{"id":7734,"date":"2021-04-09T11:26:10","date_gmt":"2021-04-09T02:26:10","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=7734"},"modified":"2021-04-09T11:26:11","modified_gmt":"2021-04-09T02:26:11","slug":"konversaun-ekolojika-valoriza-natureza-hanesan-saseluk-umana","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/04\/09\/konversaun-ekolojika-valoriza-natureza-hanesan-saseluk-umana\/","title":{"rendered":"Konversaun Ekolojika: Valoriza Natureza hanesan Saseluk Umana"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>By Augusto Almeida da Silva*<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Introdusaun<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Tinan 2020 no tinan 2021 sai hanesan tinan ida ne\u2019ebe nakonu ho misteriu bo\u2019ot. Misteriu ida ne\u2019ebe ita ema la identifika husi inisiu molok buat ruma akontese. Hahu, husi moras Covid-19, Timor Leste mos enfrenta problema oioin, liliu relasiona ho natureza. Fulan April 2021, relembra hikas iha ita nia pesamentu konaba akontesementu ne\u2019ebe hanesan iha fulan Marsu 2020: Dezastre Naturais.<\/p>\n\n\n\n<p>Dezastre Naturais ne\u2019ebe akontese iha Timor Leste (Marsu 2020 no April 2021) liu husi inundasaun bo\u2019ot no rai monu hamate ita nia kolega, familia no parentes ne\u2019ebe ita hadomi. Profunda kondelensia ba ita hotu ne\u2019ebe lakon familia. Agradese mos ba kolegas sira ne\u2019ebefasilita ona belun sira ne\u2019ebe enfrenta situasaun susar ida ne\u2019e. Triste, hare situasaun sira ne\u2019e. Maibe esperansa nunka lakon. Eksistensia esperansa \u2018hafalun an\u2019 iha ajudas oioin, aksaun solidaridade oioin. No, pesoalmente, hau hakarak fahe artigu ida ne\u2019e hodi fo koragen ba ita katak natureza nunka husik ita mesak. Natureza ne\u2019e ita nia saseluk ne\u2019ebe Maromak kria. Tan ne\u2019e, ho laran luak hau hakarak espresa hau nia konesementu etuan konaba eksistensia natureza no umana iha Maromak nia matan, liu husi tema \u2018Konversaun Ekolojika\u2019: Valoriza Natureza hanesan Saseluk Umana.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Konversaun Ekolojika: Valoriza Natureza hanesan Saseluk Umanu<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Dinamika moris umana loro-loron sempre prosesu iha ambitu no tempu. Ambitu mak mundu ho natureza; tempu mak espasu tinan moris ema nian. Iha ambitu no tempu, ita ema aktualiza ita nia eksistensia liu husi esperiensia oioin. Esforsu aktualizasaun ida ne\u2019e, no fim halo ita sai hanesan ema ne\u2019ebe iha moral ou etika iha vida sosiedade. Hodi nune\u2019e, wainhira ita koalia konaba jestaun ou politika ambiental, ita presija analiza mos prezensa umana. No, wainhira iha situasaun defisil, hanesan dezastre naturais ita mos presija halo refleksaun no autokritiku ba an konaba ita nia relasaun ho meiu ambiente.<\/p>\n\n\n\n<p>Universo nu\u2019udar fatin ida ne\u2019ebe ita ema no kriatura sira seluk moris ba hodi hala\u2019o interaksaun. Liu husi interaksaun sira ne\u2019e ita iha espasu atu kompleta nesesidade loro-loron. Atraves husi esforsu hodi kompleta nesesida, ita haluha eksistensia natureza no monu ba hahalok egoistik ne\u2019ebe nakonu ho atitude konsumtivu. Aktus sira ne\u2019e no fim hamosu krizi ambiental. Krizi ambiental sei hamosu dinamiku husi universu atu buka balansu. No fim, konsekuensi husi balansu ne\u2019ebe universu buka mak dezastre naturais.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha faktores lubuk ida mak influensa dezastre naturais (inundasaun no rai monu). Faktor fundamental mak habitus konsumtivu umanu nian. Habitus ne\u2019ebe halo eksplorasaun ba meiu ambiente sein kalkulasaun maksimu. Faktor fundamental ne\u2019ebe hamosu dezastre naturais, historikamente akontese wainhira ita ema hahu tama ba era revoluzaun industria. Revolusaun ida ne\u2019e halo ita ema sai arogansia ba meiu ambiente (White Lynn: 1974). Natureza sai hanesan rekursu ne\u2019ebe iha valor ba ema. No fim, konseptu \u2018antroposentrismu\u2019 hahu buras iha dinamika moris umana.<\/p>\n\n\n\n<p>Realidade dezastre naturais ne\u2019ebe akontese iha teritoriu Timor Leste sai hanesan konsekuensia husi aktus umanu. Aktus ida ne\u2019ebe nunka valoriza eksistensia natureza iha vida umana. Situasaun dezastre ne\u2019ebe akontese hatudu momos mai ita oinsa udan be\u2019en hamonu rai no lori rai hodi to\u2019o estraga uma lubuk ida iha foho leten no mos iha cidade, no hamate ema lubuk ida. Realidade ne\u2019e nu\u2019udar pontu ida mai ita katak habitus tesi ai arbiru no hari uma arbiru sai mos kestaun bot ne\u2019ebe afeta dezastre naturais mosu. Ita la fo sala ba malu, maibe estudu sientifiku hatudu katak wainhira lai iha ai-horis ne\u2019ebe metin iha rai balun hodi supa udan be\u2019en, konserteja sei mosu inundasaun no rai monu. Aleinde ida ne\u2019e, iha mos faktores oioin ne\u2019ebe haforsa faktor fundamental, mak hanesan faktor jeolojiku\/rai, klimatiku\/udan. Topografiku no ordementu ba abitante. Faktor fundamental nu\u2019udar kauza ativu ne\u2019ebe fo impaktu bot ba dezastre naturais. Por exemplu habitus tesi air arbiru, aktividade hari hela fatin (uma) iha area (rai-jeolojiku) ne\u2019ebe iha potensia atu supa udan be\u2019en. Ou soe lixu arbiru no limitasaun ba stratejiku jestaun ne\u2019ebe diak ba lixu.<\/p>\n\n\n\n<p>Relasiona ho faktores ne\u2019ebe influensa dezastre naturais mosu, ita presija halo autokritiku. Auto-kritiku ne\u2019ebe relevante mai ita iha ambitu dezastre naturais mak \u2018Koversaun Ekolojika\u2019. Liu husi konversaun mak ita komprende lolos prezensa meiu ambiente ou natureza iha ita nia moris. Saida mak \u2018Konversaun Ekolojika?\u2019 Oinsa atu aktualiza \u2018Konversaun Ekolojika?\u2019 No se mak bele no tenki halo \u2018Konversaun Ekolojika?\u2019 Simplesmente \u2018Konversaun Ekolojika\u2019 mak halo \u2018Konfesaun Ekolojika\u2019. Maibe ninia konteudu lolos iha ambitu dezastre naturais ne\u2019e klean liu. Bazeia ba situasaun aktual nasaun (Timor-Leste) nian, ema hotu iha dever no responsabilidade atu hala\u2019o \u2018Konversaun Ekolojika.\u2019<\/p>\n\n\n\n<p>Iha tinan 2015, fulan Setembru Organizasaun Nasoens Unidas (ONU) hasai ona dokumentus ne\u2019ebe akumula idea, maneira no aksaun oioin atu hadia no tranforma universu no vida umana ne\u2019e hodi lao ho diak. Dokumentus ne\u2019e mak \u2018Sustainable Development Goals (SGDs). Iha objetivu sanulu resin hitu (17) ne\u2019ebe mak sita iha dokumentus refere. Antes ida ne\u2019e, iha tinan 2015, fulan Juinu, igreja Katolika liu husi Amu Papa Fransiskus hasai mos ensiklik \u2018Laudato Si\u2019 hodi responde no fo solusaun estratejiku atu hadia situasaun universu nu\u2019udar \u2018Uma Komum.\u2019<\/p>\n\n\n\n<p>Relasiona ho situasaun dezastre naturais ne\u2019ebe akontese, tuir hau nia hanoin governu presija kria lei ne\u2019ebe forte hodi aktualiza dokumentus rua (liliu dokumentus \u2018Sustainable Development Goals) ne\u2019e nu\u2019udar antisipasaun no maneira hodi hasoru mudansa klimatiku ne\u2019ebe hamosu dezastre naturais. Iha pontus lubuk ida mak sita iha dokumentus \u2018SDGs\u2019 maibe relasiona ho situasaun no faktores ne\u2019ebe implika dezastre naturais mosu, governu presija halo estudu no aktualiza Objektivu 11, 13. \u2018SDGs\u2019 11 relata konaba estrajia ne\u2019ebe adekuadu no diak ho jere jestaun cidade no hela fatin ba abitante ne\u2019ebe favoravel no saudavel. Situasaun ri\u2019il iha Timor Leste, liliu iha cidade Dili seidauk iha jestaun ne\u2019ebe diak ba hela fatin ema nian. Ita hare uma barak desorganizadu iha foho leten. Konsekuensi husi aktus sira ne\u2019e mak tesi ai horis, nune\u2019e hamosu dezastre. Aleinde ida ne\u2019e, presija halo estudu maksimu hodi kria jestaun drainase ne\u2019ebe diak hodi garantia be dalan. Se posibel, halo netik Barrajen (Bendungan) hodi akumula udan be\u2019en. \u2018SDGs\u2019 13 relata konaba aksaun imediatamente konaba mudansa klimatiku. Ita presija haforsa sistema no teknika operasional konaba jestaun klimatika atu nune\u2019e hodi bele fo alerta ba populasaun iha kualker situasaun, liliu iha tempu udan no anin bot.<\/p>\n\n\n\n<p>Aleinde aksaun husi governu, populasaun (povu babain no emprezariu) mos tenki tau ba konsiensia katak eksploitasaun konaba ambiente ou natureza ne\u2019e la diak. \u2018Ambisius\u2019 ekonomika ne\u2019ebe iha no fim sei hamate ita no ema seluk ne\u2019ebe la hatene buat ida. Dezastre Naturais ne\u2019ebe akontese laos \u2018malisan\u2019, maibe universu buka hela dalan atu hadia nia an, tanba iha kanek ne\u2019ebe nia senti. Kanek mak eksploitasaun ba ai horis iha foho leten, industria iha mota ninin, no seluk tan. Liu husi enslik Laudato Si\u2019 Amu Papa Fransisku enkoraja ita atu fo atensaun maksimu hodi proteje meiu ambiente ou natureza ne\u2019ebe ita iha nu\u2019udar \u2018uma komum.\u2019 Aksaun protesaun ne\u2019ebe presija mak ita tenki rekoinese katak ita halo sala hasoru meiu ambiente atravez husi ideolojia \u2018antroposentrismu\u2019, katak buat hotu (inklui universu) iha ema nia kontrolu. Ita tenki komprende katak universu (meiu ambiente ou natureza) ho ema sai hanesan saseluk ne\u2019ebe Maromak kria. Ita (universu ho ema) nia definisaun kriatura iha valor hanesan. Tan ne\u2019e lalika halo ekploitasaun ba meiu ambiente ou natureza hodi fo impaktu negativu ba ema seluk nia vida.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Konkluzaun<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u2018Konversaun Ekolojika\u2019 nu\u2019udar aksaun ne\u2019ebe valoriza natureza hanesan saseluk umana nian. Wainhira ita rekoinese faktores fundamental husi dezastre naturais ita fo importansia ba prezensa natureza nian. Klaru katak natureza (universu) sempre halo mudansa ba nia an, maibe transformasaun sei la lao wainhira laiha faktores eksternu hodi bok. Buat ne\u2019ebe ita halo iha tempu pasadu no agora sei iha implikasaun (positivu ou negativu) iha futuru. Ita la hatene. Atu minimiza konsekuensi negativu hirak ne\u2019e, ita presija preparasaun. Preparasaun mak halo estudu viabiliza ne\u2019ebe klean, husi parte governu no komprensaun populasaun (povu babain ou emprezariu) hodi minimiza aktus eksploitasaun ba natureza.<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>* Hakerek na\u2019in Estudante Mastradu Ciencia Ambiental, Universidade Diponegoro, Semarang, Indonesia.<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>By Augusto Almeida da Silva* Introdusaun Tinan 2020 no tinan 2021 sai hanesan tinan ida ne\u2019ebe nakonu ho misteriu bo\u2019ot. Misteriu ida ne\u2019ebe ita ema la identifika husi inisiu molok buat ruma akontese. Hahu, husi moras Covid-19, Timor Leste mos enfrenta problema oioin, liliu relasiona ho natureza. Fulan April 2021, relembra hikas iha ita nia [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7735,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-7734","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7734","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7734"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7734\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7736,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7734\/revisions\/7736"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7735"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7734"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7734"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7734"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}