). Tanba laiha Estadu ida hankarak tuur no negosia ho GPK.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Militar Indonezia sira monu iha tatika no estratejia Xanana Gusm\u00e3o nian. La\u2019os hetan malu de\u2019it. Poerwanto hakfodak no hanesan lafiar, molok nia tuur, nia haree bandeira husi rai rua nian, Indonezia no Timor nian, tara hela iha sira nia kotuk, iha fatin nebe sira tuur ba. Ne\u2019e signifika negosiasaun entre forsa ka rai rua iha konflitu nian. &nbsp;Nune\u2019e mos nia simu dokumentu ida kona-ba Planu ba Paz ida husi Xanana. Tanba tama tiha ona iha sura (armafilha) laran no sees lahetan ona, Poerwanto dehan de\u2019it katak, nia lahatene politika. Nia propoin atu koalia ho Governador Mario Carrascal\u00e3o, atu bele koalia diak liu. Mario Carrascal\u00e3o mos partisipa hotu iha reuniaun ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha ne\u2019e, Xanana Gusm\u00e3o, Komandante Boot FALINTIL nian, hatudu duni nia matenek no bada\u2019en halo planu, tatika no estratejia. Nia ema estratega loloos ida duni. Halo Indonezia bele mai iha meja negosiasaun no hakarak ka lakohi rekuinese existensia FRETILIN no FALINTIL nian nudar forsa politika no militar nebe luta ba ukun-rasik-an Timor nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Xanana Gusm\u00e3o, aseita sorumutu no \u201ccessar fogo\u201d tanba aleinde buat hirak temi iha leten, nia mos hakarak atu notisia kona-ba enkontru ne\u2019e bele namakari iha Timor laran tomak, no to\u2019o iha mundu internasional katak sei \u201cexiste resist\u00eancia armada\u201d, nune\u2019e mos atu fo hikas animu ba populasaun no liuliu atu halo joven sira bele ativu liu tan tama iha luta.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Komando da Luta, konsegue duni ninia objetivu sira. Ho \u201ccessar fogo\u201d ne\u2019e, permite mos ba guerrilheiro sira tun mai vila, la\u2019os hetan malu de\u2019it ho nia familia sira, halo mos&nbsp; kontaktu ho timoroan armado sira hanesan HANSIP no seluk-seluk tan, hodi organiza no prepara-an atu loron ida, fila hikas ba ai-laran hodi kontinua luta ba ukun-rasik-an.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ho FALINTIL sira nebe livre tama sai vila ne\u2019e, ajuda mos estabelese rede klandestina hodi bele fo apoiu ba rezistensia armada bainhira \u201ccessar fogo\u201d hotu ona.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Buat nebe militar Indonezia sira mehi atu guerrilheiros FALINTIL sira rende la akontese, nune\u2019e, iha fulan Maiu, sira hahuu foti guerrilheiro sira nebe mai iha vila nia kilat no impede sira labele fila ba ai-laran.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Objetivu Rezistensia nian atu informa ba komunidade internasional, kona-ba \u201cexist\u00eancia resist\u00eancia armada\u201d nian, konsegue duni. Fo sai duni iha media internasional balun nune\u2019e mos iha media Indonezia, maski la fo sai pontu sira koalia iha enkontru.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Komandante Xanana Gusm\u00e3o konsiente ona ba situasaun nebe ladun diak tanba forsa Indonezia sira dezarma ona guerrilheiro sira nebe tun mai vila no seidauk fila ba ai-laran. Nune\u2019e mos haree ho seriu kona-ba Beny Moedani ninia ameasa no intimidasaun sira atu elimina guerrilheiro sira. Tanba situasaun foun hirak ne\u2019e, lori Xanana Gusm\u00e3o, konvoka hikas reuniaun ida, ho urjensia, hodi halo analize no avaliasaun ba dezenvolvimentu situasaun foun ne\u2019e. Reuniaun ne\u2019e halo iha fulan Julho 1983.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hafoin halo analize ba situasaun ne\u2019e, iha reuniaun ne\u2019e mos aprova planu ida, hakarak halo enkontru dala ida tan ho Governador Mario Carrascal\u00e3o, sein partisipasaun husi Koronel Poerwanto ka militar Indonezia ruma. Enkontru daruak ne\u2019e akontese iha loron 27 fulan Maiu 1983, iha Ariana\/Venilale, fasilita husi senyor Aleixo Ximenes no Padre Locatelli. Xanana husu tulun ba senhor Aleixo no padre Locatelli hodi hato\u2019o sira nia pedidu ba Mario Carracal\u00e3o.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mario Carrascal\u00e3o aseita enkontru ho Xanana, maibe nia lahatene Xanana nia planu lolos, planu &nbsp;kona-ba levantamentu armada iha Timor laran tomak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha enkontru daruak ne\u2019e, hafoin rona tiha husi Mario Carrascal\u00e3o katak, iha difikuldades atu hetan apoiu internasional ba luta no ukun-rasik-an, Xanana Gusm\u00e3o lahakiduk husi nia planu. Xanana koko konvense Mario Carrascal\u00e3o ho militar Indonezia sira, nia husu atu estende tan cesasar fogo, ho razaun katak kuadru xave no komandante sira iha ai-laran sei fahe malu hela, seidauk lia ida atu rende. Presiza tan tempu hodi konvense sira, no husu atu halo enkontru dala ida tan ho Poerwanto. Hanesan temi iha leten, Mario Carrascal\u00e3o lahatene Xanana nia planu atu manan tempu hodi halo preparasaun ba levantamentu armada, tan ne\u2019e, nia promote, nia sei fo hatene ba militar no Jakarta kona-ba Xanana nia pedidu sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ho negosiasaun sira sei la\u2019o hela, iha 1983, Soeharto reeleitu hikas husi MPR (Assembleia Jeral Indonezia nian) hodi kontinua nudar Prezidente Republika Indonezia nian. Ho reeleisaun Soeharto nian ne\u2019e, nia mos foti Beny Moerdani ba PANGAB, hodi troka M. Jusuf nebe moderado no defende solusaun politika ba problema Timor. Beny Moerdani, arkitetu invazaun Timor nian ida, la aseita ho solusaun politika, tanba nia lafiar FRETILIN no FALINTIL sei rende. Tanba ne\u2019e, hafoin nia simu posse iha fin de Marsu, tuir mai nia hasai tiha Poerwanto husi Komandante KOREM iha Timor, no troka hikas ho Koronel Rujito. Ninia intensaun atu labele kontinua ho negosiasaun nebe protagoniza husi Poerwanto.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Alein de troka Poerwanto, Moerdani mos husu no halo enkontru ida ho Mario Carrascal\u00e3o iha Baukau, iha loron 12 fulan Abril 1983. Moerdani la\u2019os halo ameasa de\u2019it iha Mario Carrascal\u00e3o nia oin. Nia mos haruka surat ba Xanana Gusm\u00e3o iha ai-laran, halo ameasa no fo ultimatu ba FRETILIN no FALINTIL. Fo tempu fulan 3, hodi guerrilheiro sira mai rende ka Indonezia sei uza forsa tomak hodi elimina sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ba Moerdani, solusaun politika ba Timor mak Timor kontinua iha Indonezia nia okos, laiha solusaun seluk. Atu realiza nia ameasa sira, Moerdani prepara hela operasaun militar boot ida, nebe bolu \u201cOperasi Persatuan\u201d, nebe tuir planu atu lansa iha 17 Agostu 1983 tanba \u201ccessar fogo\u201d sei hotu iha fulan Julho. &nbsp;Maibe Moerdani ho ninia jeneral sira la espera, FRETILIN no FALINTIL nebe sira fiar fraku tiha ona, antesipa uluk tiha \u201cOperasi Persatuan\u201d nebe sira atu halo. HANSIP hamutuk ho FALINTIL sira halo levantamentu armada iha Kraras. Levantamentu ne\u2019e halo iha loron 8 fulan Agosto. Biar la akontese iha Timor laran tomak tuir planu inisial, maibe iha impaktu boot tanba halo halo HANSIP sira nebe iha Komandante Ular no Falur nia okos, ho kilat barak, dada-an tiha ba ai-laran, tuir planu Komando da Luta nian. Militar Indonezia sira la preparadu, tan ne\u2019e, iha levantamentu Kraras, konsegue oho militar Indonezia na\u2019in 12, no laiha vitima ruma husi parte HANSIP no guerrilheiro sira nian. Ikus mai, militar Indonezia sira halo retaliasaun, kaer dasa no oho hotu mane sira iha Kraras, hela de\u2019it feto no labarik sira. Ho nune\u2019e mak Kraras sai kuinesidu tiha ho naran \u201cAldeia Viuva\u201d sira nian. Ho levantamentu ne\u2019e halo \u201ccessar fogo\u201d mos mate iha ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Planu atu halo FALINTIL sira rende la\u2019os mai husi militar Indonezia sira mesak, maibe, husi mos Vatikanu. Liu husi enkontru ida entre Xanana Gusmao no Dom Carlos Felipe Ximenes Belo iha Fatumaka, Vatikanu propoin atu guerrilheios sira rende hotu no Vatikanu bele ajuda tula sai sira husi Timor. Vatikanu hakarak ho rendisaun FALINTIL sira nian hodi hakotu povu nia terus, nune\u2019e mos ho rendisaun ne\u2019e hodi troka ho kontinua koalia dalen portugues iha Timor no bele prezerva naran ba dalan ka Estrada sira iha portugues. Proposta ida la tama ulun, tanba hakarak konserva identidade kolonialista ida nian hodi halakon fali timoroan sira nia direitu ba ukun-rasik-an. Laiha sentidu ruma Timor hamutuk ho Indonezia hodi Timor kontinua koalia portugues nafatin, tanba Indonezia nudar kolonizador foun, sira iha sira nia dalen rasik.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Militar Indonezia no FALINTIL, ida-idak hakarak aproveita \u201cconversa\u00e7\u00f5es da paz\u201d hodi atinje ida-idak ninia objetivu. Militar Indonezia sira hakarak aproveita \u201ccessar fogo\u201d hodi \u201calicia\u201d ka hakail FRETILIN no FALINTIL sira nebe sei reziste iha ai-laran hodi mai rende, nune\u2019e mos bele deskobre sese mak lidera funu no numeru guerrilheiro sira nebe sei reziste iha ai-laran. Aleinde ida ne\u2019e, hodi halo mate mos atividade klandestina sira nebe hahu aumenta ba daudaun. Indonezia hakarak hamate uluk ikan (guerrilheiros) tanba sira la konsegue hamaran bee (povo).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha enkontru iha Larigutu, Poerwanto husu FALINTIL sira atu mai rende hotu. Nia promete atu guerrilheiro sira sei hetan promosaun hotu, tuir ida-idak nia postu\/deviza militar to\u2019o jeneral. Atu konvense guerrilheiro sira, nia fo exemplo kona-ba rebelde sira uluk iha Kalimantan, Sumatra no Sulawesi, hetan hotu promosaun ba postu ka deviza boot sira bainhira sira desidi rende.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Guerrilheiro sira, ida rua, monu duni hafoin militar Indonezia sira lori sira ba mai Jakarta-Dili. Ida mak Jose da Concei\u00e7\u00e3o rasik nebe foufoun hanesan manu-ain FALINTIL nian ida. Jose da Concei\u00e7\u00e3o depois rende tiha ba militar Indonezia sira no agora hela iha Indonezia. Mauk Moruk, Komandante Brigada Vermelha, bainhira rende tiha, militar sira lori nia ba mai iha operasaun militar sira iha Timor laran, sira fo postu Major ba nia. Maibe ikus mai saida mak akontese, Mauk Moruk abandonadu iha Jakarta, no ikus mai nia tenki halai sai ba rai-li\u2019ur no hela iha Olanda. Guerrilheiros barak hatene Indonezia nia planu, tanba ne\u2019e sira la monu no kontinua funu iha ai-laran.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hafoin enkontru Larigutu, FRETILIN no FALINTIL iha rai-laran, intensifika mos politika kona-ba unidade nasional nebe trasa tiha ona iha Konferensia Nasional iha Maubai ka Aitana iha Marsu 1981. Se iha Timor, FRETILIN bele tuur no negosia ona ho ninia inimigu, laiha razaun atu FRETILIN latuur no lakoalia ho timoroan sira seluk nebe iha konviksaun politika lahanesan. Hakat tuir linya pensamentu ida ne\u2019e, Diresaun FRETILIN iha ai-laran, husu ba DFSE (Delega\u00e7\u00e3o da FRETILIN em Servi\u00e7o no Exterior) atu hahu halo kontaktu ho UDT iha Portugal, atu hotu-hotu hamutuk luta ba ukun-an. Rezultadu husi eforsu sira ne\u2019e mak ikus mai, konsegue forma Converg\u00eancia Nacionalista Timorense, entre Fertilin no UDT iha Portugal, iha loron 17 fulan Marsu tinan 1988. Biar iha \u201cConvergencia\u201d ona, maibe sei la\u2019o kude\u2019ik ka sidi-sidi hela, tanba FRETILIN ho UDT iha liur, kontinua iha diferensas iha materia balun, liuliu iha terminolojia sira \u201crevolucion\u00e1rio\u201d, \u201cmaubere\u201d no seluk tan. &nbsp;\u201cConverg\u00eancia\u201d ka unidade nasional lolos entre forsa timoroan sira nian, foin akontese iha Konvensaun Nasional Timoroan sira nian iha Diaspora, iha Peniche, iha fulan Abril 1998, iha nebe, iha Konvensaun ne\u2019e deside troka naran Conselho Nacional da Resist\u00eancia Maubere (CNRM) ba fali iha Conselho Nacional da Resist\u00eancia Timorense (CNRT), hasai tiha liafuan \u201cmaubere\u201d hodi troka hikas ho \u201ctimorense\u201d. Uluk liu, UDT lasimu liafuan \u201crevolucionaria\u201d nebe hetan iha Conselho Revolucionaria da Resist\u00eancia Nacional (CRRN) nebe ikus mai muda ba CNRM. Muda tiha ba CNRM mos UDT kontinua lasimu tanba sei hetan liafuan \u201cmaubere\u201d iha CNRM.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cConversa\u00e7\u00f5es da paz\u201d iha Larigutu iha 1983 nudar \u201cconversa\u00e7\u00e3o hist\u00f3rica\u201d ida, mai ho espiritu, valor no mensajen ba dame nian, ba dialogo no konsensu nian. Dialogo nudar dalan nebe diak liu husi dalan hotu-hotu hodi ultrapassa ka hakat liu diferensa sira. Se iha momentu sira difisil tebes, ita bele tuur no koalia ho ita nia inimigu hodi diskute, aprezenta plano ba paz nian, nune\u2019e mos ita buka hako\u2019ak timoroan sira tomak no husu sira nebe iha hanoin lahanesan hodi fo liman ba malu hodi hametin ita nia unidade, tanba sa autor sira nebe uluk nudar protagonista ba dialogo, negosiasaun no buka konsensu ba problema Timor nian, ohin loron, sira sei moris hotu, labele halo buat ida hanesan ho uluk? Resposta iha ida-idak nia fuan. Se hakarak atu povu no rai ida ne\u2019e la\u2019o ba oin, laiha dalan seluk, dalan mak dialogo no konsensu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bele hetan informasaun liga ho \u201cConversa\u00e7\u00f5es da Paz\u201d iha Larigutu husi livru sira ne\u2019e:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\" type=\"1\"><li>Historiar a Historia, obra Xanana Gusm\u00e3o nian<\/li><li>Timor-Leste: Um Povo Uma Patria, obra Xanana Gusm\u00e3o nian<\/li><li>Relatorio Chega<\/li><\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>By Carlos da Silva L.F.R. Saky Tinan 38 liu ba, mosu eventu istoriku ida iha luta timoroan sira nian ba ukun-rasik-an. Loron istoriku ne\u2019e mak loron 23 fulan Marsu, loron nebe Komandante Boot FALINTIL nian, Xanana Gusm\u00e3o, hasoru malu ho Koronel Poerwanto, Komandante Boot militar Indonezia nian iha Timor, iha Larigutu, iha 1983. Loron ne\u2019e [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":7469,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[30],"tags":[],"class_list":["post-7468","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-memoria"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7468","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7468"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7468\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7495,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7468\/revisions\/7495"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7469"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7468"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7468"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7468"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}