{"id":9388,"date":"2021-08-13T21:59:12","date_gmt":"2021-08-13T12:59:12","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=9388"},"modified":"2021-08-13T21:59:19","modified_gmt":"2021-08-13T12:59:19","slug":"konflitu-agraria-kontinua-buras-iha-tl","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/08\/13\/konflitu-agraria-kontinua-buras-iha-tl\/","title":{"rendered":"Konflitu Agraria Kontinua Buras Iha TL"},"content":{"rendered":"\n<p><em><strong>Hakerek nain<\/strong> <strong>Teodorico da Silva<\/strong> &#8211; <strong>Media Officer Kdadalak Sulimutuk Institute<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>KDADALAK: <\/strong>Desde Timor-Leste hetan \u201cUkun Rasik An\u201d no restaura ninia independensia iha loron 20 Maiu 2002, disputa rai, kriminaliza to\u2019os na\u2019in, monopoliu rai no konflitu agraria hirak seluk to\u2019o ohin loron kontinua akontese no seidauk hetan ninia solusaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Maski ukun governasaun troka malu ba dawalu ona, nune\u2019e m\u00f3s iha ukun Governu Anterior konsege produs ona lei rai ne\u2019eb\u00e9 hanaran, <em>\u201cRejime Especial Definisaun Titularidades Bens Imovel no Lei Espropriasaun Tanba Utilidade Publiku.\u201d<\/em> Maib\u00e9, lei hirak ne\u2019e la konsege f\u00f3 solusaun ba konflitu agraria iha Timor-Leste, tanba ukun nain sira la seriu iha ninia implementasaun, ne\u2019e duni desizaun politika barak hamosu injustisa no ikus mai halo povu balun tenke lakon direitu ba rai no propriedade.<\/p>\n\n\n\n<p>Situasaun hirak ne\u2019e ita bele nota iha tinan hirak ikus ne\u2019e, tanba iha fatin balun povu komesa halerik no sente ameasadu ho interese politika husi ukun nain sira ne\u2019eb\u00e9 la hatur lei inan no lei oan sira tuir ninia dalan loloos, entaun interese hirak ne\u2019e sei halakon povu ki\u2019ik sira nia direitu ba rai no propriedade ne\u2019eb\u00e9 haktuir no garante iha Konstituisaun Republika Demokratika Timor-Leste (K-RDTL) Artigu 54 ne\u2019eb\u00e9 ko\u2019alia kona ba direitu ba propriedade privadu no Artigu 58 ko\u2019alia kona ba hela fatin.<\/p>\n\n\n\n<p>Publiku nia ejizensia atu hetan direitu na\u2019in ba rai kontinua hasoru dezafiu no la sai prioridade ba programa governu nian, tanba realidade hatudu governu kontinua hamosu politika injustisa hodi hasai komunidade ho obrigatoriu husi sira nia hela fatin no pior liu tan jerente estadu sira ne\u2019eb\u00e9 tuir loloos atu asegura direitu povu failla iha interpretasaun lei. La hatene sira mak finze ka keta iha interese ne\u2019eb\u00e9 falun hela buat balun.? Ne\u2019e duni, halo sira labele esklarese loloos buat ne\u2019eb\u00e9 partensia ba direitu povu nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha Suku Kaikoli, Munisipiu Dili komunidade hamutuk uma kain 31 ho total ema 117 tenke enfrenta problema ho governu ne\u2019eb\u00e9 halo alargamentu hodi konstrui edifisiu foun ba Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL). Ne\u2019e duni, iha loron 25 Ju\u00f1u 2021 governu liu husi Dirasaun Nasional Terras Propriedade hamutuk entidade benefisariu PNTL halo despezu ho forsadamente hasoru na\u2019in ba rai.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba sente akontese injustisa ba prosesu ida ne\u2019e, iha loron 23 Julu 2021 komunidade afetadu ho Rede ba Rai hato\u2019o keixa kontra desizaun Ministeriu Justisa, Dirasaun Nasional Terras Propriedade, ne\u2019e duni iha loron 5 Agostu 2021 Tribun\u00e1l Disitrital Dili hala\u2019o julgamentu ba kazu providensia kautelar ba pose ne\u2019eb\u00e9 komunidade afetadu ho Rede ba Rai hatama, nune\u2019e iha loron 6 Agostu 2021 Tribun\u00e1l desidi restitui fila-fali pose ba rekerente no iha loron 12 Agostu 2021 Tribun\u00e1l marka realizasaun ba providensia kautelar ba restituisaun pose provizoriu no f\u00f3 prazu loron 10 nia laran Advogadu Rede ba Rai sei hatama asaun prinsipil ba Tribun\u00e1l hodi desidi rai ne\u2019e estadu nian ka rekerente nian.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Situasaun hanesan akontese m\u00f3s ba komunidade iha Suku Madohi ne\u2019eb\u00e9 afeita ba konstrusaun Aeroportu Internasional Nicol\u00e3o Lobato Komoro, tanba governu hah\u00fa hasai ona komunidade uma kain 13 husi sira nia hela fatin la ho dignu, tanba valor indiminizasaun ka kompensesaun ne\u2019eb\u00e9 governu oferta ba afetadu sira la justu no la tuir prosedimentu ne\u2019eb\u00e9 deskreve iha Lei Numeru 8\/2017, 26 Abril kona ba Espropriasaun Tanba Utilidade Publiku, Artigu 8 kona ba prinsipiu espropriasaun nian no Artigu 21 estudu kona ba impaktu sosi\u00e1l no planu ba realojamentu.<\/p>\n\n\n\n<p>Aliende ne\u2019e, iha m\u00f3s indikasaun balun ne\u2019eb\u00e9 viola Artigu 22 kona ba konsultasaun publiku, tanba tuir informasaun husi afetadu sira katak, modelu konsultasaun ne\u2019e hanesan fali halo sosializasaun. La\u2019os ne\u2019e de\u2019it, disputa rai akontese m\u00f3s iha Mantane<strong>,<\/strong> Munisipiu Aileu ne\u2019eb\u00e9 tuir planu sei hari sidade universitariu, inklui kazu rai iha Turleu-Beduku, kazu Gambel no fatin Arte Moris ne\u2019eb\u00e9 sei uza ba sede Konsellu Kombatente Libertasaun Nasional.<\/p>\n\n\n\n<p>Klaru katak, desizaun governu nian hakarak atu halo dezenvolvimentu, maib\u00e9 presiza m\u00f3s halo estudu viabilidade, liu-liu ba kazu disputa rai iha Mantane, Munisipiu Aileu, atu nune\u2019e komunidade labele sai fali vitima ba dezenvolvimentu ne\u2019e rasik, tanba rai ne\u2019eb\u00e9 governu liu husi Ministeriu Ensinu Suprior Sensia no Kultura (MESSK) atu uza hodi hari sidade universitariu nu\u2019udar rai heransa no potensia ba setor agrikultura.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHusi inisiu ami kontente ho inisiativa ida ne\u2019e, maib\u00e9 ami la aseita sira hakarak hotu ami nia rai no uma fatin, tanba rai ne\u2019e rai heransa ne\u2019eb\u00e9 beiala sira husik hela mai ami. Rai desputa ne\u2019e ami uma kain 8 ne\u2019eb\u00e9 iha 31 parselas, tan ne\u2019e ami husu ba governu liu-liu MESSK atu halo sidade universitariu iha rai mauxadu ho medida kuaze 66 hetares, ida ne\u2019e gratuita no sei la selu centavus rum aba komunidade maib\u00e9 tans\u00e1 sira lakohi,\u201d deklarasaun komunidade afetadu Elsa Xavier ne\u2019eb\u00e9 publiku iha media nasional balun.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Ko\u2019alia kona ba rai, Timoroan sira hanoin katak, rai mak hatalin ema ho beiala sira, hah\u00fa ohin no ba futuru jerasaun sira. Tanba,rai nu\u2019udar baze fundamentu hodi f\u00f3 moris ba sosiedade humanu, liu husi rai maka ita bele hetan aihan, hari uma, fatin ba halimar, hala\u2019o dezenvolvimentu no hala\u2019o negosiu hodi sustenta moris loron loron nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Husi hanoin hirak ne\u2019e, estadu presiza proteje direitu sidadaun sira hodi asesu ba rai, tanba estadu konsagra tiha ona iha Konstituisaun RDTL <em>Artigu 54<\/em>, alinea dahuluk hateten, \u201cEma hotu-hotu iha direitu ba propriedade privadu, no bele f\u00f3 ba ema seluk bainhira sei moris no bainhira mate, tuir lei haruka. Nune\u2019e m\u00f3s, iha alinea datoluk husi artigu ne\u2019e hateten, \u201catu hasai ema ida nia propriedade privada hodi halo ba uzu publiku tenke selu indiminizasaun loloos ba sidadaun tuir lei haruka. Direitu ida ne\u2019e hetan m\u00f3s reko\u00f1esementu iha Deklarasaun Universal Direitus Humanu <em>Artigu <\/em>17 ne\u2019eb\u00e9 dehan, \u201cema hotu-hotu iha direitu ba propriedade privadu nom\u00f3s iha assosiasaun ho ema seluk.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Relasiona ho disputa rai ne\u2019eb\u00e9 mensiona iha leten, sei hamosu problema sosial, ekonomia no kultural foun iha Timor-Leste, enkuantu governu kontinua uza forsa hodi hasai komunidade sira la ho dignu. Situasaun ne\u2019e sei hamihis m\u00f3s konfiansa povu ba ukun na\u2019in sira nia politika ne\u2019eb\u00e9 laiha serteza juridiku (kepastian hukum) hodi garante povu nia direitu atu hetan titlu na\u2019in ba rai.<\/p>\n\n\n\n<p>Hare ba situasaun hirak ne\u2019e, komunidade afetadu hamutuk ho organizasaun Rede ba Rai (RbR) hala\u2019o asaun protesta hodi rekomenda ba governu, bainhira atu hala\u2019o dezenvolvimentu tenke implementa tuir lei no konsidera direitu fundamentu povu nian, nune\u2019e labele husik povu sai fali vitima ba dezenvolvimentu ne\u2019e rasik.<\/p>\n\n\n\n<p>Hafoin rejista kazu disputa hirak ne\u2019e, Rede ba Rai ho ninia membru sira kontinua halo akompa\u00f1amentu hodi defende komunidade afetadu sira nia direitu ba rai no hela fatin, inklui f\u00f3 asistensia iha parte juridiku nian, atu nune\u2019e kualker dezenvolvimentu ne\u2019eb\u00e9 estadu Timor-Leste implementa labele viola fali povu ki\u2019ik sira nia direitu.<\/p>\n\n\n\n<p>Ezijensia no rekomendasaun lubuk ida maka komunidade afetadu hamutuk ho Rede ba Rai hato\u2019o ona ba instituisaun releventa sira liu husi hala\u2019o dialogu aberta, Komunikadu Imprensa, hala\u2019o audensia, edukasaun legal ho karakter la\u2019os formal (entrega dokumentus legal). Objetivu husi servisu hirak ne\u2019e, nu\u2019udar esforsu ne\u2019eb\u00e9 Rede ba Rai ho ninia membru sira halo hodi tulun governu no publiku atu kumpriende, nune\u2019e bele la\u2019o tuir prosedimentu legal sira hotu iha lei ba rai nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Ko\u2019alia kona ba asuntu rai iha Timor-Leste komplikadu tebes, tanba involve interese ho dimensaun oin-oin hanesan politika, ekonomia no kultura. Historia kona-ba disputa rai akontese desde tempu okupasaun Portuguesa no okupasaun ileg\u00e1l Indonesia nian, ne\u2019eb\u00e9 nakonu ho dezlokasaun husi relokasaun obrigatoriu no korupsaun iha prosesu administrasaun rai.<\/p>\n\n\n\n<p>Hateke ba historia pasadu, Timor oan barak lakon direitu ba rai no hela fatin, liu-liu iha zona hirak hanesan Ermera, Liqui\u00e7a, Aileu no Maubesi, tanba rai productivu iha zona hirak ne\u2019e hetan dominasaun husi kolonialista sira hodi dezenvolve projetu ekonomia agrikultura bazeadu ba kafe.<\/p>\n\n\n\n<p>Situasaun ne\u2019e kontinua akontese bainhira Indonezia tama mai hodi okupa rai ne\u2019eb\u00e9 hanesan ba jeneral sira nia interese. Ironia liu tan, ema balun monop\u00f3liu tiha rekursu naturais hanesan rai hodi hametin sira nia ekonomia no husik povu ne\u2019eb\u00e9 rai na\u2019in kontinua moris ki\u2019ak, balun sai traballad\u00f3r no ikus mai mosu situasaun ida ne\u2019eb\u00e9 ema hanaran eskravidaun (atan).<\/p>\n\n\n\n<p>Atu solusiona disputa rai ne\u2019eb\u00e9 kontinua akontese iha Timor-Leste, Governu konsege produs Lei Nu 13\/2017 (Rejime Espesial Definisaun Titularidades Bens Imovel) no Lei Nu. 8\/2017 (Lei Espropriasaun Tanba Utilidade Publiku). Parte pozitivu balun husi Lei Nu. 13\/2017 maka reko\u00f1ese direitu informal nu\u2019udar direitu primariu, inklui direitu komunitaria, nune\u2019e m\u00f3s iha Lei Espropriasaun nian deskreve klaru kona ba prinsipiu, inklui indeminizasun justu nom\u00f3s prosesu partisipativu no nakloke ba publiku bainhira atu foti komunidade ka ema individu nia rai hodi uza ba interese publiku.<\/p>\n\n\n\n<p>Meske nune\u2019e, mosu preokupasaun barak husi publiku, tanbas\u00e1 komunidade balun nafatin tenke lakon sira nia direitu ba rai no hela fatin hanesan kazu hirak ne\u2019eb\u00e9 mensional iha leten,? Resposta ne\u2019e simples, presiza iha seriedade ba implementasaun lei no la\u2019o tuir prosedimentu legal sira ne\u2019eb\u00e9 hatur ona iha lei hirak ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Hanoin seluk fali husi Organizasaun Kdadalak Sulimutuk Institute katak, governu presiza dezenvolve politika nasional ida kona ba rai nian ne\u2019eb\u00e9 holistiku no integradu, liu-liu politika ba Reforma Agraria, tanba politika Reforma Agraria maka uniku solusaun hodi rezolve problema rai iha Timor-Leste. Reforma Agraria tenke tuir duni kontestu sosiu politika, ekonomia no kultura Timor nian, tanba Timor-Leste rai ki\u2019ikoan ne\u2019eb\u00e9 maioria populasaun agrikult\u00f3r, ne\u2019e duni kontestu ida ne\u2019e relevansia tebes ho situasaun Timor nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Reforma Agraria la\u2019os de\u2019it ko\u2019alia kona ba fahe rai, maib\u00e9 presiza iha mudansa politika kona ba agraria nian, nune\u2019e bele defini prosesu kona ba oins\u00e1 uza rai, ema ida presiza uza rai to\u2019o hektares hira, oins\u00e1 ita bele asesu ba rai agrikultura nom\u00f3s oins\u00e1 maka ita bele proteje funsaun rai, atu nune\u2019e labele monu ba iha esploitasaun rai ne\u2019eb\u00e9 ikus mai halo povu ki\u2019ik sira maka lakon fali sira nia direitu. (**)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek nain Teodorico da Silva &#8211; Media Officer Kdadalak Sulimutuk Institute KDADALAK: Desde Timor-Leste hetan \u201cUkun Rasik An\u201d no restaura ninia independensia iha loron 20 Maiu 2002, disputa rai, kriminaliza to\u2019os na\u2019in, monopoliu rai no konflitu agraria hirak seluk to\u2019o ohin loron kontinua akontese no seidauk hetan ninia solusaun. Maski ukun governasaun troka malu ba [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":9390,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-9388","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9388","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9388"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9388\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9391,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9388\/revisions\/9391"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9390"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9388"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9388"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9388"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}