{"id":7526,"date":"2021-03-30T14:58:26","date_gmt":"2021-03-30T05:58:26","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=7526"},"modified":"2021-03-30T22:25:19","modified_gmt":"2021-03-30T13:25:19","slug":"neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/","title":{"rendered":"Neon Metin, Peri\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>By Adelino Gomes*<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ba Fernando La Sama de Ara\u00fajo (26 Fev. 1963-2 Jun. 2015).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia mak porta-estandarte (ema nebe hulan estandarte\/panji) husi jerasaun ida nebe manan ona batalla sira hotu. No agora prepara-an daudaun ona, hamutuk hikas, atu halo kombate ida ikusliu ba soberania no felisidade ninia povu nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Nota Introdutoriu<\/strong> &#8211; Artigu ida ne\u2019e nia t\u00edtulu orijinal iha lian portugez <em>Neon Metin, Um Peri\u00f3dico Clandestino Em L\u00edngua Portuguesa Editado Pela Renetil (1989-1996). Contributos Para A Hist\u00f3ria Do Pr\u00e9-Jornalismo Independentista Em Timor-Leste)\u201d.<\/em> Foti hosi livro ho t\u00edtulu <em>&#8220;Povos e Culturas: Timor-Leste e Portugal: Cinco Centurias de Relacionamento.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Editora (penerbit) livru ne\u2019e mak <em>Centro de Estudos dos Povos e Culturas de Express\u00e3o Portuguesa, Universidade Cat\u00f3lica Portuguesa.<\/em> Publikasaun no lansamentu livru ne\u2019e koinside ho komemorasaun tinan 500 prezensa Portugal nian iha Timor, nebe Estado Timor-Leste mos komemora nudar \u201cEncontro de Civiliza\u00e7\u00f5es\u201d iha 2015, iha Lifau, Oekusse, fatin nebe portugez sira sama-ain ba dala-uluk. Alem de artigu ne\u2019e, iha mos artigu lubuk hosi hakerek-na\u2019in seluk, timoroan no portugez, iha livro ne\u2019e nia laran.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Autor ba artigu ne\u2019e mak Adelino Gomes, jornalista senior Portugal nian, nebe liu hosi nia knar jornalistiku akompanha prosesu luta Povo Maubere nian, hahu kedas iha 1974, bainhira partidu politiku sira mosu iha Timor-Leste hafoin <em>Revolu\u00e7\u00e3o dos Cravos 25 Abril<\/em> iha Portugal. Nia jornalista destakadu hosi Radio Difus\u00e3o Portugeza (RDP) atu halo kobertura ba eventu politiku boot 25 de Abril, no ko-fundador diariu <em>P\u00fablico<\/em>. Artigu ne\u2019e nudar mos obra akad\u00e9mika Adelino Gomes nian iha estudu doutoramentu iha area sosiolojia, ho espesialidade iha<em> Sociologia da Comunica\u00e7\u00e3o, da Cultura e da Educa\u00e7\u00e3o ISCTE-IUL.<\/em> &nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Akompanhamentu profisional ba prosesu luta Povo Maubere la\u2019os de\u2019it halo Adelino mai to\u2019o Balibo iha fulan Outubru 1975, halo kobertura ba invazaun militar Indonezia, maibe transforma Adelino Gomes sai \u2018defensor da causa Maubere\u2019. Iha nia vizita mai Timor-Leste hafoin restaurasaun independensia, Adelino Gomes hateten: uluk ha\u2019u mai Timor ha\u2019u lori de\u2019it mak ha\u2019u nia ajenda ho <em>Cart\u00e3o<\/em> (press ID). Agora ha\u2019u mai lori mos ho ha\u2019u nia <em>Cora\u00e7\u00e3o<\/em> (fuan). Nia mos hakerek ona livru ida konaba Timor ho t\u00edtulu <em>As flores nascem na pris\u00e3o, Timor-Leste &#8211; ano 1<\/em>&nbsp;(2004).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ekipa editorial Neon Metin deside atu traduz no re-publika Adelino Gomes nia hakerek ne\u2019e iha Neon Metin ho razaun rua. Ida, tanba artigu ne\u2019e hakerek konaba Neon Metin nia perkursu historiku, nebe tuir autor, maski nudar media nebe ligadu ho movimentu politiku ida \u2013 luta Povo Maubere hasoru okupasaun ilegal militar Indonezia nian \u2013 maibe Neon Metin respeita nafatin prinsipiu kontradit\u00f3riu, pontu esensial iha profisaun jornalismu nian. Rua, vontade jerasaun foun, militante Renetil no jornalista Neon Metin \u2018post-independensia\u2019 atu hatene historia media nebe sira haknaar ba.&nbsp; Tanba ho hatene historia \u2013 nebe nakonu ho pasajem trajiku \u2013 sira bele hili valor politiku no rigor professional nebe fundador Neon Metin husik hela. Husi historia, sira mos bele hakail esp\u00edritu voluntarismu nebe nia ra\u2019is sei hamurak hela pajina historia Neon Metin nian. Valor ho esp\u00edritu nebe hamanas jerasaun foun RENETIL nian atu hatutan fali peri\u00f3diku Neon Metin nudar \u201carma de papel\u201d hodi luta ba liberdade imprensa no liberdade espresaun nudar iis no fuan sosiedade demokratika nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tan artigu ne\u2019e publika iha 2015, sani-na\u2019in sira sei nota katak, fonte sira (fundador Neon Metin) nebe Adelino Gomes hasoru no entrevista iha momentu ne\u2019eba nia pozisaun atual seluk ona. Ezemplu balun, iha momentu publikasaun, fundador no editor principal Neon Metin Lucas da Costa Lahe-Mau Rama Metan sei moris. Editor principal seluk, Rui Maria de Araujo sei Primeiro Ministro. Mosu ba fonte seluk mos.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ekipa Editorial Neon Metin mak responsabiliza ba tradusaun hosi lian Portugez ba lian Tetum. Tanba artigu ne\u2019e nia naruk, Ekipa Editorial Neon Metin sujere atu sani-na\u2019in sira print <em>(click iha print icon iha kraik liu)<\/em> tiha mak sani.&nbsp;&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Rezumu<\/strong>. RENETIL (Resist\u00eancia Nacional dos Estudante de Timor-Leste), hamoris, produz, edita no fahe klandestinamente, iha tinan 8 nia laran, boletim informativu ida iha lian portugeza ho naran <em>Neon Metin<\/em>. Sorumutu daruak Jornalista sira Dalen Portugeza (Brasilia, 1989) to\u2019o halo debate admisaun Timor-Leste nudar membru dawalu, liuhosi (Neon Metin) nia kauza. Ho dalan kruza metodolojia sira, kuantitativa no kualitativa (ink\u00e9ritu husi kestion\u00e1riu, dadalia ida-idak no iha grupu no (halo) an\u00e1lize dokumental), rekonstitui fali modu produsaun, an\u00e1lize ba karateristika editorial sira husi peri\u00f3diku ne\u2019e no identifika, ba dala uluk, elementu ida-idak hosi \u201cCorpo Redact\u00f3rio\u201d, nebe barak ohin loron, okupa fatin sira importante iha Governu, iha Parlamento Nasional, no aparellu Estadu nian, ONG no iha emprezariadu sira. Iha leitura kritika ida ba ezemplar sira nebe prezervadu hela hosi fonte no arkivu sira Rezistensia nian no solidariedade internasional, no rekorre ba krit\u00e9riu no kategoria klasifikativa sira nebe konsagra ona iha istoriografia jornal\u00edstika portugeza, halo hakfodak (surprende) katak iha <em>Neon Metin<\/em> dispozitivu (mekanismu) t\u00e9kniku, krit\u00e9riu editorial, prosedimentu, pr\u00e1tika no konstranjimentu sira nebe, tanba sirkunstansia no espesifisidade istorika sira, teknolojika no kultural, haklaken: iha sorin ida, mai ho karakter (indole) jornal\u00edstika husi Gazetas no <em>relasaun ho notisia sira<\/em> periodizmu portugez nian iha Restaurasaun Independensia, iha invazaun napole\u00f3nika nian no funu maun-alin (Guerra civil) 1816-1817 (Tengarrinha, 2013; Sousa, 2008), no, iha sorin seluk, \u201ckilat surat tahan\u201d nebe foin-sa\u2019e portugez sira, kolaborador publikasaun peri\u00f3dika klandestina sira no iha rai-liur (ex\u00edlio), hodi kombate hasoru ditadura Salazar no Caetano iha 1963 no 1974 (Pereira, 2013). Hafoin tinan atus lima to\u2019o iha Lifau, lian (portuguez) nebe kolonizador impoin iha komersiu, iha funu no iha relijiaun, serve ba kolonizadu nudar \u201ckilat musan maubere\u201d nian hodi kombate hasoru kolonizasaun foun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Liafua-xave sira: periodizmu, klandestinidade, dalen portugeza, estudante timoroan sira iha Indonezia, <em>Neon Metin<\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>GLOS\u00c1RIU (KI\u2019IK) KONA-BA NARAN K\u00d3DIGU<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Asabere = Manu Aman Boot\/Lahe-Mau =Naran timoroan nian<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bai Malik&nbsp; Bai = Baino = Nobre; Malik =Uma Lulik \u2013 Nobre nebe hein Uma Lulik<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Belu Boot<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bere Metan = Naran Timor<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Berlaka = Naran Timor<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dasi-Mau = Naran Timor<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Freezip Radihka Saky: Free = liberdade; Zip = Kareta ki\u2019ik nebe lais tebes; Radihka = Radika\/Radikal; Saky = Ho tudik tutun hasai\/saki objetu ida ho klean no hasai to\u2019o nia abut.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Haksolok<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kalohan<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Laloran<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">La\u2019Sama<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Lay-Gamu = Naran Timor<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Luan Kun = Naran Timor<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nahak = Naran Timor<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sabalae = ispiritu (buang husi dalen Makasae)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Si\u2019ac<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tara = lamina kro\u2019at kesi iha manu aman nia ain bainhira futu manu<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zih Zap Muguen (dalen Bunak): Zih Zap = Samodok nebe bok=an lais tebes; Muguen = ispiritu (rai na\u2019in)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>INTRODUSAUN<\/strong><a href=\"#_ftn1\">[1]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha tinan 1975 nia rohan, durante ninia dominiu <em>de facto<\/em> iha teritoriu, Fretilin publika ona periodiku <em>Timor-Leste: Jornal do Povo Mau Bere<a href=\"#_ftn2\"><strong>[2]<\/strong><\/a> <\/em>no hasai ona programa no informasaun sira liu husi estasaun rediof\u00f3nika Radio Maubere, nebe sai ona Emissora Radiodifus\u00e3o de Timor (Emissora Nasional).<a href=\"#_ftn3\">[3]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Timor-Leste: Jornal do Povo Mau Bere<\/em>, publika, semanalmente, entre loron 27 fulan Setembru no loron 4 fulan Dezembru (ida ikusliu, numeru extra ida, dedikadu ba deklarasaun unilateral Independensia, husi Fretilin, iha loron 28 fulan Novembru). Invazaun Indonezia nian ba Timor halo ninia publikasaun para, nune\u2019e mos emissaun radiofonika sira, nebe foin hahuu hikas, hafoin fulan rua.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Durante tinan 2 ho balun nia laran, emisaun klandestina sira Radio Mau Bere iha portugez no tetum (programa balun iha lian inglez no dala ruma iha lian Indonezia) sai dalan kombate komunikasional prinsipal nebe rezistensia independentista uza.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ho neutralizasaun ba emissor, iha Dezembru 1978,<a href=\"#_ftn4\">[4]<\/a> no to\u2019o dekada 1980 nia klaran, atu hatene saida mak mosu ba rezistensia hasoru okupasaun, timoroan sira jeralmente uza prosesu komunikasaun sira tuan (antigu): konta husi ibun (relatos orais), surat tahan sira semo (folhas volantes) no surat, dala ruma hakerek ho liman (manuscrita), entrega ba ema ida lori, hodi haruka ba fatin nebe autoridade Indonezia sira kontrola ona.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Halibur no fahe informasaun sira nebe deskreve (menggambarkan) \u201cdezenvolvimentu ba akontesimentu real sira iha Timor-Leste\u201d hatudu objetivu sira husi Organiza\u00e7\u00e3o da Juventude Catolica de Timor-Leste (OJC-TL), nebe harii klandestinamente iha loron 24 fulan Agostu tinan 1985, iha Indonezia. \u201cNune\u2019e buat (sira) hotu nebe to\u2019o mai ami, eskrita ka verbal, hafoin hetan konfirmasaun, ami haruka tutan ba ninia destinu\u201d,<a href=\"#_ftn5\">[5]<\/a> informa iha relatoriu ida husi frente klandestina ba Maputo no Lisboa, haruka husi diresaun eleita dahuluk.<a href=\"#_ftn6\">[6]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Boletin rua, husi fatin nebe lahanesan, hatudu duni preokupasaun sira atu informa kona-ba saida mak akontese iha antiga kolonia portugeza, agora okupa husi Indonezia: Boletin Informasaun <em>Noticias de Timor-Leste<\/em>,<a href=\"#_ftn7\">[7]<\/a> no <em>A Voz da Resistencia Popular Maubere<\/em>.<a href=\"#_ftn8\">[8]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Liu tiha tinan ida, mosu <em>Boletim de Informa\u00e7\u00e3o<\/em>, husi Resist\u00eancia Nacional dos Estudantes de Timor-Leste.<a href=\"#_ftn9\">[9]<\/a> Folin boot tebes hakerek hikas hakat hahuu husi dokumentu, hakerek ho makina iha portugez ida la tebes (incerto, sublinhadu husi hau): \u201cSegundo informa\u00e7\u00f5es obtidas nestes ultimos dias pela ag\u00eancia de informa\u00e7\u00e3o da Renetil numa desloca\u00e7\u00e3o a Timor-Leste tem o seguinte\u201d (Tuir informasaun sira nebe hetan iha loron hirak ikus husi ajensia informasaun Renetil nian iha deslokasaun ida ba Timor-Leste hanesan tuirmai).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Boletin ne\u2019e taka ho informasaun tuir termo ida kona loloos: \u201cObs. Adiantaremos mais informa\u00e7\u00f5es na medida em que formos colhendo\u201d (Ami sei hato\u2019o tan informasaun sira bainhira halibur tan). Susar tebes atu hetan, ho lais fraze rua hodi loke no taka dokumentu ida ho informasaun sira, evid\u00e9nsia sira nebe klara ba preokupasaun sira \u201cjornalisticas\u201d nian \u2013 atualidade, sitasaun (kutipan) husi fonte sira, halibur direta, preokupasaun ho rigor (\u201charee ho klaramente ba haree\u201d camoniano).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha ona 1989, (maibe laiha indikasaun loron no fulan), <em>Boletim de Informa\u00e7\u00e3o<a href=\"#_ftn10\"><strong>[10]<\/strong><\/a><\/em> foun fahe hikas informasaun sira, dala ida ne\u2019e ho fotografias 12 \u201cmai husi Rezistensia Armada\u201d. Foto sira hatudu ba periodu sira entre Julho no Outubru 1988, buat nebe koinside ho tempu nebe autor sira ba Timor-Leste, nebe reporta iha boletin ida uluk. La esklarese se fotografias hirak ne\u2019e hasai husi sira ka ema seluk mak fo ba sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha ne\u2019e mantein, iha naran kazu ida, preokupasaun husi sasin direto no rigor. Lejenda (caption) ba fotografia sira hatudu jeralmente fulan (balun ho loron), fatin no sirkunstansia, to\u2019o identifika naran sira husi unidade guerrilla sira nian no, pelo menus iha kazu ida, ninia komandante (Falur Rate Laek).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sei iha 1989, iha tan Boletin foun ida. Dala ida ne\u2019e, maibe, ho \u201capelido\u201d: <em>Neon Metin<\/em>.<a href=\"#_ftn11\">[11]<\/a> Ho jeitu iha pos-titulu, editor sira rekupera hikas parte husi titulu edisaun rua uluk, maibe agora tau hamutuk ho karimbu organizasaun nian, aumenta tan ho pontu esklamasaun ida (\u201cInforma\u00e7\u00e3o Renetil!), halakon tiha referensia ba Fretilin.<a href=\"#_ftn12\">[12]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Impaktu maka\u2019as husi ksanik (leitura) husi boletin rua ne\u2019e ba ha\u2019u, lori ha\u2019u aprezenta proposta iha Sorumutu Internasional II (daruak) Jornalista sira Lian Portugueza, nebe halo iha Brasilia, iha 1989, hodi hatama Rezistensia Timoroan sira nian sai nudar observador.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Leitura ba edisaun Janeiru 1990 <em>Neon Metin<\/em> nian<a href=\"#_ftn13\">[13]<\/a>, liu fulan rua (liu husi CDPM \u2013 Comiss\u00e3o para os Direitos do Povo Maubere) to\u2019o iha jornal <em>Publico<\/em>, jornal nebe ha\u2019u haknaar-an ba, hametin liu tan ha\u2019u nia fiar katak proposta nebe ha\u2019u aprezenta ona (iha Brazilia) ne\u2019e loos. Iha pesa (obra) ka parte prinsipal husi dossier ki\u2019ik ida, ha\u2019u foti parte nebe estritamente (secara ketat) notisioza hosi edisaun ne\u2019e nian: konfirmasaun ba Xanana Gusm\u00e3o sai husi Fretilin, iha 31 Dezembru 1988, no informasaun nebe Renetil hamaluk ka akompanha lider Falintil<a href=\"#_ftn14\">[14]<\/a>. Ha\u2019u lasei husik, maibe, dedika subtitulu tolu husi textu ba kestaun sira jornalistika nian.<a href=\"#_ftn15\">[15]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ho konsulta ba numeru sira hasai tuir mai, kestaun rua husi kestaun sira ne\u2019e assume importansia akresida (tambahan) ida, hanesan ita sei haree: \u201cCarta da Redac\u00e7\u00e3o\u201d (Surat Redaksi), no \u201cFicha T\u00e9cnica\u201d (Estrutura Redasaun). Carta da Redac\u00e7\u00e3o no Ficha T\u00e9cnica, sai rubrika fixa (rubrika tetap) to\u2019o, pelo menos, Janeiro 1996,<a href=\"#_ftn16\">[16]<\/a> no sai auxiliar precioso (bantuan berharga) ida hodi rekonstitui istoria nebe tahan kleur liu husi periodiku nebe hakerek iha lian portugez no halo klandestinamente husi timoroan sira durante tempu okupasaun Indonezia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Timor-Leste hetan ninia independensia tinan 13 liu ba, no halo ona tinan 26 ba publikasaun dahuluk <em>Neon Metin<\/em>. Jerasaun Renetil, nebe mai husi masakre Santa-Kruz no afirma-an lais tebes iha <em>headlines<\/em> imprensa internasional grasa husi klibur inisiativa barani sira nebe iha impaktu mediatiku boot, sai tiha nudar aktor boot istoria rezistensia sivil klandestina nian. Periodiku <em>Neon Metin<\/em> sai fator mobilizasaun no konverjensia patriotika estudante universitariu timoroan sira nian, investe rasik (auto-investido) iha misaun mensajeiru sira, ba Timor no ba mundu, kona-ba notisia di\u2019ak no aat sira husi blokeiu indoneziu. \u201cMotivador\u201d, \u201cincentivador\u201d, \u201cmobilizador\u201d, \u201cencorajador\u201d, \u201cvitamina ida ba hakaman terus no luta nafatin ba libertasaun Patria\u201d, \u201cuniku (boletin) nebe hakerek iha lian portugez nebe fo sai atividade sira husi frente tolu luta nian, armada, klandestina no diplomatika, no defende pozisaun sira Comando da Luta nian\u201d \u2013 hanesan antigu kolaborador sira avalia ohin, iha Questionariu, knaar nebe halo la\u2019o (desempenhado) husi <em>Neon Metin<\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Istoria Renetil nian ema barak hatene ona.<a href=\"#_ftn17\">[17]<\/a> Peskiza investigativa ida ne\u2019e hakarak kontribui, iha nivel mikro, ho matan ida haree husi li\u2019ur, husi portugez sira, nebe hanoin hetan ona iha edisaun 19<a href=\"#_ftn18\">[18]<\/a> husi peri\u00f3diku ho forma jornalistiku, kultural, ist\u00f3riku sira nebe karik (ema) ladun valoriza.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha sentidu ida ne\u2019e, buka resposta ba pergunta konkreta sira tuirmai: Iha nebe no ho objetivu sa ida mak hamoris <em>Neon Metin<\/em>? Oinsa defini (Neon Metin) husi kampu jornalistiku, nebe ho karateristika no regra sira nebe sira tuir molok assume\/sai nudar \u201cperiodiku\u201d? Identidade loloos husi naran k\u00f3digu sira iha ninia fixa t\u00e9knika sira nebe tutuir-malu? Oinsa no iha nebe mak sira aprende ona halo produsaun no edisaun jornal ida nian? Sira imprimi iha nebe? Oinsa halo sirkulasaun iha Indonezia no Timor (nebe) okupadu hela no haruka sai ba rai-li\u2019ur? Sira moris iha nebe agora? Sira halo saida? Na\u2019in hira mak sei ativu nafatin iha politika? Hira mak iha ligasaun ikus mai ho mundu komunikasaun sosial? Knaar sa ida mak <em>Neon Metin<\/em> halo iha luta ba independensia? Tanba sa hili opsaun atu uza los de\u2019it lian portugez no opsaun ne\u2019e nia signifikadu sa ida?<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\" type=\"1\"><li><strong>NOTA METODOLOJIKA<\/strong><\/li><\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Parafrazeia konselhu sira Tengarrinha nian (2013:19) nebe bazeia ba (hanoin) March Bloch nian (\u201ctextu sira so ko\u2019alia bainhira ita hatene interroga\u201d), hodi trasa perfil medi\u00e1tiku <em>Neon Metin<\/em> nian no kompreende fatin nebe (nia) okupa iha estratejia global luta Rezistensia nian, importante atu hakat ba liu tan, la\u2019os de\u2019it halibur data kuantitativu sira. Ba ida ne\u2019e, ha\u2019u sei buka kestiona interesse sira nebe sira defende, karateriza grupu nebe halo ona produsaun no edisaun no iha kondisaun politika oinsa nia laran (mak) sira harii no halo la\u2019o ona. Iha tempu hanesan, liu husi eskema, biar sei minimu, klasifikasaun no kriteriu fundamental sira seluk sei investiga regularidade, padraun no pratika sira nebe tulun ita hodi kompreende se ita bele koalia kona-ba jornalizmu bainhira ita ko\u2019alia kona ba <em>Neon Metin<\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ba ida ne\u2019e, no tuir dalan Tengarrinha nian (idem: 19-23), Pereira (2013:23-104) no Sousa (2008: 34; 72; 87-88), analiza kona-ba ambitu jeografiku no leitor sira nebe (nia) dirije ba, propriedade, orientasaun editorial, konteudu no jeneru sira, periosidade, produsaun no organizasaun interna, rede korespondente no distribuisaun sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Limitasaun ba espasu la permite atu temi-sai polemika sira hadulas iha konseitu sira peri\u00f3diku, jornal no jornalizmu nian. Sa-tan hahuu ho kestaun nebe delikada atu hatene se mak serbisu iha orgaun informasaun partidariu ida, nebe ho ninia natureza propagandistiku no taka-an ba kontraditoriu, bele (ba poder nebe bele \u2013 lei no kustume sira autoriza, pelo menos iha Portugal) konsidera hanesan jornalista.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kestaun, sira seluk, (ita) ta\u2019uk (arrisca-se) atu sai nudar buat tuan no lafolin (obseleta) ida. Iha tempu ida iha \u201cdisrupto medi\u00e1tico\u201d (disrupsi media) no \u201cpos-jornalizmu industrial\u201d, multiplika pratika no diskursu sira husi aktor sira seluk nebe iha liur husi espasu redasaun no fronteira professional sira\u201d (Lewis, 2015:219; Domingo &amp; Le Cam, 2015: 142-3). Sidadaun sira nia direitu, no mos sira nia responsabilidade, nebe liga ho notisia sira hahu hatama (consta) karta prinsipiu jornalizmu nian, iha nebe sira rasik sai produtor no editor sira (Cardoso no Gomes 2012; Kovach &amp; Rosenstiel, 2014: 9; 291-2).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maski mosu iha introdusaun, enkuadramentu istoriku badak ida kona-ba luta rezistensia juvenil nian nebe Renetil dezenvolve ona, nia impoin nudar pontu hahu (partida) ba kompreensaun konaba dimensaun politika, kultural no jornalistika sira husi knaar nebe <em>Neon Metin<\/em> hala\u2019o, entre 1988 no 1996, iha luta kontra okupasaun Indonezia.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><strong>ANTES SEM T\u00cdTULO DO QUE SEM P\u00c1TRIA<\/strong><\/li><\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Harii tutuir malu boletin informasaun no publikasaun sira <em>Neon Metin<\/em>, <em>Larigutu<\/em> no <em>Loriku Lian<a href=\"#_ftn19\"><strong>[19]<\/strong><\/a><\/em> nebe iha ligasaun diretamente ho Proklamasaun Insureisaun Politika Estudante Timor-Leste sira nian\u201d.<a href=\"#_ftn20\">[20]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ho loron 20 fulan Junho 1988 iha Indonezia (Bali), no assina hosi membru Orgaun Diretivu RENETIL na\u2019in 10, lidera husi estudante momentu ne\u2019eba, Fernando La\u2019Sama, Proklamasaun ne\u2019e trasa, ho kapasidade premonit\u00f3ria (vizion\u00e1ria) nebe rara (langka), dalan nebe atu liu hodi to\u2019o ba iha ukun-rasik-an: izola joven sira husi \u201cinfluensia ideolojika, politika, ekonomika no sosiu-kultural sira\u201d husi Jakarta nian no ninia aparellu sira nebe dada no obriga ho forsa\u201d (aliciamento e coer\u00e7\u00e3o)\u201d; dezenvolve atividade politika sira \u201cho resonansia internasional\u201d hodi denunsia krimi sira; no prepara joven sira ba Rekonstrusaun Nasional.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Linna normativa tolu husi dokumentu ne\u2019e lahusik duvida ruma ba prioridade absoluta nebe Renetil reklama ba timoroan sira nebe estuda iha Indonezia no rezume iha slogan nebe kuinesidu tebes: \u201cAntes sem t\u00edtulo do que sem P\u00e1tria!\u201d (Diak liu lakon titulu duke lakon ita nia rain!).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Grau kumprimentu ka halo tuir palavra de ordem ida ne\u2019e (dahaat husi walu iha lista ida nebe taka Proklamasaun ne\u2019e) sei temi (kontabiliza) iha oin. Maibe reiterasaun p\u00fablika promesa ne\u2019e, maski hetan provokasaun sira tutuir malu atu tenta satan ninia konkretizasaun, sai marka (patente) ona ho modu ida kontinuadu (bebeik), iha \u201cCartas da Redac\u00e7\u00e3o\u201d sira, iha nebe <em>Neon Metin<\/em> justifika ba \u201cestimados leitores\u201d kona-ba auzensia naruk no alterasaun sira frekuente iha kompozisaun fixa t\u00e9knika.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ezemplu rua, entre ezemplu barak. Dahuluk, esplika kedas fulan walu nebe haketak edisaun sira Maiu 1989 no Janeiro 1990 (ha\u2019u mak sublinha) nian:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">(\u2026) Ami para tiha uituan tanba desmantelamentu nebe inimigu halo hasoru ami nia rede klandestina iha Maio 1989, desmantelamentu ida nebe atinji parte balun, maibe, klean tebes hasoru Corpo Redact\u00f3rio (\u2026). Balun (\u2026) tenki halo perkursu naruk no perigozu sira &#8211;&nbsp; ami lahela hamutuk iha fatin hanesan \u2013 no responsavel sira ba produsaun tenki, liu husi atestadu mediku sira, falta iha izame semestral sira, nebe la\u2019o hela daudaun.<a href=\"#_ftn21\">[21]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ida daruak, refere ba fulan Abril 1995 nian:<a href=\"#_ftn22\">[22]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Desde ami nia numeru ikus sai iha fulan Outubru 1994, foin agora mak ami aprezenta hikas ba leitor sira. Numeru nebe agora sai daudaun, lolos fosai iha Dezembru tinan neba, ami halot hela tiha deit iha sebentas ambulantes (catatan-catatan ambulan), tanba hafoin evakuasaun ba estudante na\u2019in 29 ba Lisboa,<a href=\"#_ftn23\">[23]<\/a> kuaze \u201cEstado Maior\u201d RENETIL nian hetan doko maka\u2019as. Klaru, Neon Metin nebe konstitui ida husi grupu nebe fiel liu Renetil nian la eskapa husi vendaval (badai).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Fraze ikus ne\u2019e natoon ba ita hodi persebe katak periodiku nebe halo serbisu rezistensia estudantil organizada, sakrifika sira nia estudus, bainhira nesesariu (perlu). Orientasaun editorial mos la fo dalan ba duvida sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Fundador Renetil nian no xefe redasaun dahuluk <em>Neon <\/em>Metin nian, Lucas da Costa hateten publikasaun ne\u2019e iha funsaun rua: ba rai-li\u2019ur, haree \u201cefikaz no efisiente iha divulgasaun atividade sira Rezistensia nian\u201d; no ba Comando da Luta, <em>Neon Metin<\/em> sai instrumentu importante hodi divulga no defende opsaun sira ka mudansa politika sira nebe tenki halo iha altura neba.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sira seluk, item rua dahuluk husi fixa t\u00e9knika hakerek kedas iha \u201cCarta da Redac\u00e7\u00e3o\u201d nia okos, hatadak ho di\u2019ak iha ninia edisaun Janeiru 1990: propriedade Renetil nian no produsaun pertense ba ninia Komisaun\/Departamentu Ajitasaun no Propaganda. Maski bele konsidera orgaun ofisial Renetil nian, maibe <em>Neon Metin<\/em> la\u2019os ninia jornal sentral, tanba, ita la hetan iha <em>Neon Metin<\/em> propaganda ideolojika, sa-tan balansu nebe hatudu sa ida mak sira atinje ka realiza.<a href=\"#_ftn24\">[24]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;Hanaroman hotu ona kestaun sira propriedade no linha editorial <em>Neon Metin<\/em> nian, altura ona halo an\u00e1lize ba krit\u00e9riu sira seluk nebe alista iha kotuk: organizasaun interna, rede korespondente no distribuisaun, periodisidade, ambitu jeogr\u00e1fiku no leitor sira nebe <em>Neon Metin<\/em> diriji ba, tiragem (oplah). Tanba ninia transversalidade no modu produsaun jornal\u00edstika, kestaun sira, sentral, husi ninia konte\u00fadu sira no dispozitivu gr\u00e1fiku sei hetan nafatin atensaun, independentemente husi item sira nebe atu analiza.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><strong><em>MAKING OF<\/em><\/strong><strong> HUSI PERI\u00d3DIKU KLANDESTINU IDA<\/strong><\/li><\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha planu estritu nebe investigasaun ne\u2019e atu halo, numeru 1 Janeiru 1990 reprezenta haksoit (saltu) komunikasional nebe konsideravel (tenki konsidera) ida iha relasaun ho boletim rua nebe pruduz iha kuadru (ka pelo menos formalmente, iha xapeu organizasional nia okos) CRRN no Fretilin nian. Sublinna sinais balun:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\" type=\"a\"><li><strong>T\u00edtulo, Cabe\u00e7alho no mancha editorial husi 1\u00aa pajina<\/strong><\/li><\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Termu \u201cboletim\u201d monu (lakon), substitui ho \u201cperi\u00f3diku\u201d no pajinasaun agora tuir regra sira nebe konsagra iha publikasaun jornal\u00edstika sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha cabe\u00e7alho, t\u00edtulu mosu dala uluk ho logotipo ida,<a href=\"#_ftn25\">[25]<\/a> nebe lalais de\u2019it sai nudar ninia imajem marka (brand) \u2013 roman laloran (raio\/sinar) husi nakroman hanaroman liman ida nebe kaer hela ahi-sulu\/ahi-kulu (tocha\/obor) iha illa no enclave ida leten, identifikada nudar Loro Sa\u2019e. (Loro Sa\u2019e refere ba Timor-Leste, sublinhadu husi Saky).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Datasaun hatudu, tutuir malu, idade peri\u00f3diku nian, n\u00fameru edisaun referente ba tinan nebe la\u2019o daudaun, no fulan no tinan edisaun (modelu ne\u2019e nafatin hanesan iha ninia ezistensia publikasaun iha tinan walu nia laran).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Editorial okupa kuaze total koluna rua nebe jornal ne\u2019e fahe-an iha koluna sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kaixa ki\u2019ik ida iha kuana, iha okos liu, bolu (halo rudimentar hela) atensaun ba r\u00fabrika\/tema haat nebe dezenvolve ona iha laran. Modelu ne\u2019e nafatin hanesan, maibe ninia gr\u00e1fika hadi\u2019a di\u2019ak liu ona.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><strong>R\u00fabrika fixa (permanenti) sira<\/strong><\/li><\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Simult\u00e1neamente (dala ida de\u2019it) ba <em>malae <\/em>no professional sira nia matan, \u201cCarta da Reda\u00e7\u00e3o\u201d no \u201cFicha T\u00e9cnica\u201d konstitui r\u00fabrika sira nebe iha impaktu boot husi numeru sira nebe atu analiza.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cCarta\u201d, tanba hatudu modelu produsaun jornal klandestinu ida, halo hosi klosan sira hosi rai ida anexadu nebe estuda iha universidade sira potensia invazora nian. \u201cFicha\u201d, tanba atu mai hatudu ba ita see (siapa), iha periodiku, halo sa ida no iha ne\u2019ebe \u2013 hosi administrasaun ba redasaun ezekutiva, husi grafizmu no ikonografia ba korespondente sira no distribuisaun. Rua ne\u2019e hotu mantein iha pajina 2 to\u2019o Janeiro 1996. Nune\u2019e mos ba editorial, iha p\u00e1jina dahuluk. R\u00fabrika sira seluk hanesan baibain hamutuk ho editorial, inventa husi Lucas da Costa:&nbsp; Frente Politiku-Diplom\u00e1tika, Frente Pol\u00edtiku-Klandestina, Frente Pol\u00edtiku-Armada, Sa ida mak sira ko\u2019alia kona-ba ita, Sa ida mak ita ko\u2019alia kona-ba sira, Sira no ita.<a href=\"#_ftn26\">[26]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>c) \u00c1mbitu Jeogr\u00e1fiku no sani-na\u2019in sira<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha Janeiru 1990, preokupasaun hosi koletivu (klibur) ne\u2019e la\u2019os ona konaba buka tuir, simplesmente, tan informasaun sira nebe rekolha hosi estudante sira \u201chala\u2019o ona iha frente Diplomatika\u201d, hanesan hakerek ona iha <em>Boletim de Informa\u00e7\u00e3o<\/em> tinan kotuk. Sira mos la haksolok de\u2019it katak estudante, membru no simpatizante sira Renetil sani ona, hanesan refere iha boletim tuir mai, maski sei iha termu atu hahuu vontade ida atu tau refleksaun kr\u00edtika iha propaganda nia oin<em>.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dala da ne\u2019e, editor no redator sira diriji ba \u201cdoben sani-na\u2019in sira, iha P\u00e1tria martirizada laran, mos iha Kontinente lima nia laran\u201d, ne\u2019e katak, ba publiku ida alargadu (luan), no la\u2019os ba membru sira organizasaun ida nian ka ba kompatriota sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>d) Administrasaun, produsaun no organizasaun interna<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Liu hosi surat sira no fixa teknika mak sani-na\u2019in hahuu konhese modu produsaun peri\u00f3diku ne\u2019e, ninia estrutura administrativa no redatorial, no hatene konaba desmantelamentu sira \u201cnebe inimigu doko\u201d hasoru rede klandestina.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha numeru ida ne\u2019e, mak ita foin hatene katak nia \u201catinji parsial, maibe kle\u2019an tebes Corpo Redact\u00f3rio (badan redaksi) (&#8230;)\u201d; katak \u201cliberdade la iha ona\u201d atu hasoru-malu, \u201ct\u00e9knika ba imprensa la iha\u201d no \u201cfundu (osan) atu halo servisu la iha\u201d konstitui limitasaun balun nebe hasoru; la hela iha lokalidade hanesan, buat ne\u2019e obriga sira halo \u201cperkursu naruk no perigozu\u201d; responsavel sira produsaun nian [elementu sira Departamentu Ajitasaun Propaganda nian] tenki utiliza atestadu m\u00e9diku hodi (justifika) sira nia falta ba ezame semestral sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kargu administrasaun La\u2019Sama [Fernando de Ara\u00fajo] mak kaer, nebe dalabarak liu mosu (fixa teknika) nudar Respons\u00e1vel Prinsipal ka, simplesmente, Respons\u00e1vel.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>e) Organizasaun redasaun<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha planu editorial, figura m\u00e1xima mak redaktor-xefe. \u201cNia mak iha liafuan ikus ba desizaun hotu\u201d, dehan Saky. Tuir ba mak redator ezekutivu sira, enkaregadu ba ezekusaun grafika sira no ilustrador sira. Hosi fixa teknika tolu hatudu mos ezistensia funsaun editor.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha numeru sira nebe ha\u2019u konsulta ba, ita hetan naran k\u00f3digu xefia redasaun nian maibe iha kotuk na\u2019in rua de\u2019it mak ema real: Lucas da Costa (Lahe Mau\/Lahe\/Asabere) no Rui Maria de Ara\u00fajo (Saga Hali Lelon\/Lalan\/Agil\/). Iha mos balun uza pseud\u00f3nimu (naran k\u00f3digu) liu ida (dalaruma muda de\u2019it forma hakerek) hosi kolaborador sira seluk: redator ezekutivu na\u2019in 11, ilustrador sira na\u2019in haat no grafiku na\u2019in lima. Xefe redasaun na\u2019in rua, no iha periudu ruma, tau de\u2019it redator ezekutivu. Redator ezekutivu na\u2019in tolu akumula funsaun ezekusaun grafika no ida ida ho funsaun nudar editor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">La hakerek iha fixa teknika, maibe funsaun rua seluk hatudu sira nia importansia ba produsaun editorial: fotografia konaba operasaun no moris iha Frente Armada nia okos, no revizaun ba textu sira. Sira be uluk ne\u2019e guerrilheiru no ativista klandestina sira mak hasai; sira seluk iha Lucas da Costa, Rui Maria de Ara\u00fajo no redactor-ezecutivu\/editor Jo\u00e3o M\u00e1rio de Sousa Gama nia okos (kargu).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Edisaun rua peri\u00f3diku ne\u2019e halo iha sidade Malang hosi militante no simpatizante balun RENETIL nian, seminarista sira nebe estuda iha ne\u2019eba. Ninia dom\u00edniu ba dalen portugeza nudar fator desizivu ba eskolha, responsavel ida edisaun ne\u2019e, ohin loron adjuntu-komisariu Komisaun Anti-Korupsaun, Jos\u00e9 Neves, konfirma.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>f) Korespondente\/fonte\/distribuisaun<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Peri\u00f3diku ne\u2019e nia ezistensia iha tinan walu nia laran sura hamutuk iha korespondente na\u2019in 19 no distribuidor na\u2019in 25. 13 hosi sira ne\u2019e akumula funsaun rua. Informasaun sira to\u2019o liuhosi estafeta sira nia mensajem oral, no ema\/personalidade sira\u201d; iha forma hakerek (surat, bilhete, relatoriu sira); iha gravasaun audio; no liuhosi telefone.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Fonte \u201cinterna sira\u201d, nia hun mai hosi rede klandestinidade: ativista sira, <em>Comit\u00e9 Executivo da Luta da Frente Clandestina, Comando Superior da Luta, <\/em>korespondente no distribuidor sira. Fundador, antigo numeru 2 Renetil no redator ezekutivu <em>Neon Metin<\/em>, Sia\u2019c [Jos\u00e9 AMX Gon\u00e7alves, dadaun ne\u2019e emprez\u00e1riu swasta], temi mos <em>Conselho Executivo da Ojectil<\/em>, Igreja no populasaun. Sira seluk, eksplisitu liu tan bainhira ko\u2019alia konaba Igreja, sira temi relijiozu no padre sira.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Fonte eksterna sira mai hosi korespondente sira (balun nudar mos distribuidor hanesan refere tiha ona), alein <em>DFSE (Delega\u00e7\u00e3o da Fretilin em Servi\u00e7o no Exterior)\/Frente Diplom\u00e1tica<\/em>. Ilustrador momentu ne\u2019eba Benjamim Hoppfer Martins (estudante iha universidade Udayana, Bali, no UTATS, Surabaya; dadaun ne\u2019e dosente engenharia sivil iha UNTL) hanoin-hikas solidariedade indon\u00e9sia no internasional no media sira, no Carlos da Silva Saky hahi knaar sino-timorense Koneng Lay (, iha Austr\u00e1lia, CDPM nian, iha Portugal, no TAPOL nian, iha Gr\u00e3-Bretanha.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Timor-Leste ho Indon\u00e9zia responsavel ba distribuisaun. Iha Indon\u00e9sia, sira (estudante) ne\u2019e fahe-tutan numeru ida-ida ba estrutura RENETIL hotu-hotu iha sidade oioin no, liuliu ba ativista timoroan nebe hela iha Indon\u00e9sia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha Timor-Leste, La\u2019Loran [Nuno Corvelo de Andrade Sarmento, to\u2019o loron texto ne\u2019e publika nudar assessor Secret\u00e1rio de Estado do Conselho de Ministros] kanaliza <em>Neon Metin <\/em>ba Comando da Luta liuhosi Comandante Falur no tau nia k\u00f3pia sira \u201ciha fatin sira estrat\u00e9jiku, ne\u2019ebe ema liu barak\u201d. Ho nune\u2019e nia hakarak atinji nia \u201cconterr\u00e2neos\u201d, maibe mos atinji ninia \u201cinimigu rasik\u201d. Merkadu (bazar) sira sai fatin ida hosi fatin estratejiku sira ne\u2019e. Entre 1989 no 1992, iha nia kualidade nudar respons\u00e1vel jeral Renetil iha Timor-Leste, La \u0301Loran akumula tarefa nudar distribuidor hamutuk ho tarefa nudar \u201cajente fornesedor dados iha pa\u00eds laran\u201d.<a href=\"#_ftn27\">[27]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>g) Lokalizasaun redasaun<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Redasaun funsiona \u201cambulatoriamente (muda fatin ba-mai)\u201d, Lucas da Costa esplika.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Depende ba xefe redasaun nia hela-fatin ka situasaun. Ida ne\u2019e mos nudar forma ida atu evita lokalizasaun <em>Neon Metin <\/em>hosi inimigu. Tan ne\u2019e, dalaruma funsiona iha Denpasar\/Bali, Surabaya\/Java-Leste, Malang\/Java-Leste no Jakarta. Maibe tempu barak liu funsiona iha Denpasar no Surabaya.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Inimigu nunka lokaliza. Sira hotu nebe ha\u2019u husu garante ida ne\u2019e. \u201cAtu evita ida ne\u2019e, mak korpu redatoriu ne\u2019e sai ambulatoriu\u201d, antigu xefe redasaun nota.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>h) Tirajem (Oplah)&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cN\u00famero incerto\u201d, Sia\u2019c hatan bainhira ami husu konaba kalkulu media (rata-rata) \u2018tiragem (oplah) peri\u00f3diku ne\u2019e. Depoimentu hosi ema sira nebe ami husu hatudu ba numeru reduzidu ida hosi ezemplar sira orijinal nian, maibe hatuur iha formula ida nebe iha potensia atu to\u2019o iha ema barak (atus). Iha balun temi ezemplar to\u2019o rihun. Lucas da Costa nia resposta ne\u2019e implisitamente admiti:&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[Tirajem inicial] vari\u00e1vel, m\u00e1simu atus-ida. Maibe habarak hosi estrutura sira RENETIL nian iha sidade oioin iha Indonesia. Iha Timor laran mos halo hanesan, estrutura sira Frente Clandestina mak habarak liuhosi fotokopia. Nune\u2019e mos iha eksterior, <em>Neon Metin <\/em>nia kolaborador no distribuidor sira mak habarak.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>i) Konte\u00fadu sira, preokupasaun no inklinasaun jornal\u00edstika<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hosi kedas boletin 1988 nian, preokupasaun ho atualidade ho temporalidade, modu avaliasaun (pedra de toque) iha fen\u00f3menu jornalistiku, patente ka komprovadu hotu. Kuriozu, iha planu ida ikus ne\u2019e, partidu nebe redasaun hasai, sistematikamente, hosi intervalu (hiato) nebe klandestinidade impoin no razia sira nebe autoridade sira Indonesia nian halo hasoru komunidade estudantil timoroan.&nbsp; Bainhira buat sira ne\u2019e akontese (haree numeru nebe sita ona periudu tinan tolu \u201cpassividade redaccional\u201d, entre 1991 no 1994 no, tuir mai kedas, intervalu foun ida to\u2019o Abril 1995) <em>Neon Metin <\/em>halo, hosi derrota periodisidade ne\u2019e, tema den\u00fansia represaun indon\u00e9zia, fornese detalhe konaba sa ida akontese ona, iha postura transparensia ida nebe respira (hasa\u2019e) determinasaun no forsa an\u00edmika (forsa ho \u00e1nimu nebe makaa\u2019as).<a href=\"#_ftn28\">[28]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>j) \u201cObjectividade poss\u00edvel\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Los duni katak, iha kedas numeru serie dauluk nebe hahuu iha Janeiru 1990 ha\u2019u sei anota, iha dossier jornal <em>P\u00fablico<\/em> nian, nebe sita iha kotuk, (sira) husik hela (hanoin) atu \u201ckahur linguajen po\u00e9tika, injenuidade juvenil no preokupasaun jornal\u00edstika\u201d, ne\u2019e mak, konaba kuidadu atu sita fonte sira to\u2019o uza prinsipiu kontradit\u00f3riu, nebe halo boletim sira publika iha 1988 no 1989 nudar \u201ckazu in\u00e9ditu ba preokupasaun jornal\u00edstika sira iha \u00f3rgaun propaganda movimentu ida nebe ligadu ho guerrilha\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maski nune\u2019e, iha numeru hanesan mak hamosu ha\u2019u nia observasaun kritika ida ne\u2019e, ha\u2019u hetan artigu (pe\u00e7a) <em>\u201cNatal em Becora\u201d<\/em>. Ha\u2019u klasifika nudar reportajem loloos (verdadeira) ida nebe lori ita ba vizita merkadu munisipal sira nakonu ho ema fa\u2019an-na\u2019in no komersiante sira hosi Java, Sumatra no Celebes, fa\u2019an, sosa no hetan buat hotu nebe sira hatene tuir rupia sira nia folin.\u201d&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha \u201cCarta da Redac\u00e7\u00e3o\u201d tuir mai iha n\u00famero Abril 1991 nian, ho titulu \u201cCompanheiros, correspondentes e distribuidores,\u201d termu sira nebe estudante sira buka atu lansa (hamoris) militansia no informasaun notisioza hanesan atu halian (mengemakan) fragmentu sira hosi problematizasaun nebe baibain mosu konaba konstrusaun sosial hosi realidade:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ami tenta atu halo boletim ida ho sirkulu nakloke (maski moris iha klandestina) no se posivel objetivu liu: ami haka\u2019as-an atu integra-an iha konsiensia [palavra indecifr\u00e1vel] hosi parte boot [?] ami nia Povu nian, no ami halo buat hotu-hotu atu sai nudar lalenok reflektor hosi konsiensia ne\u2019e rasik,&nbsp; haluan espasu ba refleksaun no orientasaun; ami buka hakbesik-an ba sira nebe hela \u201cdook\u201d, iha tentativa ida atu lori Povo Maubere nia terus nia hun (fonte) ba sira nebe la iha biban no dalan (azo e fei\u00e7\u00e3o) atu mai besik fonte (terus nia hun).&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ezemplu di\u2019ak ida ba ezersisiu informativu \u201csai objetivu liu (o mais objectivo poss\u00edvel)\u201d ita hetan iha \u201cn\u00famero espesial\u201d 20 Agostu 1990. Hamutuk pajina 17, 14 nokonu ho entrevista Xanana Gusm\u00e3o. Ezemplu nebe ita buka hetan iha p. 13.<a href=\"#_ftn29\">[29]<\/a> Sekuensia ida ho foto haat, titulu, antetitulu no ida-idak ho nia kapsion (lejenda), pajinasaun (layout) no lokalizasaun (rubrikasi) bolu atensaun observador espesializadu, liuhosi sinal sira \u201ccontamina\u00e7\u00e3o\u201d jornal\u00edstika nebe sira reprezenta.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>k) Tinan nen grafismu nian<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ikus mai, mai ita kompara edisaun Janeiru 1996 nian. Pajinasaun nebe kabeer (arrumada) liu, leg\u00edvel, no konvidativu (pratikamente moras \u201ccontinuados\u201d nebe obriga sani-na\u2019in sira haksoit ba-mai entre pajina sira lakon ona); no konteudu sira nebe informativu no opinativu riku no variadu, aprezenta ho di\u2019ak, iha kapitulu opiniaun, ho maneira matenek tebes utiliza ironia, espesialmente diriji hasoru diplomasia portugeza.<a href=\"#_ftn30\">[30]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tinan neen liu tiha konaba numeru Janeiro 1990 (mancha\/tipografia butuk ida nakonu ho textu la ho foto no dezenhu), no maski ho pajina nebe menus (10), peri\u00f3diku 1996 ne\u2019e inklui: foto rua \u2013 ida iha nia kapa, ajensia internasional nian, konaba \u201co 7\u00ba encontro em Londres\u201d Jaime Gama ho Ali Alatas nian, iha auspisiu SG ONU, Boutros Ghali nian; no&nbsp; foto datolu hosi Falintil, hosi responsavel na\u2019in tolu, nebe la identifika naran, hosi Frente Armada \u201cprepara dadaun mensajen ba Rezistensia popular\u201d; kartun rua hosi Morai (ilustrador nebe la konsege identifka); no pajina ida ikusliu preenxe ho \u201cagradesimente kle\u2019an\u201d ba Associa\u00e7\u00e3o 12 de Novembro, saudasaun solidariedade ida ba Universidade do Porto, no \u201ckongratulasaun sinsera ba elenku governamental foun portugez nian\u201d (Xefia hosi Ant\u00f3nio Guterres), ho voto katak \u201ciha lideransa Prezidente Jorge Sampaio, Portugal kontinua sai&nbsp; pa\u00eds <em>dos<\/em> <em>her\u00f3is do mar, nobre povo, na\u00e7\u00e3o valente e imortal!<\/em>\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pratikamente peri\u00f3diku nia <em>lay out <\/em>mantein ho rubrika sira nebe Lucas da Costa (Asabere\/Lahe Mau) estabelese. Maski iha presaun polisial nebe forte no presaun foun ho La\u2019Sama nia prizaun, <em>Neon Metin <\/em>kontinua sai ho regularidade (numeru neen 1995).<a href=\"#_ftn31\">[31]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>4. HUSI ESTAFETA BA PREMEIRU MINISTRU, IDENTIFIKASAUN NO PERKURSU EKIPA <em>NEON METIN<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Rui Maria de Araujo, husi Zumalai, ho tinan 11 bainhira Indonezia invade Timor. Ho bolsa de estudu ida husi governador Mario Carrascal\u00e3o, nia hetan biban hodi estuda Medisina iha Indonezia. Kombina estudu ho atividade sira klandestina nian, hahu ho asaun sira hanesan \u201ccaixa\u201d ka estafeta, hafoin ba iha xefia redasaun<em> Neon Metin<\/em>, entre 1990 no 1992. Nudar manu-ain, desloka husi Indonezia ba Timor iha 1991. Lori emisor-reseptor (radio) ida atu entrega ba ema ruma. Haruka nia aprende maneja radiu emissor ne\u2019e hodi hanorin tutan ba ema nebe sei uza aparellu ne\u2019e. Iha ona fatin foin hatene ema ida (nia atu hanorin) ne\u2019e mak Xanana Gusm\u00e3o, hasoru iha fatin nebe, ikus mai, lider timoroan ne\u2019e militar Indonezia hodi kaer ba.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha dadalia\/entrevista ida iha Dili ho elementu sira grupu fundador <em>Neon Metin<\/em>, iha loron 22 fulan Maiu 2015, loke mai ha\u2019u katak nia mak autor ba polemiku editorial nebe sai iha Janeiru 1990, kona-ba apartidarizmu Falintil no Renetil nian, nune\u2019e mos sira nebe tuir mai, to\u2019o nia fila ba Timor-Leste, hafoin halo hotu ona nia kursu Medisina iha 1994. Liu tiha tinan rua, padre ida lori nia, hodi ba fo tulun medika ba David Alex, Sub-Xefe Estado Maior FALINTIL, iha rejiaun Samalari (Baukau). Nia sai manu-ain duplu: lori surat, relaroriu, aparellu transmisaun sira; no notisia, editorial, ikonografia sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Atual Primeiru-Ministru Timor-Leste integra iha universu ida husi naran kodigu 34 nebe buka tuir atu hatene husi investigasaun ne\u2019e, konstituidu husi responsavel ba publikasaun, redator-xefe, redator ezekutivu, grafiku, ilustrador, korespondente no distribuidor sira iha Indonezia no iha Timor-Leste. Sorumutu entre autor ho fundador sira peri\u00f3diku ne\u2019e halo oras ida hafoin lansamentu livru, nebe temi ona, husi Carlos da Silva Saky, eventu nebe dada ema besik atus-ida ba Arquivo &amp; Museu da Resist\u00eancia Timorense.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nukleu nebe ativu liu iha <em>Neon Metin<\/em> halibur iha kalan ne\u2019e, iha retaurante ida iha tasi-ibun. Akompanha xefe Governu, Rui Maria de Araujo (Agil\/Saga Hali Lelon), Ministru Koordenador ba Assuntus Sosiais no Ministro Edukasaun, Fernando de Araujo (La Sama), Lucas da Costa (Lahe-Mau\/Asabere), Reitor Universidade da Paz, Carlos da Silva Lopes (Freezip Radihka Saky), Assessor Politiku Bankada Partido Democratico, Jo\u00e3o Mario de Sousa Gama (Ma-Cluan), Xefe Departamentu Projetos husi Diresaun Nasional Estradas, Pontes no Kontrolu Xeias Ministeriu Obras Publikas, Transportes no Komunikasaun, Nuno Corvelho de Andrade Sarmento (La\u2019Loran), Assessor Sekretaria Estadu Konseilhu Ministru, Benjamim OHRS Martins (Zih Zap Muguen), Dosente iha Dep. Enjeneria Sivil Universidade Nasional Timor-Lorosa\u2019e (UNTL) no Jose Neves (Samala Rua), Adjunto Komisaun Anti Korrupsaun.<a href=\"#_ftn32\">[32]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha ezersisiu memoria ida nebe sura ona ho kooperasaun sira seluk hotu nebe iha kalan ne\u2019e, Carlos da Silva Saky tulun ami halo balansu istoriku kona-ba kumprimentu <em>palavra de ordem<\/em> dahaat husi insureisaun politika klosan timoroan sira nian nebe iha 1988 estuda iha universidade sira Indonezia nian: \u201cAntes sem t\u00edtulo do que sem P\u00e1tria!\u201d (haree Anexu 8).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Husi universu ida naran hamutuk 53, tanba razaun pratika, la hatama naran korespondente no distribuidor 19 iha rai-li\u2019ur (maski nudar estudante timoroan no sai ona ba rai-li\u2019ur no halo hotu sira nia estudu sira iha neba). La sura ho na\u2019in 11, tanba fonte sira la konsegue identifika naran kodigu sira nee, naran 23 nebe iha fahe ba variavel pre-definidu tolu: halo hotu kursu (iha titulu)\/ lahalo hotu kursu (laiha titulu)\/ halo hotu kursu iha rai-li\u2019ur (exilio) ka hafoin ukun-an. Ida la to\u2019o tama iha universidade.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Rezultadu sira impresiona (terkesan), ho tetu istoriku insureisaun (kebangkitan): universitariu sira 19 husi 23 halo hotu nia kursu. Maibe sorin seluk (13), halo hotu kursu iha Indonezia ka durante okupasaun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ativista sira Renetil konkista ona \u201cP\u00e1tria\u201d no konkista mos \u201ctitulu\u201d. Objetivu tolu husi Proklamasaun Insureisaun, 1988 nian, kumpri hotu: konsege reziste hasoru influensia sira Governo indoneziu nian no ninia aparellu alisiamentu no koersaun\u201d; dezenvolve asaun sira ho resonansia internasional ho susesu; no prepara an (balun sei kontinua halo) nudar professional sira ba knaar sira \u201cRekonstrusaun Nasional\u201d.<a href=\"#_ftn33\">[33]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">La halo referensia espesifikamente ba Proklamasaun, sa-tan ba kontabilizasaun (nebe ha\u2019u lahatene), Primeiru-Ministru timoroan ko\u2019alia iha terseiru objetivu, komponente ida husi aspirasaun koletiva nebe sei konkretiza.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha dader neba, iha resepsaun ida ba grupu estranjeiru sira nebe Timor-Leste kondekora loron rua antes, Rui Araujo ko\u2019alia ona kona-ba dezafiu foun nebe Timor hasoru \u2013 konsolidasaun ba soberania nasional iha materia delimitasaun ba fronteira maritima ho Indonezia no, liuliu, ho Australia, nebe ulun-to\u2019os (renitente) liu iha disponibilidade negosial.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha linha diskursu Prezidente Taur Matan Ruak nian, iha komemorasaun aniversariu Restaurasaun Independensia ba da-13, iha Maliana, Ara\u00fajo hametin nia governu ninia determinasaun atu la hakiduk, no apela ba mobilizasaun solidariedade internasional foun, nebe iha asaun sira uluk (passado) timoroan sira konsidera desiziva ba rezultadu sira nebe hetan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha kalan, iha konviviu, redator-xefe\u201d, teki-teki, husu ba ninia companheiro editorial sira iha klandestinidade nebe subar an iha dekada rua liu ba:&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Se karik ita fila fali halo <em>Neon Metin<\/em>?<\/li><\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Surpresa (kejutan) inisial, mosu sujestaun entusiazmada barak. Oinsa atu fila ba loron nebe aprezenta ona \u201cmono\u201d (ka \u201cburro\u201d) <em>Neon Metin, <\/em>ninia antigu companheiro iha xefia redasaun, Lucas da Costa, sujere ho lian aas <em>Neon Metin<\/em> bele sai periodiku foun ba kombate.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Husi estudante timoroan sira nebe identifikadu iha estudu ida ne\u2019e, la iha ida mak okupa funsaun sira ho karater editorial ka para-jornalistiku iha periodiku <em>Neon Metin<\/em> nebe tuir ona kareira ruma iha area komunikasaun sosial. Ka se kolabora iha laran, ne\u2019e (buat ida) esporadika.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Se mak besik liu iha \u201ckampu\u201d ne\u2019e mak Lucas da Costa. Bainhira nudar estudante Ekonomia iha Universidade UNDIKNAS, nia sai artikulista ba publikasaun, \u201cAlmamater\u201d. Maibe la iha xefia redasaun ida kleur (prolongada), nein hakerek konsekutiva editorial sira, nein invensaun iha rubrika sira nebe markante husi istoria periodiku nebe lori sira haree hanesan \u201cjornalizmu\u201d ba buat nebe <em>Neon Metin<\/em> halo.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Rui de Ara\u00fajo no elementu \u201cn\u00facleo duro\u201d sira seluk parese akompanha iha entendimentu ne\u2019e karakter ida instrumental los de\u2019it husi projetu <em>Neon Metin<\/em> iha luta hasoru okupasaun iha Timor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ba ida ne\u2019e sira balun simu ho hamnasa kortezia kmok bainhira ha\u2019u halo aluzaun ba polemika portugeza kona-ba Fern\u00e3o Lopes, Pero Vaz de Caminha, Fern\u00e3o Mendes Pinto, maski labele konsideradu nudar jornalista, sira la sai reporter sira extraordinaria kona-ba saida mak akontese. Aluzaun nebe ha\u2019u taka ho parafraze ida husi <em>blogue<\/em> Jacinto Baptista no Antonio Valdemar nian (1990: 6), tuir ema nebe \u201cita nia Fern\u00e3o nebe estraordinariu iha medieval (abad pertengahan) no Fern\u00e3o renascentista halo reportajen hanesan selebre M. Johnson halo prosa \u2013 sein hatene tuir\u201d &#8230;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Se jornalizmu la konstitui atividade iha ninia orizonte koletivu, agora to\u2019o ona iha poder, Jerasaun Renetil, halo avaliasaun husi epizodiu sira temi iha leten, parese prontu halai hikas ba (uza fali) \u201cbalas mauberes\u201d<a href=\"#_ftn34\">[34]<\/a> nian iha informasaun, hodi atinji, tomak, objetivu datoluk husi luta nebe haree ba Rekonstrusaun Nasional nudar dalan ba \u201cLibertasaun Povo Maubere\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Husi naran 34 nebe identifikadu, sira seluk, 14 nudar membru partidu politiku, balun ho pozisaun sira lideransa, no 4 nudar independente. La konsegue apura pozisaun na\u2019in 16 nian liga ho materia ne\u2019e, maioria husi sira, hanesan nebe verifikadu ona iha Anexo 8, tanba fonte sira la kuinese sira nia identidade.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>5. NOTA KONKLUZIVA<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hatudu ba kuadru istoriku global ne\u2019e, esplika no singulariza inisiativa Renetil nian hodi kria no mantein peri\u00f3diku ida iha lian portugues (no, dala ida hotu, hahu husi 1995, porta-voz rua seluk iha lian Indonezia no tetun). Lolos, labele haree liu de\u2019it maibe tenki haree iha planu ida luan liu tan husi objetivu tolu nebe trasa ona iha \u201cProclama\u00e7\u00e3o da Insurrei\u00e7\u00e3o Pol\u00edtica dos Estudantes de Timor-Leste\u201d iha 1988.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Presizamente iha duni periodu neba mak estrutura rezistensia estudantil hasoru okupasaun dezenvolve asaun sira \u201cbarani liu tan\u201d (Anderson, 2000, 11). Ida, karik nebe espetakular liu, mosu iha fulan Novembru 1994, bainhira estudante<a href=\"#_ftn35\">[35]<\/a> sira tama no okupa embaixada Estados Unidos da America (EUA) iha Jakarta iha biban nebe Bill Clinton to\u2019o iha kapital Indonezia hodi tuir simeira anual APEC. \u201cGolpe espantoso (halo hakfodak tebes) ida iha relasaun publika sira, nebe merese ona admirasaun boot husi grupu estudante Indonezia sira, husi opozisaun, nebe sei ta\u2019uk\u201d, hakerek Anderson.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha oras halo an\u00e1lize global kona-ba sa ida mak mosu iha Timor iha 1975 no 1999, nia (Anderson) la iha d\u00favida atu tau oin ho oin, iha nivel (patamar) antagonizmu ida hanesan, responsavel maximu husi invazaun Indonezia no papel klosan timoroan sira nian iha ninia kombate: \u201cIha 1975, Suharto lori ona funu ba Dili; liu tiha tinan ruanulu, klosan timoroan sira lori hikas funu ba Jakarta\u2019.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Fator rua fo kontributu desizivu ba protagonizmu jerasaun Renetil nian ne\u2019e: ko\u2019alia lian Indonezia, tanba eduka iha eskola sira Indonezia nian; no husi parte Indonezia nian, lakon beibeik \u201cfluxu informasaun kona-ba Timor-Leste\u201d, hahuu husi 1995 (idem, ibidem, 12).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Konsepsaun, kriasaun, produsaun, edisaun no distribuisaun, iha klandestinidade, husi peri\u00f3diku iha lian portugeza <em>Neon Metin<\/em> konfirma no hariku, haluan liu tan iha kampu kultural no istoriku, vizaun retrospektiva dosente Estudus Internasionais husi Universidade Cornell ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Durante kuaze dekada ida, estudante timoroan sira nebe tama iha universidade sira iha Indonezia, uza ona kolonizador tuan no foun nia lian hodi kombate okupasaun Indonezia iha sira nia rain no optimaliza ona knaar media nian, nebe sira aprende no maneija, buka haktuir pratika no <em>padraun <\/em>komunikasaun no informasaun jornalistika sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hanesan mos buat sira nebe mosu iha rai seluk no iha sirkunstansia, kontestu istoriku no kultural sira la hanesan, maibe ninia ksadik (desafiador) hanesan (iha Portugal, <em>Gazetas da Restaura\u00e7\u00e3o<\/em>, hahu husi 1641, ka iha imprensa klandestina no ilegal, husi invazaun franseza no <em>Guerra Civil 1846-7<\/em> \u2013 Tengarrinha, 2013, 49-60 no 625-630; Sousa, 2008, 93-102), sidadaun sira organizadu konsege aplika iha terenu, iha tempu funu no tempu opresaun kolonial sira, estratejia komunikasaun klandestina ida nebe mai ho objetivu politiku ida nebe determinadu ho diak: \u201cdenunsia krimi sira (\u2026) no \u201chalakon prezensa (\u2026) invazor sira \u2013 Javanez sira no nia liman-ain (lacaios) husi P\u00e1trio Solo (Timor)\u201d no la\u2019o ba \u201cLibertasaun Povu Maubere\u201d. Estrat\u00e9jia no objetivu ida nebe nein jeneral sira, nein ide\u00f3logu sira Indonezia nian iha kapasidade hodi hasoru ho efikaz.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Peskiza investigativa ida ne\u2019e hakat husi pergunta direta lubun ida nebe ninia resposta sira tulun hodi konfirma ka infirma ipoteze partida, alias formula husi autor, iha tinan 25 liu ba, iha kontestu profesional.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Konkluzaun jeral hatudu la iha fatin ba kestiona buat ida: maibe husi kuadru klandestinidade iha nebe dezenvolve-an ona, la favoravel ba aprendizajen teknika sira, sa-tan halo serbisu sira ho independensia no pluralizmu, iha opsaun, dispozitivu no pratika lubun ida nebe akompanha ninia produsaun hodi haree karateristika peri\u00f3diku <em>Neon Metin<\/em> nian nebe ninia tendensia mai hatudu tuir ninia g\u00e9nese (asal-usul) husi jornalizmu independentista timoroan nian.<a href=\"#_ftn36\">[36]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ita hatene ona katak projetu <em>Neon Metin<\/em>, (i) asume ona buat rua dala ida nudar aparellu ideolojiku Renetil nian, iha juventude universitaria timoroan sira iha Indonezia nia leet, no hanesan mos megafone ba asaun kombate sira hasoru okupasaun Indonezia, (ii) organiza an ho forma sira nune\u2019e hodi aprezenta an ho regular ba leitor sira iha li\u2019ur husi organizasaun; (iii) no (haree hakle\u2019an liu tan kona-ba edisaun no resepsaun dala ida), opsaun komunikasional sira Renetil nian sai patente iha ninia numeru daruak, iha Janeiru 1990, no hakle\u2019an liu tan iha tinan hirak tuir mai, ho periodiku ne\u2019e sai ba buka leitor sira iha universidade indoneziu sira, iha klandestinidade timoroan (guerrilla, populasaun sivil, komunidade katolika sira), iha grupu solidariedade sira iha Indonezia, Australia, Estados Unidos da America, Gr\u00e3-Bretanha (Inglaterra), Portugal, no PALOP, sein tau sees redasaun <em>media <\/em>sira, husi organizasaun sira nebe ativa tebes hanesan CDPM, husi Portugal, no Tapol, husi Gr\u00e3-Bretanha, sira haruka tutan numeru <em>Neon Metin<\/em> sira nebe to\u2019o ba sira ba fatin sira seluk.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune\u2019e, propriedade, rekursu ba rede rasik ida ba halibur informasaun, prosesu produsaun, edisaun no distribuisaun tuir padraun, formatu no teknika sira nebe adapta ba klandestinidade, hatudu momos karateristika sira no <em>pendor jornal\u00edstico raros (kecenderungan jornalistik yang langka)<\/em> iha sirkunstansia&nbsp; sira hanesan \u2013 preokupasaun ba atualidade, produsaun no edisaun ba notisia no opiniaun sira haliis iha jeneru jornalistiku oioin, fotografia no ilustrasaun sira, pajinasaun, fonte, korespondente sira, publiku sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Atu taka an\u00e1lize kona-ba \u201cjornalistika\u201d <em>Neon Metin<\/em>, importante tebes la bele tau sees ba sorin promonitorio (vizaun) husi empreendimentu mediatiku ne\u2019e. Nia mobiliza ona, serbisu ba projetu luta independentista ida nian, koletivu ida nebe kontinua halo kapasitasaun ba komunikasaun ida-idak, kria no materializa edisaun no distribuisaun regular, durante tinan walu, husi periodiku ida.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Konseitu sira \u201cjornalismo cidad\u00e3o\u201d no to\u2019o iha \u201caktu jornalistiku\u201d [nebe \u201cema sira uluk kuinnese ho audiencias\u201d pratika ohin, konkista ona manchetes (berita utama) no onra telejornal sira] mak defende ona husi ema barak nudar kriteriu hodi tetu iha definisaun ida ne\u2019e mak jornalizmu, no se mak jornalista (Myer, 2011, Rosen, 2006, Ryfe, 2013, Kovach no Rosenstiel, 2014, 9 no 291-2; Stearnes, 2013).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha sentidu ida ne\u2019e, no nudar kontributu ida de\u2019it hodi halo diskusaun ruma karik, labele hakat liu pasajem ida hau hatadak ona <em>\u201cNatal em Becora (Natal iha Becora)\u201d,<\/em> no sei hatudu momos, dokumentu fotografiku sira mahar boboot sasin ba moris iha ailaran, konsidera nudar aktu jornalistiku sira (<em>avant la lettre<\/em> \u2026)?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Aleinde kontornu jornalistiku sira nebe prova luan iha kapitulu hothotu, no liuliu ida uluk, hatudu estudu komponente istorika, politika no kultural sira ne\u2019e, nebe iha ninia singularidade (keunikan) komemorasaun sira, iha tinan ne\u2019e, ho tinan 500 Portugal to\u2019o iha Timor hatudu ho momos modu partikular ida.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Moris husi konvite onrozu (undangan terhormat) ida husi Roberto Carneiro no Teodoro de Matos, husi CEPCEP, atu hanoin kona-ba relasaun kooperasaun sira Portugal-Timor iha area komunikasaun sosial nian, investigasaun ida ne\u2019e hili ona nudar kazu de estudu kona-ba edisaun husi universitariu timoroan sira periodiku ba kombate ida hasoru okupasaun Indonezia. Iha li\u2019ur husi problematika jornalistika nian husi projetu ne\u2019e, iha kedas edisaun dahuluk, butuk ona informasaun sira nebe konfirma -, uzu eskluzivu lian portugeza. Uza ho persistente (gigih) iha ninia pajina sira hotu nebe <em>incerto (tidak pasti)<\/em> iha tratamentu nebe simu husi klosan estudante sira, nebe proibidu atu aprende lian (portugez) ne\u2019e husi ema sira nebe lori lian seluk mai hodi troka lian ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Foti portugez, loos duni, tuir linha nebe defende husi frente sira armada no diplomatika Rezistensia nian. Tanba razaun etaria (otas) sira, no nudar nia konsekuensia ba proibisaun hanorin portugez, temi iha ne\u2019e, konaba Renetil, biar oinsa ba mos, opsaun todan liu monu ba portugez.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cCarta da Redac\u00e7\u00e3o\u201d ikus liu iha tinan dawaluk ninia ezistensia husi peri\u00f3diku ne\u2019e, ninia reflesaun, bele dehan, <em>dram\u00e1tica (dramatis)<\/em> no <em>comovente (mengharukan)<\/em>, bainhira ko\u2019alia kona-ba <em>\u201cextremas limita\u00e7\u00f5es\u201d (keterbatasan ekstrim)<\/em>, liuliu \u201clinguistika\u201d nebe ninia redator sira hasoru nafatin:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201c(\u2026) Ami koko ona haki\u2019ik limitasaun sira ne\u2019e liu husi grupu diskusaun sira no sorumutu resiklajen sira hodi atualiza no dezenvolve ami nia kuinesimentu kiak iha lian portuges, felizmente, ami sei konserva, liu tiha tinan ruanulu izolamentu nebe todan no moras tebes. Maibe, falta material bibliografiku (livru ba leitura sira, disionariu, kompendiu, jornal, nsst.) sai difisil no, dala ruma, ami nia esforsu sira la iha folin. Husu boot, se iha ema balun sei orgullu katak ami sei ko\u2019alia dalen portugez, sira bele taka falta sira nebe ami iha.\u201d<a href=\"#_ftn1\">[37]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bainhira kumpri sekulu lima kona-ba portugez sira to\u2019o iha Lifau, <em>Neon Metin<\/em> labele haree hanesan elu (penghubung) entre pasadu husi lian kolonizasaun nian ida no futuru husi siklu foun ida protagoniza husi klosan sira nebe ladun ko\u2019alia no hakerek aat tebes lian portugez, no sira transforma ona dalen ne\u2019e ba <em>\u201carma de papel\u201d (senjata kertas)<\/em> iha rezistensia hasoru okupasaun no iha konkista ba independensia nasional kontra segundu no poderozu kandidatu kolonizador. Kandidatu nebe iha territoriu no iha lian, buat sira seluk, universitariu sira husi rai okupadu nian hili nudar terenu ba kombate no \u201cbalas mauberes\u201d ba libertasaun. La haluha lian veikular ninia rain nian, tetun, ohin loron sai lian ofisial.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Neon Metin<\/em>, iha portugez, <em>Loriku Lian<\/em>, iha lian indoneziu no <em>Larigutu<\/em>, ida lian tetun \u2013 ne\u2019e mak fatuk lali\u2019an 3 (triangula\u00e7\u00e3o) husi rezistensia periodistika no kultural nebe onra jerasaun Renetil.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\" style=\"font-size:1px\">Aleinde kontornu jornalistiku sira nebe prova luan iha kapitulu hothotu, no liuliu ida uluk, hatudu estudu komponente istorika, politika no kultural sira ne\u2019e, nebe iha ninia singularidade (keunikan) komemorasaun sira, iha tinan ne\u2019e, ho tinan 500 Portugal to\u2019o iha Timor hatudu ho momos modu partikular ida.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator\"\/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">*Jornalista. Investigador assosiadu husi CIES-IUL. Professor Assosiadu iha UAl (Universidade Aut\u00f3noma de Lisboa).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[1] Trabalho ida ne\u2019e labele hotu bainhira la iha apoiu no disponibilidade husi Carlos da Silva Saky, Mara Fernandes de S\u00e1, Florbela Marante no Jos\u00e9 Revez. Ha\u2019u mos agradese tebes ba sira hotu nebe fahe ba ha\u2019u sira nia memoria militansia klandestina nian iha <em>Neon Metin<\/em>. Resposta sira ba inkeritu husi kestionariu, maski uituan tebes iha numeru, lori material sira nebe folin boot tebes, iha nebe ha\u2019u hakarak fahe ba komunidade akademika no\/ka jornalistika iha trabalho sira nebe sei mai ho dada iis boot (maior folego).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref2\">[2]<\/a> Editadu husi Seksaun Informasaun no Propaganda FRETILIN nian, kompostu no impresu (cetak) iha Imprensa Nasional Timor-Leste. La ho <em>ficha t\u00e9cnica<\/em>. Hakerek iha portugez ida (di\u2019ak tebes), ho textu ki\u2019ik sira iha tetun no komunikadu imprensa sira iha inglez. Artigu opiniaun sira no formasaun ideol\u00f3jika hamutuk ho notisia no poezia revolusionaria sira husi Inacio Moura, no Borja da Costa (\u201cNa ponta da baioneta\/Assinalaste o rasto da tua passage\/Na ponta da minha baioneta\/Assinalarei a forma da minha \/Liberta\u00e7\u00e3o\u201d). Haree links ba edisaun 10 iha Referensia elektronika sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref3\">[3]<\/a> Husi Setembru nia rohan to\u2019o 7 Dezembru 1975, Radiu Maubere mantein nia emissaun lorloron entre tuku 20h00 no tuku 22h00. Rejiaun Baukau iha emissaun lorloron oras ida iha fulan Outubru husi Radiu Asukai, nebe transforma kedas ona ba iha A Voz do Maubere iha Baukau \u2013 desizaun husi Komite Sentral Fretilin nian, ho \u201crazaun unidade ba povu Timor-Leste tomak no tuir prinsipiu sira nebe konsagra ona iha manual politiku Fretilin nian. Haree \u201cRadio Assukai muda naran\u201d iha Ref. elektroniku.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref4\">[4]<\/a> Entre Fevereiru 1976 to\u2019o Dezembru 1978, Radiu Maubere fosai (emite) iha ondas kurtas, durante oras ida ba rua, kalan tolu iha semana ida. Bele rona mos iha Timor indoneziu no iha area sira Darwin nian, iha nebe ativista sira husi CIETL \u2013 Campaign for an Independent East Timor halo gravasaun ba emisaun sira, ikus mai hakerek hikas (transcritas) no fosai (divulgada). Fretilin sei iha radiu emissor-receptor ida iha nebe eis Ministru Informasaun no Seguransa, Alarico Fernandes, haruka no simu mensajem sira. Alarico ema kaer (\u201centrega-an\u201d, akuza kedas Fretilin) iha loron 3 fulan Dezembru 1978. Haree Referensias Bibliografika sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref5\">[5]<\/a> Sitasaun (kutipan) hotu-hotu husi dokumentu sira Rezistensia nian iha trabalho ida ne\u2019e halo transkrisaun tuir tomak ninia orijinal sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref6\">[6]<\/a> Relatoriu ho loron 5 fulan Dezembru 1985. Ideia ida atu \u201chalibur hamutuk joven nasionalista sira hotu sein diskriminasaun iha rasa ka eis-partidu politiku sira iha organizasaun ida hetan bensaun husi Xefe Igreja Katolika Timor-Leste nian, D. Carlos Felipe Ximenes Belo\u201d, iha nebe elementu na\u2019in 3 husi diresaun halo reuniaun iha Jakarta, iha loron 3 fulan Novembru. Link iha Ref. elektronika sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref7\">[7]<\/a> Ho data iha Indonezia, loron 4 fulan Janeiru 1988, mai ho karimbu \u201cA Voz da Resist\u00eancia da Juventude de Timor\u201d no husi Gabinete de Informa\u00e7\u00e3o da Fretilin \u2013GIF, iha Lisboa, no assinatura husi Responsavel Comiss\u00e3o Secreta da Resist\u00eancia Nacional dos Estudantes Catolicos Timorenses nebe estuda iha Indonezia no iha Timor-Leste\u201d. Boletin ida ne\u2019e (11 pp) no hakerek ho makina, karateriza ho transmissaun informasaun detalhada sira no hatudu preokupasaun sira atu garante rigor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref8\">[8]<\/a> Boletin tolu nebe halo konsulta ba ho data 10,12 no 25 fulan Abril 1987. Ho assinatura Jaquel Machado nian, nebe fo naran rasik \u201cVoz de Maubere\u201d. Hasai tun-sa\u2019e entre pajina 4 no 6, hakerek ho makina, sorin iha portuges (barak hadi\u2019a ho liman), no sorin iha ingles. Ninia soi (contiudo) sira informativu \u2013 boletin daruak ho naran \u201cNoticias\u201d duni. Halo lei sira iha loron 23 fulan Abril tinan neba domina tematikamente boletin rua. Ida dahuluk prenxe tomak ho denunsia ba lalohik (burla\/penipuan) ida husi Konferensia Episkopal Indonezia ba Dioseze Dili no aprezenta, nudar prova, surat ida asina hosi bispu Belo. Maibe textu ne\u2019e halo kritika hanesan ba bispu timoroan, tema notisioza nebe hili ona no fonte sira temi ona akuza inisiativa ida husi setor katoliku sira timoroan. Ref. elektronika sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref9\">[9]<\/a> Pajina dahuluk mai ho, iha leten liu, sigla CRRN \u2013 Fretilin no autentikada ho karimbu \u201cFretilin \u2013 Resist\u00eancia Nacional dos Estudante de Timor-Leste\u201d. Ref. elektronika sira no Anexo 2.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref10\">[10]<\/a> Anexo 3. <em>Boletin de Informa\u00e7\u00e3o<\/em> nudar embriu <em>Neon Metin nian<\/em> (sublinhadu husi Saky).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref11\">[11]<\/a> Halo pergunta oioin ba fundador sira kona-ba <em>Neon Metin<\/em>, rona husi sira iha tradusaun haat <em>Neon Metin<\/em> iha portuges: Convic\u00e3o, esfor\u00e7o, confian\u00e7a, esperan\u00e7a.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref12\">[12]<\/a> Haree anexu 4. Biar sein kualker identifikasaun ba data, hasai iha fulan Maiu 1989. Ref. elektronika sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref13\">[13]<\/a> Ref. elektronika sira no Anexu 5<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref14\">[14]<\/a> Dossier iha Anexu 6. Ho kontiudu textu prinsipal ida, ho titulu \u201cJornal klandestinu hatudu: Xanana no estudante timoroan sira sai apartidariu\u201d, no kaixa ida-idak (Husi marxizmu-leninizmu ba apartidarizmu\u201d). Ho pajinasaun autonoma, iha sorin, pesa \u201cNegosiasaun sira: guerrilha hakarak vizita, indoneziu sira lakohi\u201d, kona-ba impasse iha negosiasaun sira atu delegasaun parlamentar portugeza ida ba Timor, defende husi Xanana Gusm\u00e3o iha surat ida ho loron 11 fulan Novembru tinan kotuk nian, ba \u201ccompanheiro Bere Malik\u201d, iha nebe jornal transkreve sitasaun\/trecho ida. Ligasaun husar Renetil ho Xanana Gusm\u00e3o sei la\u2019o to\u2019o ohin loron no sei esplika buat barak nebe mosu ona iha periodu pos-independensia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref15\">[15]<\/a> Portuges, dalen rezistensia\u201d, p. 8, no iha p. 9, \u201cPortaria gananciosas\u201d .<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref16\">[16]<\/a> Haree Anexu 7. Numeru ikus Neon Metin hetan iha arkivu Rezistensia nian nebe hetan peskiza ona iha Casa Comum (Arquivo &amp; Museu da Resist\u00eancia Timorense, iha Dili, no Funda\u00e7\u00e3o Mario Soares, Lisboa) no iha projetu Timor online, iha konfiansa ona ba CIDAC liu husi CDPM no A Paz \u00e9 Possivel em Timor-Leste hodi halo serbisu arkivu sira rezistensia nian. Ami hetan mos suplementu rua ho data 1996 (Outubru no Novembru). Propriedade, responsavel no redasaun mantein nafatin. Maibe lamosu cartas da redac\u00e7\u00e3o, no liuliu, naroman sira uluk no pendor (kecendurungan) jornalistiku. Neon Metin lahalo publikasaun iha 1997 to\u2019o 1999 tanba Renetil konsentra barak liu iha asaun sira iha Indonezia no media sira Indonezia no Internasional barak mos halo ona kobertura maka\u2019as ba problema Timor-Leste nian. Iha tiha ukun-an nia laran, foin RENETIL hasai tan edisaun balun, maibe para hikas. Hafoin tinan balu, Neon Metin mosu hikas ho forma online hodi kontinua luta ba libertasaun povu. (sublinhadu husi Saky)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref17\">[17]<\/a> Ba vizaun ida no iha tempu hanesan luan no detalhada liu tan esensial tebes haree livru Carlos da Silva Saky nian (2013) <em>RENETIL iha Luta Libertasaun Timor-Lorosa\u2019e \u2013 Antes Sem T\u00edtulo Do Que Sem P\u00e1tria!<\/em>, konsidera husi fundador sira Renetil nian, durante lansamentu ba obra ne\u2019e, iha loron 22 fulan Maiu 2015, iha Arquivo &amp; Museu da Resist\u00eancia Timorense, iha Dili, trabalho nebe kompletu liu kona-ba organizasaun ida ne\u2019e no periodu hotu-hotu nebe nia liu. Hakerek iha tetum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref18\">[18]<\/a> Iha realidade, estudu kona-ba edisaun 17. Rua ikus (ho titulu suplementu, hasai iha fulan Outubru no Novembru 1996) hetan iha faze final peskiza nian. Hatur ninia numeru no data tuir orden sekuensial nebe suli to\u2019o iha ne\u2019e, hatudu logotipo nebe hanesan nafatin no kontein fixa t\u00e9knika naran responsavel sira nian husi numeru anterior sira. Hatudu, liuliu, nebe diverje husi modu surprendente husi ADN jornalistiku <em>Neon Metin<\/em> nian iha planu formal no konteudu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref19\">[19]<\/a> <em>Larigutu<\/em> no <em>Loriku Lian<\/em> hamosu iha 1994. Publikasaun dahuluk. Iha dalen Indonezia; ida daruak, iha tetun. Hetan naran sira hanesan iha boletin rua ne\u2019e. Hahuu husi La\u2019Sama no kontinua ho redator sira. Ninia <em>layout<\/em> mos hanesan. <em>Larigutu<\/em> dedikadu ba solidariedade Indonezia sira; <em>Loriku Lian<\/em> dedika ba \u201ckonsumu aswa\u2019in\u201d (guerrilheiros, iha tetun) no povu Timor tomak. Links iha Ref. elektronika sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref20\">[20]<\/a> Haree Anexu 1. Iha lansamentu livru Saky nian, referidu iha nota 17, atual Reitor Universidade da Paz, Lucas da Costa, ko\u2019alia sai katak nia rasik mak hakerek dokumentu ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref21\">[21]<\/a> <em>Neon Metin<\/em>, n\u00ba 1, Janeiro de 1990, p. 2<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref22\">[22]<\/a> <em>Neon Metin<\/em>: 1995, n\u00ba 1, p.2. link iha Ref. elektronika sira<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref23\">[23]<\/a> Referensia ba estudante timoroan na\u2019in 29 nebe assalta embaixada EUA nian iha Jakarta, iha loron 12 fulan Novembru 1994, iha aniversariu datoluk massacre Santa-Kruz. Asaun ne\u2019e halo iha biban nebe prezidente Bill Clinton atu to\u2019o iha Indonezia hodi tuir Simeira APEC (Asia Pacific Economic Cooperation).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref24\">[24]<\/a> Uza tipolojia proposta ba imprensa klandestina husi Pacheco Pereira (2013: 26-30). <em>Neon Metin<\/em> bele konsideradu orgaun tematiku ho karater frentista dirijidu ba luta kontra okupante.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref25\">[25]<\/a> Tuir nia rasik, iha deklarasaun ba autor, Carlos da Silva Saky ema nebe fo naran ba periodiku no ema nebe dezenha ho liman ahi-sulu iha logotipo. Husi edisaun sira nebe konsulta ona ba, ida de\u2019it \u2013 n\u00ba 1 fulan Abril 1995 \u2013 hatudu dezenhu ida diferente.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref26\">[26]<\/a> Lucas da Costa, fundador RENETIL no primeiru xefe redasaun <em>Neon Metin<\/em>. Entrevista halo ho autor iha Dili, 22.05.2015.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref27\">[27]<\/a>Sitasaun sira husi La\u2019Loran, Saky, Sia\u2019c no Zih Zap Muguem liu husi korrespondensia hosi email ho autor, &nbsp;iha fulan Maio.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref28\">[28]<\/a> Iha planu ba konteudu sira, iha sorin seluk, ami rejista buat balun nebe la komun (at\u00edpico) iha ida nebe sai iha 1 Julho 1994: artigu ida hakerek iha dalen bahasa indon\u00e9sia (pp. 7 e 13), mensajem leitor ida iha dalen inglez; poema iha indon\u00e9sia no portugez (p. 15); no \u201cresensi liter\u00e1ria\u201d (p. 16, ho kontinua iha p. 15&#8230;). Diferente no tenki hein oportunidade atu an\u00e1lize mak kazu suplementu rua nebe sai iha Outubru no Novembru 1996, hanesan temi iha nota 18.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref29\">[29]<\/a> Haree Ref. electr\u00f3nika sira.&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref30\">[30]<\/a> Bele haree, iha planu ne\u2019e, \u201cRepensar o pensar dos portugueses\u201d, Janeiru 1996, p. 3. Batalha diplom\u00e1tika funsiona nudar bar\u00f3metru hosi referensia sira ba Portugal: dalaruma ho distansia kr\u00edtika, laran taridu no bele ho ostilidade, dalaruma ho esperansa no bele to\u2019o kumplisidade.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref31\">[31]<\/a> Tanba sa nia remata iha 1996? Figura hist\u00f3rika reprezentasaun eksterna, Roque Rodrigues hetan esplikasaun rua: Bainhira bispo Ximenes Belo ho dirijente Frente Eksterna, Jos\u00e9 Ramos-Horta] simu Pr\u00e9mio Nobel da Paz, mosu (situasaun) kalma (desarmar) ida. Ami iha sensasaun katak Indonesia hahuu muda dadaun. Iha 1997 mosu sinal dauluk implozaun (nakfera) [iha rejime ditatorial nebe Jeneral Suharto harii hafoin golpe hasoru Sukarno, iha 1965. No sira (Neon Metin) hatene ida ne\u2019e.\u201d (Entrevista ho autor, iha D\u00edli, 20.05.2015)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref32\">[32]<\/a> Naran kodigu Jose Neves latama iha lista fixa t\u00e9knika, maibe nia mak hamutuk ho Kalohan (Antonio da Conceic\u00e3o, ministru Komersiu no Industria, iha loron sorumutu ne\u2019e, husi loron 10 fulan Agostu tuir mai, Ministru de Estadu no Edukasaun, nebe substitui Fernando La Sama), sira mak hasai edisaun Neon Metin dala rua husi Malang, fatin nebe sira estuda ba.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref33\">[33]<\/a> Revelador, iha nivel ida ne\u2019e, depoimentu Egas Alves (Tara): distribuidor <em>Neon Metin<\/em> no estafeta (iha momentu balun halo serbisu eskluzivu Xanana Gusm\u00e3o \u201cKemudy\u201d nian) hasai kursu ona, serbisu no hela iha Australia, mantein ativu iha komunidade, no halo doutoramentu \u2026 kona-ba Rekonstrusaun Nasional timoroan <em>(Human Capacity Building and Decentralization Reform in Traditional Post-Colonialist State: The Case of Timor-Leste).<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref34\">[34]<\/a> Espressaun husi La Sama, iha loron 20 fulan Junho 1990, iha \u201cMensajen ba joven maubere sira hela iha Portugal no Australia\u201d. Haree Ref. elektronika sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref35\">[35]<\/a> Okupasaun liderada husi Carlos da Silva Saky no nudar porta-voz grupu nian mak Domingos Sarmento Alves, atual embaixador RDTL ba Estado Unidos da America (informasaun husi Carlos da Silva Saky ba autor, liu husi email loron 01.06.2015).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref36\">[36]<\/a> Haree, sei iha kontestu seluk, referensias Vicente Paulino nian (2011) ba eskritu sira kona-ba figura sentral sira husi nasionalizmu timoroan sira nian hanesan Nicolau Lobato, Jos\u00e9 Ramos Horta, Francisco Xavier do Amaral, Francisco Borja da Costa, Mari Alkatiri, Manuel Carrascal\u00e3o no Domingos de Oliveira iha revista katolika <em>Seara<\/em>, nebe ninia sentru publikasaun ikus mai, ho orden governador kolonial nian, taka iha 1973.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref37\">[37]<\/a> Paragrafu ikus liu husi \u201cCarta da Redac\u00e7\u00e3o\u201d iha edisaun Janeiro 1996, p. 2.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>By Adelino Gomes* Ba Fernando La Sama de Ara\u00fajo (26 Fev. 1963-2 Jun. 2015). Nia mak porta-estandarte (ema nebe hulan estandarte\/panji) husi jerasaun ida nebe manan ona batalla sira hotu. No agora prepara-an daudaun ona, hamutuk hikas, atu halo kombate ida ikusliu ba soberania no felisidade ninia povu nian. Nota Introdutoriu &#8211; Artigu ida ne\u2019e [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":7534,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[30],"tags":[],"class_list":["post-7526","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-memoria"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t<!-- All in One SEO 4.9.10 - aioseo.com -->\n\t<meta name=\"description\" content=\"By Adelino Gomes* Ba Fernando La Sama de Ara\u00fajo (26 Fev. 1963-2 Jun. 2015). Nia mak porta-estandarte (ema nebe hulan estandarte\/panji) husi jerasaun ida nebe manan ona batalla sira hotu. No agora prepara-an daudaun ona, hamutuk hikas, atu halo kombate ida ikusliu ba soberania no felisidade ninia povu nian. Nota Introdutoriu - Artigu ida ne\u2019e\" \/>\n\t<meta name=\"robots\" content=\"max-image-preview:large\" \/>\n\t<meta name=\"author\" content=\"Ato &quot;Lekinawa&quot; da Costa\"\/>\n\t<meta name=\"google-site-verification\" content=\"google-site-verification=-mH3uc7Bcgb0gvMzZQ5NlS91jgSZvLB0kFNTiGRZl1o\" \/>\n\t<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/\" \/>\n\t<meta name=\"generator\" content=\"All in One SEO (AIOSEO) 4.9.10\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:site_name\" content=\"Neon Metin Online - Media RENETIL\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:title\" content=\"Neon Metin, Peri\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian - Neon Metin Online\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:description\" content=\"By Adelino Gomes* Ba Fernando La Sama de Ara\u00fajo (26 Fev. 1963-2 Jun. 2015). Nia mak porta-estandarte (ema nebe hulan estandarte\/panji) husi jerasaun ida nebe manan ona batalla sira hotu. No agora prepara-an daudaun ona, hamutuk hikas, atu halo kombate ida ikusliu ba soberania no felisidade ninia povu nian. Nota Introdutoriu - Artigu ida ne\u2019e\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/adelino_gomes.jpg\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image:secure_url\" content=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/adelino_gomes.jpg\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"2024\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1347\" \/>\n\t\t<meta property=\"article:published_time\" content=\"2021-03-30T05:58:26+00:00\" \/>\n\t\t<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-03-30T13:25:19+00:00\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:title\" content=\"Neon Metin, Peri\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian - Neon Metin Online\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:description\" content=\"By Adelino Gomes* Ba Fernando La Sama de Ara\u00fajo (26 Fev. 1963-2 Jun. 2015). Nia mak porta-estandarte (ema nebe hulan estandarte\/panji) husi jerasaun ida nebe manan ona batalla sira hotu. No agora prepara-an daudaun ona, hamutuk hikas, atu halo kombate ida ikusliu ba soberania no felisidade ninia povu nian. Nota Introdutoriu - Artigu ida ne\u2019e\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:image\" content=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/adelino_gomes.jpg\" \/>\n\t\t<script type=\"application\/ld+json\" class=\"aioseo-schema\">\n\t\t\t{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"BlogPosting\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2021\\\/03\\\/30\\\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\\\/#blogposting\",\"name\":\"Neon Metin, Peri\\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian - Neon Metin Online\",\"headline\":\"Neon Metin, Peri\\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/author\\\/ato-lekinawa\\\/#author\"},\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/#organization\"},\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/03\\\/adelino_gomes.jpg\",\"width\":2024,\"height\":1347,\"caption\":\"IMPRENSA: Adelino Gomes (Jornalista) durante o Seminario Final de apresentacao de Manual de competencias comunicacionais e guias de oriebtacao para a intervencao no ambito da promocao e protccao das criancas. Fundacao Gulbenkian, Lisboa. Quinta, 1 Setembro de 2010.(FOTO: IMAGEREPORTER\\\/SERGIO CLARO)\"},\"datePublished\":\"2021-03-30T14:58:26+09:00\",\"dateModified\":\"2021-03-30T22:25:19+09:00\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2021\\\/03\\\/30\\\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\\\/#webpage\"},\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2021\\\/03\\\/30\\\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\\\/#webpage\"},\"articleSection\":\"Memoria\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2021\\\/03\\\/30\\\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\\\/#breadcrumblist\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin#listItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\",\"nextItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/category\\\/memoria\\\/#listItem\",\"name\":\"Memoria\"}},{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/category\\\/memoria\\\/#listItem\",\"position\":2,\"name\":\"Memoria\",\"item\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/category\\\/memoria\\\/\",\"nextItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2021\\\/03\\\/30\\\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\\\/#listItem\",\"name\":\"Neon Metin, Peri\\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian\"},\"previousItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin#listItem\",\"name\":\"Home\"}},{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2021\\\/03\\\/30\\\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\\\/#listItem\",\"position\":3,\"name\":\"Neon Metin, Peri\\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian\",\"previousItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/category\\\/memoria\\\/#listItem\",\"name\":\"Memoria\"}}]},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/#organization\",\"name\":\"Neon Metin Online\",\"description\":\"Media RENETIL\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/author\\\/ato-lekinawa\\\/#author\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/author\\\/ato-lekinawa\\\/\",\"name\":\"Ato \\\"Lekinawa\\\" da Costa\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2021\\\/03\\\/30\\\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\\\/#authorImage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/57f19810ff4147be7c1ddef5e87769389d21330eb9d2c7cf51e6c1164d42684a?s=96&d=mm&r=g\",\"width\":96,\"height\":96,\"caption\":\"Ato \\\"Lekinawa\\\" da Costa\"}},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2021\\\/03\\\/30\\\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\\\/#webpage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2021\\\/03\\\/30\\\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\\\/\",\"name\":\"Neon Metin, Peri\\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian - Neon Metin Online\",\"description\":\"By Adelino Gomes* Ba Fernando La Sama de Ara\\u00fajo (26 Fev. 1963-2 Jun. 2015). Nia mak porta-estandarte (ema nebe hulan estandarte\\\/panji) husi jerasaun ida nebe manan ona batalla sira hotu. No agora prepara-an daudaun ona, hamutuk hikas, atu halo kombate ida ikusliu ba soberania no felisidade ninia povu nian. Nota Introdutoriu - Artigu ida ne\\u2019e\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/#website\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2021\\\/03\\\/30\\\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\\\/#breadcrumblist\"},\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/author\\\/ato-lekinawa\\\/#author\"},\"creator\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/author\\\/ato-lekinawa\\\/#author\"},\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/03\\\/adelino_gomes.jpg\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2021\\\/03\\\/30\\\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\\\/#mainImage\",\"width\":2024,\"height\":1347,\"caption\":\"IMPRENSA: Adelino Gomes (Jornalista) durante o Seminario Final de apresentacao de Manual de competencias comunicacionais e guias de oriebtacao para a intervencao no ambito da promocao e protccao das criancas. Fundacao Gulbenkian, Lisboa. Quinta, 1 Setembro de 2010.(FOTO: IMAGEREPORTER\\\/SERGIO CLARO)\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2021\\\/03\\\/30\\\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\\\/#mainImage\"},\"datePublished\":\"2021-03-30T14:58:26+09:00\",\"dateModified\":\"2021-03-30T22:25:19+09:00\"},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/\",\"name\":\"Neon Metin Online\",\"description\":\"Media RENETIL\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/#organization\"}}]}\n\t\t<\/script>\n\t\t<!-- All in One SEO -->\n\n","aioseo_head_json":{"title":"Neon Metin, Peri\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian - Neon Metin Online","description":"By Adelino Gomes* Ba Fernando La Sama de Ara\u00fajo (26 Fev. 1963-2 Jun. 2015). Nia mak porta-estandarte (ema nebe hulan estandarte\/panji) husi jerasaun ida nebe manan ona batalla sira hotu. No agora prepara-an daudaun ona, hamutuk hikas, atu halo kombate ida ikusliu ba soberania no felisidade ninia povu nian. Nota Introdutoriu - Artigu ida ne\u2019e","canonical_url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/","robots":"max-image-preview:large","keywords":"","webmasterTools":{"google-site-verification":"google-site-verification=-mH3uc7Bcgb0gvMzZQ5NlS91jgSZvLB0kFNTiGRZl1o","miscellaneous":""},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"BlogPosting","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/#blogposting","name":"Neon Metin, Peri\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian - Neon Metin Online","headline":"Neon Metin, Peri\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian","author":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/author\/ato-lekinawa\/#author"},"publisher":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/#organization"},"image":{"@type":"ImageObject","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/adelino_gomes.jpg","width":2024,"height":1347,"caption":"IMPRENSA: Adelino Gomes (Jornalista) durante o Seminario Final de apresentacao de Manual de competencias comunicacionais e guias de oriebtacao para a intervencao no ambito da promocao e protccao das criancas. Fundacao Gulbenkian, Lisboa. Quinta, 1 Setembro de 2010.(FOTO: IMAGEREPORTER\/SERGIO CLARO)"},"datePublished":"2021-03-30T14:58:26+09:00","dateModified":"2021-03-30T22:25:19+09:00","inLanguage":"en-US","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/#webpage"},"isPartOf":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/#webpage"},"articleSection":"Memoria"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/#breadcrumblist","itemListElement":[{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin#listItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin","nextItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/memoria\/#listItem","name":"Memoria"}},{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/memoria\/#listItem","position":2,"name":"Memoria","item":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/memoria\/","nextItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/#listItem","name":"Neon Metin, Peri\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian"},"previousItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin#listItem","name":"Home"}},{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/#listItem","position":3,"name":"Neon Metin, Peri\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian","previousItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/memoria\/#listItem","name":"Memoria"}}]},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/#organization","name":"Neon Metin Online","description":"Media RENETIL","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/author\/ato-lekinawa\/#author","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/author\/ato-lekinawa\/","name":"Ato \"Lekinawa\" da Costa","image":{"@type":"ImageObject","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/#authorImage","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/57f19810ff4147be7c1ddef5e87769389d21330eb9d2c7cf51e6c1164d42684a?s=96&d=mm&r=g","width":96,"height":96,"caption":"Ato \"Lekinawa\" da Costa"}},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/#webpage","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/","name":"Neon Metin, Peri\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian - Neon Metin Online","description":"By Adelino Gomes* Ba Fernando La Sama de Ara\u00fajo (26 Fev. 1963-2 Jun. 2015). Nia mak porta-estandarte (ema nebe hulan estandarte\/panji) husi jerasaun ida nebe manan ona batalla sira hotu. No agora prepara-an daudaun ona, hamutuk hikas, atu halo kombate ida ikusliu ba soberania no felisidade ninia povu nian. Nota Introdutoriu - Artigu ida ne\u2019e","inLanguage":"en-US","isPartOf":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/#website"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/#breadcrumblist"},"author":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/author\/ato-lekinawa\/#author"},"creator":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/author\/ato-lekinawa\/#author"},"image":{"@type":"ImageObject","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/adelino_gomes.jpg","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/#mainImage","width":2024,"height":1347,"caption":"IMPRENSA: Adelino Gomes (Jornalista) durante o Seminario Final de apresentacao de Manual de competencias comunicacionais e guias de oriebtacao para a intervencao no ambito da promocao e protccao das criancas. Fundacao Gulbenkian, Lisboa. Quinta, 1 Setembro de 2010.(FOTO: IMAGEREPORTER\/SERGIO CLARO)"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/#mainImage"},"datePublished":"2021-03-30T14:58:26+09:00","dateModified":"2021-03-30T22:25:19+09:00"},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/#website","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/","name":"Neon Metin Online","description":"Media RENETIL","inLanguage":"en-US","publisher":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/#organization"}}]},"og:locale":"en_US","og:site_name":"Neon Metin Online - Media RENETIL","og:type":"article","og:title":"Neon Metin, Peri\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian - Neon Metin Online","og:description":"By Adelino Gomes* Ba Fernando La Sama de Ara\u00fajo (26 Fev. 1963-2 Jun. 2015). Nia mak porta-estandarte (ema nebe hulan estandarte\/panji) husi jerasaun ida nebe manan ona batalla sira hotu. No agora prepara-an daudaun ona, hamutuk hikas, atu halo kombate ida ikusliu ba soberania no felisidade ninia povu nian. Nota Introdutoriu - Artigu ida ne\u2019e","og:url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/","og:image":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/adelino_gomes.jpg","og:image:secure_url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/adelino_gomes.jpg","og:image:width":2024,"og:image:height":1347,"article:published_time":"2021-03-30T05:58:26+00:00","article:modified_time":"2021-03-30T13:25:19+00:00","twitter:card":"summary_large_image","twitter:title":"Neon Metin, Peri\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian - Neon Metin Online","twitter:description":"By Adelino Gomes* Ba Fernando La Sama de Ara\u00fajo (26 Fev. 1963-2 Jun. 2015). Nia mak porta-estandarte (ema nebe hulan estandarte\/panji) husi jerasaun ida nebe manan ona batalla sira hotu. No agora prepara-an daudaun ona, hamutuk hikas, atu halo kombate ida ikusliu ba soberania no felisidade ninia povu nian. Nota Introdutoriu - Artigu ida ne\u2019e","twitter:image":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/adelino_gomes.jpg"},"aioseo_meta_data":{"post_id":"7526","title":null,"description":null,"keywords":null,"keyphrases":null,"primary_term":null,"canonical_url":null,"og_title":null,"og_description":null,"og_object_type":"default","og_image_type":"default","og_image_url":null,"og_image_width":null,"og_image_height":null,"og_image_custom_url":null,"og_image_custom_fields":null,"og_video":null,"og_custom_url":null,"og_article_section":null,"og_article_tags":null,"twitter_use_og":false,"twitter_card":"default","twitter_image_type":"default","twitter_image_url":null,"twitter_image_custom_url":null,"twitter_image_custom_fields":null,"twitter_title":null,"twitter_description":null,"schema":{"blockGraphs":[],"customGraphs":[],"default":{"data":{"Article":[],"Course":[],"Dataset":[],"FAQPage":[],"Movie":[],"Person":[],"Product":[],"ProductReview":[],"Car":[],"Recipe":[],"Service":[],"SoftwareApplication":[],"WebPage":[]},"graphName":"","isEnabled":true},"graphs":[]},"schema_type":"default","schema_type_options":null,"pillar_content":false,"robots_default":true,"robots_noindex":false,"robots_noarchive":false,"robots_nosnippet":false,"robots_nofollow":false,"robots_noimageindex":false,"robots_noodp":false,"robots_notranslate":false,"robots_max_snippet":null,"robots_max_videopreview":null,"robots_max_imagepreview":"large","priority":null,"frequency":null,"local_seo":null,"breadcrumb_settings":null,"limit_modified_date":false,"ai":null,"created":"2023-11-08 23:59:23","updated":"2025-06-04 09:57:30","seo_analyzer_scan_date":null},"aioseo_breadcrumb":"<div class=\"aioseo-breadcrumbs\"><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t\t\t<a href=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\" title=\"Home\">Home<\/a>\n\t\t<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb-separator\">&raquo;<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t\t\t<a href=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/memoria\/\" title=\"Memoria\">Memoria<\/a>\n\t\t<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb-separator\">&raquo;<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t\t\tNeon Metin, Peri\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian\n\t\t<\/span><\/div>","aioseo_breadcrumb_json":[{"label":"Home","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin"},{"label":"Memoria","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/memoria\/"},{"label":"Neon Metin, Peri\u00f3diku Klandestinu Ida Iha Lian Portugez Husi Renetil (1989-1996), Kontributu Ba Ist\u00f3ria Pre-Jornalizmu Independensia Timor-Leste Nian","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/03\/30\/neon-metin-periodiku-klandestinu-ida-iha-lian-portugez-husi-renetil-1989-1996-kontributu-ba-istoria-pre-jornalizmu-independensia-timor-leste-nian\/"}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7526","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7526"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7526\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7556,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7526\/revisions\/7556"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7534"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7526"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7526"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7526"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}