{"id":9296,"date":"2021-08-04T22:03:17","date_gmt":"2021-08-04T13:03:17","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=9296"},"modified":"2021-08-04T22:03:21","modified_gmt":"2021-08-04T13:03:21","slug":"kauza-husi-tabaku-taxa-mortalidade-iha-tl-sae-ba-45-kada-tinan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/08\/04\/kauza-husi-tabaku-taxa-mortalidade-iha-tl-sae-ba-45-kada-tinan\/","title":{"rendered":"Kauza Husi Tabaku, Taxa Mortalidade iha TL Sae Ba 45% Kada Tinan"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Santina Lucia da Costa <\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>&#8220;Timor-Leste sai hanesan taxa fuma aas iha mundu, solusaun mak presiza governu reforsa lei tabaku nian, no aloka rekursu sira ne\u2019eb\u00e9 adekuadu ba kombate tabajismu no hasa\u2019e taxa folin tabaku nian, hodi hamenus asesibilidade hosi foinsa\u2019e sira&#8221;.<\/em> Sancho Belito Fernandes<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Aliansa Nasion\u00e1l Kontrolu Tabaku Timor-Leste (ANCT-TL) ho Forum NGO Timor-Leste (FONGTIL) realiza semin\u00e1riu ho tema \u201cHasa\u2019e Taxa Tabaku ba Timor-Leste Saudavel\u201d ho objetivu hodi aprende kona-ba efetividade sistema taxa tabaku hosi nasaun selu, hodi dezenvolve pol\u00edtika taxa tabaku ne\u2019eb\u00e9 efetivu ba governu Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir Diret\u00f3r ANC-TL, Sancho Belito Fernandes hateten globalmente tabaku oho ema millaun 8 kada tinan no sai hanesan fatin risku potensi\u00e1l ho moras ne\u2019eb\u00e9 la hada\u2019et hanesan moras kankru, diabetes, atakasaun fuan, stroke, kr\u00f3niku pulmaun no seluk tan, moras la hada\u2019et hanesan kauza prinsip\u00e1l ba taxa mortalidade iha Timor-Leste ne\u2019eb\u00e9 sa\u2019e ba 45% ema mate kada tinan.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cMoras la hada\u2019et&nbsp; sai hanesan kauza prinsip\u00e1l ba taxa mortalidade iha ita nia rai, ne\u2019eb\u00e9 responsavel ba 45% ema mate kada tinan, tuir relat\u00f3riu espesialista 2018 ema 354 hosi kazu diabetes, 745 kazu kard\u00edaku ka moras fuan ne\u2019eb\u00e9 vistu iha Ospit\u00e1l Nasion\u00e1l Guido Valadares (HNGV) besik 11% ka ema ida no rua kada loron baixa tanba moras stroke.\u201d informa Diret\u00f3r ANC-TL iha JL Vila, 04\/08.<\/p>\n\n\n\n<p>Diret\u00f3r ANC-TL relata katak tuir relat\u00f3riu ba moras la hada\u2019et iha tinan 2016-2019 hosi Organizasaun Mundial Sa\u00fade (OMS) hatudu taxa mortalidade ba moras la hada\u2019et hamutuk 3.300 tinan tolu de\u2019it tanba ema mate no pi\u00f3r ka susar liu tan &nbsp;20% ema mate prematura ka mate sedu.<\/p>\n\n\n\n<p>Sancho akresenta Timor-Leste sai hanesan taxa fuma aas iha mundu, solusaun mak presiza governu reforsa lei tabaku nian, no aloka rekursu sira ne\u2019eb\u00e9 adekuadu ba kombate tabajismu no hasa\u2019e taxa folin tabaku nian, hodi hamenus asesibilidade hosi foinsa\u2019e sira \u201chau hanoin ne\u2019e mak solusaun kuandu ita hotu-hotu kombate no proteje Foinsa\u2019e sira.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan Diret\u00f3r Jer\u00e1l Autoridade Aduaneira Alf\u00e1ndega, Jos\u00e9 Abilio Fatima hateten tabaku hanesan fat\u00f3r risku importante ema nia vida, no Timor-Leste rasik asina ona konvensaun kuadru legal&nbsp; OMS ba tabaku iha 25 Maiu 2004 no ratifika iha 22 Dezembru 2004 maib\u00e9 TL n\u00fameru kontinua aas.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cDadus ne\u2019eb\u00e9 ita rekolla iha ita nia sistema total kilograma importasaun tabaku iha tinan 2020 hamutuk 866.426.05 kilograma no iha tinan 2021 hahu fulan Janeiru-Jullu 463.566.000 kilograma, signifika ita nia nasaun konsumu tabaku maka\u2019as tebes.\u201d Informa Diret\u00f3r Jer\u00e1l Aut\u00f3ridade Aduaneira Alf\u00e1ndega.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan atu red\u00fas n\u00fameru importasaun meiu ida mak tenke hasa\u2019e folin taxa seletivu konsumu halo boot, maib\u00e9 lei tribut\u00e1ria n\u00fameru 8\/2008 agora iha hela prosesu revizaun ne\u2019eb\u00e9 mak autoridade aduaneira ho tribut\u00e1ria serbisu hamutuk halo hela revizaun.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIta espera katak revizaun bele konsulta hosi sosiedade sivil bele lori ba Parlamentu Nasion\u00e1l tanba ko\u2019alia kona-ba reseita fisk\u00e1l ne\u2019e regula ho lei ne\u2019e kompet\u00e9nsia Parlamentu Nasion\u00e1l nia sei regula kona-ba persentajen hira.\u201d dehan Jos\u00e9 Abilio Fatima.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e, Komisaun F Parlamentu Nasion\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 trata asuntu Saude, Noe da Silva \u201cBuka Tuir\u201d hateten atu kombate konsumid\u00f3r tabaku ne\u2019eb\u00e9 aas mak presiza pr\u00f3teze sidadaun sira husi risku sira ne\u2019eb\u00e9 mak ita nia sidadaun sira hasoru.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia reforsatan atu prevene ida ne\u2019e, mak liuhusi sensibilizasaun ba sidadaun sira hodi bele hatene kle\u2019an kona-ba risku husi fuma, no liuhusi formasaun ka seminar sira, sei la liu husi meius rua ne\u2019e, difisil tebes atu hatun taxa mortalidade ne\u2019eb\u00e9 efeta husi fuma.<\/p>\n\n\n\n<p>Noe esplika iha artigu 57-61 f\u00f3 liberdade ba sidadaun sira iha relasaun ho sa\u00fade no meiu ambiente maib\u00e9 la taka dalan m\u00f3s ba estadu liuliu ba Parlamentu Nasion\u00e1l hodi estabelese lei ruma, hodi bele proteje sidadaun sira liu hosi fuma tabaku ne\u2019eb\u00e9 maka\u2019as tebes.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTuir rejime kontrolu tabaku dekretu lei 14\/2016 8 Ju\u00f1u Timor-Leste, sai hanesan nasaun ne\u2019eb\u00e9 porsentu boot tebes ba fuma, ne\u2019e hatudu mai ita katak, ita iha hela n\u00fameru risku aas, tanba ne\u2019e presija ita hotu nia preokupasaun atu asegura fam\u00edlia, hodi livre husi fuma no presiza hasa\u2019e taxa tabaku hanesan agora tabaku kada kilograma $19 dollar, prefere &nbsp;bele hasa\u2019e taxa&nbsp; tabaku kilograma pelu menus 30% ka 25 %.\u201d informa Noe da Silva.<\/p>\n\n\n\n<p>Liu husi semin\u00e1riu refere, halo lansamentu m\u00f3s ba livru hasa\u2019e taxa tabaku ba TL saudavel oinsa ba oin bele halo kontrolu tabaku ho di\u2019ak.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Santina Lucia da Costa &#8220;Timor-Leste sai hanesan taxa fuma aas iha mundu, solusaun mak presiza governu reforsa lei tabaku nian, no aloka rekursu sira ne\u2019eb\u00e9 adekuadu ba kombate tabajismu no hasa\u2019e taxa folin tabaku nian, hodi hamenus asesibilidade hosi foinsa\u2019e sira&#8221;. Sancho Belito Fernandes Aliansa Nasion\u00e1l Kontrolu Tabaku Timor-Leste (ANCT-TL) ho Forum NGO Timor-Leste [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":8669,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[64],"tags":[],"class_list":["post-9296","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-saude"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9296","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9296"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9296\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9297,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9296\/revisions\/9297"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8669"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9296"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9296"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9296"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}