{"id":9582,"date":"2021-08-29T00:57:24","date_gmt":"2021-08-28T15:57:24","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=9582"},"modified":"2021-08-29T08:45:31","modified_gmt":"2021-08-28T23:45:31","slug":"grupu-joven-feto-iha-baguia-prezerva-ai-han-lokal-empodera-feto-sira-neebe-kaben-sedu-koresaun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/08\/29\/grupu-joven-feto-iha-baguia-prezerva-ai-han-lokal-empodera-feto-sira-neebe-kaben-sedu-koresaun\/","title":{"rendered":"Grupu Joven Feto Iha Baguia Prezerva Ai-han Lok\u00e1l, Empodera Feto Sira Ne\u2019eb\u00e9 Kaben Sedu &#8211; koresaun"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Santina Lucia da Costa <\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>&#8220;<em>Ami nia objetivu mak atu impodera feto sira liuliu ba iha feto sira ne\u2019eb\u00e9 kaben sedu, susar los atu hetan serbisu, no ba feto sira ne\u2019eb\u00e9 mak hakarak atu kontinua sira nia estudu, maib\u00e9 ekonomia lad\u00fan suporta sira, iha ne\u2019eba m\u00f3s ami envolve mane, maib\u00e9 mane ho n\u00fameru ne\u2019eb\u00e9 m\u00ednimu liu, tanba ami hakarak hatudu katak, feto m\u00f3s bele la\u2019os mane de\u2019it mak bele<\/em>&#8220;, Joana Gusmao<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Iha era millennial presiza duni joven sira nia kontribuisaun ne\u2019ebe inovativu, oinsa partisipa iha dezenvolvimentu ekonomia rai laran, liuhusi meiu oin-oin ne\u2019ebe kreativu no inovativu, signifika sira rasik bele kria serbisu ba an rasik.<\/p>\n\n\n\n<p>Neon Metin hasoru malu ho joven feto sira ne\u2019ebe hatudu sira nia abilidade iha set\u00f3r produtivu, maski ho obstaklu oioin, maibe la hamate sira nia hanoin oinsa bele kria serbisu ba sira, Joana Guterres Gusmao, remata nia lisiensiatura iha Institutu Superior Cristal (ISC), foti fakuldade Edukasaun, departamentu Lingua Portug\u00e9s, ho inisiativa rasik halibur feto maluk sira, harii grupu ho naran The Corner Store Network, ne\u2019ebe halo prezervasaun ai-han lokal iha postu administrativu Baguia, Munisipiu Baucau.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba Neon Metin Xefe Koordenadora grupu The Corner Store Network (TCSN),&nbsp; Joana Guterres Gusm\u00e3o hateten hakarak uza naran The Corner Store Network (TCSN) ne\u2019e ninia signifika katak, banku aihan, tan ne\u2019e grupu ne\u2019e iha objetivu ida atu kria fatin ne\u2019eb\u00e9 mak bele prezerva fila-fali ai-han lok\u00e1l sira iha ita nia rain rasik .<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cHanesan ita hotu hatene katak, iha tempu ita nian dala ruma aihan barak liu kedas no estraga tiha de\u2019it, entaun ida ne\u2019e ami deside atu kria grupu ida ne\u2019e, hodi nune\u2019e bele prezerva ai-han sira iha ninia tempu, no la\u2019os ninia tempu ita bele konsumu fila-fali, ezemplu hanesan tomate, haas, ai-nanas, aimanas, derok, bilimbi, no temperus lok\u00e1l sira seluk ne\u2019eb\u00e9 iha ninia tempu, maib\u00e9 bailoron ita susar los atu hetan,\u201d <\/em>esplika Xefe Koordenadora grupu TCSN,&nbsp; iha \u00e1mbitu komemorasaun loron mundi\u00e1l juventude iha resintu SEJD, loron 12\/08.<\/p>\n\n\n\n<p>Grupu Prezervasaun aihan lok\u00e1l, iha ema hamutuk na\u2019in 9, feto 5 no mane 4 ne\u2019eb\u00e9 hotu-hotu serbisu volunt\u00e1riu<\/p>\n\n\n\n<p>Alende Joana halo serbisu ba prezerva ai-han lokal, nia mos hanorin volunt\u00e1riu iha Eskola Sekund\u00e1ria Kat\u00f3lika Pe. Jo\u00e3o de Deus Pires iha Baguia. Iha tempu livre nia halibur feto maluk sira, hanesan feto sira ne\u2019ebe kaben sedu no balun la kontinua eskola, hodi partisipa iha atividade sira ne\u2019ebe nia halo<\/p>\n\n\n\n<p>Joana hatutan bainhira hah\u00fa atividade ne\u2019e laiha fundus,&nbsp; serbisu de\u2019it ho komunidade sira hodi koko hanesan n\u00fa halo esperimentu sai mina n\u00fa ho mina virjen,&nbsp; no temperus lok\u00e1l sira, serbisu hamutuk ho to\u2019os na\u2019in sira, no sira f\u00f3 gratuita.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cIha ami nia atividade ne\u2019eb\u00e9 mak ami hala\u2019o, primeiru ami ne\u2019eb\u00e9 serbisu programa ne\u2019e hanesan feto de\u2019it ne\u2019eb\u00e9 maka serbisu, tanba ami nia objetivu mak atu impodera feto sira liuliu ba iha feto sira ne\u2019eb\u00e9 kaben sedu, susar los atu hetan serbisu, no ba feto sira ne\u2019eb\u00e9 mak hakarak atu kontinua sira nia estudu, maib\u00e9 ekonomia lad\u00fan suporta sira, iha ne\u2019eba m\u00f3s ami envolve mane, maib\u00e9 mane ho n\u00fameru ne\u2019eb\u00e9 m\u00ednimu liu, tanba ami hakarak hatudu katak, feto m\u00f3s bele la\u2019os mane de\u2019it mak bele,\u201d <\/em>hateten Joana<\/p>\n\n\n\n<p>Joana haktuir hanesan joven feto hakarak harii grupu ida ne\u2019e, tanba iha fatin postu-administrativu iha joven feto sira barak ne\u2019eb\u00e9 mak susar tebes, atu asesu ba edukasaun tanba ekonomia la sufisiente, no dala ruma problema ho famili, &nbsp;feto sira ne\u2019ebe kaben sedu susar tebes ba sira atu hetan oportunidade hodi serbisu ka aumenta sira nia esperi\u00e9nsia.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cHusi atividade ne\u2019eb\u00e9 mak ami hala\u2019o ne\u2019e la\u2019os tanba atu hetan rendimentu, maib\u00e9 atu hasa\u2019e feto maluk sira nia kapasidade, tanba atividade ne\u2019eb\u00e9 mak ami hala\u2019o, sira bele hatene ona oinsa mak atu prezerva ai-han, no sira fila ba uma aplika ona sira nia fatin.<\/em>\u201dJoana hatutan.<\/p>\n\n\n\n<p>Joana, dehan, atividade ne\u2019e iha ema na\u2019in 2 mak sai hanesan staff, maib\u00e9 la\u2019os selu tuir estandard, tanba ho fundus ne\u2019eb\u00e9 ki\u2019ik oan liu, entaun hotu-hotu kometimentu hakarak serbisu ho voluntariu, &nbsp;f\u00f3 ba sira la\u2019os hanesan selu maib\u00e9 f\u00f3 hanesan pulsa nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Atividade ne\u2019eb\u00e9 mak grupu refere hala\u2019o, sira serbisu diretamente kedas ho to\u2019os na\u2019in sira ne\u2019eb\u00e9 mak sira hola&nbsp; produtu hanesan N\u00fa, Tomate, Haas, Ai-nanas no Temperus sira hanesan, aimanas, Aimanas ai-leten no seluk tan.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cHo maneira ida ne\u2019e ita prod\u00faz N\u00fau sai fali mina N\u00fa, entaun husi osan ne\u2019eb\u00e9 mak ami hetan la\u2019o sirkula ba fali to\u2019os na\u2019in sira, sira bele uza ba sira nia nesesidade lor-loron, maske ho montante uitoan, m\u00f3s sira kontenti tanba loron ida sira bele hetan netik osan $1.00 ka $2.00 dollar, se karik sira hein lori ba Munisipiu ne\u2019e susar tebes tanba sira ho idade ne\u2019eb\u00e9 avansadu ona no estrada ne\u2019eb\u00e9 mak la favoravel no difikulta sira. Entaun sira prepara produtu iha sira nia fatin depois ami mak ba foti,\u201d<\/em> tenik Joana.<\/p>\n\n\n\n<p>Alende prezerva ai-han, grupu ne\u2019e mos iha oportunidade aprende konaba ijiene no lian English, hetan suporta ekipamentus husi belun sira husi Australia, husi ne\u2019e bele aprende ingles hodi nune\u2019e aumenta &nbsp;ko\u00f1esimentu no esperi\u00e9nsia sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Joana hateten Ggrupu ne\u2019e m\u00f3s tuir aplikasaun ba Young Southeast Asian Leaders Initiative (YSEALI) ninian ne\u2019eb\u00e9 mak hetan fundus husi YSEALI no tinan kotuk komesa dezenvolve ona atividade, no agora daudaun ema komesa hatene ona&nbsp; temperus lok\u00e1l, hah\u00e1n lok\u00e1l no ai-fuan lok\u00e1l sira.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cBainhira moras Covid-19 seidauk iha, fulan ida ami bele hetan rendimentu $200 no Covid-19 ne\u2019e tama tiha ami hetan de\u2019it $50 dollar, dala ruma m\u00f3s menus husi ne\u2019e tanba ema barak order husi ami, maib\u00e9 ho situasaun Covid-19 no governu m\u00f3s aplika serka sanitaria, entaun ami labele ultrapasa no ami s\u00f3 fa\u2019an de\u2019it iha Postu-Administrativu laran no ba iha ami nia Munisipiu Baucau.\u201d<\/em> Konfesa Xefe Koordenad\u00f3ra Grupu Prezervasaun Aihan Lok\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p>Xefe Koordenad\u00f3ra Grupu Prezervasaun Aihan Lok\u00e1l, dehan, dadaun ne\u2019e, produtu ne\u2019e fa\u2019an ona iha Baguia laran, Baucau no Dili m\u00f3s iha Amigo to\u2019os na\u2019in, publika iha media sosi\u00e1l no ema balun m\u00f3s halo ona ligasaun.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cDezafius ne\u2019eb\u00e9 ami hasoru, maka estrada aat, tanba la favoravel tebes mai ami atu halo viajen hanesan semana-semana ka lor-loron, depois susar ba ami atu hetan merkad\u00f3ria, tanba ema hotu-hotu hatoman-an ho hahan instant ne\u2019eb\u00e9 mak iha hanesan Mie Instant, mina instant no seluk tan, agora difisil tebes ba ema atu han fali produtu lok\u00e1l sira.\u201d <\/em>Joana dehan ba Neon Metin<\/p>\n\n\n\n<p>Joana subli\u00f1a katak, atu garantia prosesu dezenvolvimentu produtu lok\u00e1l sai sustent\u00e1vel iha nasaun Timor-Leste, presiza tebes defende nafatin area agrikultura, atu nune\u2019e progresu dezenvolvimentu produtu lok\u00e1l la\u2019o ho di\u2019ak iha merkadu no sai hanesan vizaun no objetivu ne\u2019eb\u00e9 pozitivu.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cProdutu lok\u00e1l ne\u2019e importante tebes, tanba ne\u2019e hahan ita nian rasik, agora daudaun ema barak mak konsumu de\u2019it produtu importadu ne\u2019eb\u00e9 produz ho k\u00edmika duk\u00e9 konsumu ita nia produtu lok\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 la ho k\u00edmika,\u201d<\/em> tenik Joana.<\/p>\n\n\n\n<p>Joana m\u00f3s informa ba feto maluk sira katak, hotu-hotu iha talentu maib\u00e9 importante mak ita brani hatudu, ita hatudu sempre iha difikuldade ne\u2019eb\u00e9 mak mosu, maib\u00e9 ita brani koko husu ajuda ba ema seluk f\u00f3 hanoin ita, ita brani mak buat hotu sei la\u2019o di\u2019ak.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia rekomenda ba governu atu kria fatin ba grupu sira ne\u2019eb\u00e9 mak atu hasa\u2019e fali produtu lok\u00e1l iha ita nia rai laran, tanba agrikultura mak importante tebes ba ita nia nasaun, se dehan ona importante entaun kria fatin ida ne\u2019eb\u00e9 ema hotu-hotu lori sira nia produtu mai atu hodi fa\u2019an.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Santina Lucia da Costa &#8220;Ami nia objetivu mak atu impodera feto sira liuliu ba iha feto sira ne\u2019eb\u00e9 kaben sedu, susar los atu hetan serbisu, no ba feto sira ne\u2019eb\u00e9 mak hakarak atu kontinua sira nia estudu, maib\u00e9 ekonomia lad\u00fan suporta sira, iha ne\u2019eba m\u00f3s ami envolve mane, maib\u00e9 mane ho n\u00fameru ne\u2019eb\u00e9 m\u00ednimu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":9583,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-9582","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9582","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9582"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9582\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9586,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9582\/revisions\/9586"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9583"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9582"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9582"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9582"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}