{"id":9591,"date":"2021-08-30T19:59:31","date_gmt":"2021-08-30T10:59:31","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=9591"},"modified":"2021-08-30T19:59:32","modified_gmt":"2021-08-30T10:59:32","slug":"marta-ajuda-nia-kaben-sustenta-uma-laran-liuhusi-faan-ikan-iha-tasi-tolu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/08\/30\/marta-ajuda-nia-kaben-sustenta-uma-laran-liuhusi-faan-ikan-iha-tasi-tolu\/","title":{"rendered":"Marta Ajuda nia Kaben Sustenta Uma Laran Liuhusi Fa\u2019an Ikan Iha Tasi Tolu"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Santina Lusia da Costa<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>&#8220;Kona-ba moris uma-laran, la\u2019os mane de\u2019it mak serbisu f\u00f3 han ita, maibe feto m\u00f3s esforsu-an buka osan, tanba feto-mane forma uma-kain moris atu kompleta malu, la\u2019os f\u00f3 todan de\u2019it ba mane&#8221;.<\/em> Marta<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Feto nia partisipasaun iha dezenvolvimentu ekonomia importante, hah\u00fa husi uma laran foti desizaun ba asuntu ekonomia no iha mos nivel estadu nian, feto sai parseiru mane nian, hodi harii ekonomia ne\u2019ebe balansu, la kria diskriminasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Minimu tebes feto nia partisipasaun nu\u2019udar peskad\u00f3r no faan ikan, barak liu feto sira halao serbisu iha area seluk hanesan kulin\u00e1ria, faan modo ka atividade ne\u2019ebe bainhira ema hare nu\u2019udar serbisu feto nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha ne\u2019e Neon Metin hasoru malu ho Marta Abrantes, idade 29 hela iha Maslidun, faan ikan been iha dalan ninin Tasi Tolu, hodi hetan netik osan dollar, ajuda nia kaben Jose da Costa, hodi bele ajuda sustenta uma laran.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHau ho hau nia katuas-oan lor-loron mak fa\u2019an de\u2019it ikan, laiha tan serbisu seluk, hodi fa\u2019an ikan ne\u2019e lori han, hemu no eduka labarik sira ba eskola, agora hau nia katuas-oan iha foho,&nbsp; hau ho labarik sira hela fa\u2019an ikan.\u201dhateten Marta Abrantes, ba Neon Metin iha Tasi-Tolu, Dili, foin lalais ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Marta ne\u2019ebe iha oan na\u2019in 4, feto ida mane 3, la sente loron manas ne\u2019ebe sunu nia kulit, importante ba Marta oins\u00e1 nia bele luta ba moris uma laran nian. Marta iha komprensaun diak, oins\u00e1 nia rasik bele partisipa iha harii ekonomia uma laran, ba Neon Metin nia dehan kona-ba moris uma-laran, la\u2019os mane de\u2019it mak serbisu f\u00f3 han ita, maibe feto m\u00f3s esforsu-an buka osan, tanba feto-mane forma uma-kain moris atu kompleta malu, la\u2019os f\u00f3 todan de\u2019it ba mane, nune\u2019e sempre ajuda&nbsp; katuas-oan hodi buka osan sustenta uma laran, maski tur iha loron manas laran, la moe atu fa\u2019an ikan.<\/p>\n\n\n\n<p>Ikan ne\u2019ebe nia faan, nia hola iha lagoa Tasi Tolu, balde ida nakonu ho presu $50.00, nune\u2019e nia faan fali talin kiik ida $0.50 centavos, talin boot ida $2.00, loron ida Marta bele hetan $15.00.<\/p>\n\n\n\n<p>Situasaun pandemia COVID-19 ne\u2019ebe Timor enfrenta, halo Marta hasoru susar, tanba fo impaktu ba rendimentu, nia konfesa katak situasaun COVID-19 ema duni sira, maibe Marta kontinua fa\u2019an nafatin, hodi sustenta moris.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cSe ami la fa\u2019an, se mak atu f\u00f3 han ami nia-oan, ne\u2019eb\u00e9 ami mai fa\u2019an de\u2019it, dalaruma loron ida ami hetan $10.00 no dalaruma la hetan.\u201dkonfesa Marta Abrantes.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan governu prepara fatin iha Manleu, maib\u00e9 ba fa\u2019an iha ne\u2019eba, di\u2019ak ida folin no la folin, tenke fa\u2019an hanesan ne\u2019e para folin, ba iha ne\u2019eb\u00e1 tiha ona, maib\u00e9 fa\u2019an la folin ne\u2019e mak la ba tiha ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cDalaruma Walikota duni ami halai ba tasi-ibun, sira ba hadau hotu ami nia ikan, balde no triplex fa\u2019an ikan ba ne\u2019e, soe tama hotu ba kareta laran, ami sente triste tanba bald &nbsp;ikan sira foti hotu kedan ne\u2019e ita atu fa\u2019an halo nusa.\u201ddehan Marta.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"683\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/WhatsApp-Image-2021-08-29-at-19.38.39-1024x683.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-9592\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/WhatsApp-Image-2021-08-29-at-19.38.39-1024x683.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/WhatsApp-Image-2021-08-29-at-19.38.39-300x200.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/WhatsApp-Image-2021-08-29-at-19.38.39-768x512.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/WhatsApp-Image-2021-08-29-at-19.38.39-630x420.jpeg 630w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/WhatsApp-Image-2021-08-29-at-19.38.39-640x427.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/WhatsApp-Image-2021-08-29-at-19.38.39-681x454.jpeg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/WhatsApp-Image-2021-08-29-at-19.38.39.jpeg 1080w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption>Marta ho nia oan mane faan hela ikan iha dalan ninin Tasi Tolu. [Foto: Santina | 30.08.2021]<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p>Maske tuir siensista sira pesti COVID-19 no inklui variant Delta ne\u2019ebe foin mosu, bele fo risku boot ba ema sira ne\u2019ebe imunidade fraku ka iha moras seluk ne\u2019ebe fo ameasa ba ema nia moris, maibe Marta la fo importania ba moras ne\u2019e, ba nia importante mak oins\u00e1 bele sustenta uma laran.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi la tauk COVID-19, ami tauk &nbsp;se mak atu fa\u2019an hodi sustenta uma laran, se ami labele buka moris, ami fa\u2019an ikan hah\u00fa husi oras 14:00 to\u2019o 21:00 kalan mak fila ba uma\u201d, dehan Marta<\/p>\n\n\n\n<p>Marta husu ba ukun na\u2019in sira, f\u00f3 fatin di\u2019ak ba sira hodi fa\u2019an ikan, nune\u2019e &nbsp;bele tur iha mahon ida hodi fa\u2019an, ne\u2019e para labele tur tan iha dalan ninin hanesan ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Karik iha dadus bainhira feto maluk sira halo neg\u00f3siu iha dalan ninin hetan viol\u00e9nsia ruma?, Neon Metin tenta buka informasaun ho Asosiasaun HAK, nune\u2019e Vise Diretora HAK, Filomen Barros dos Reis relata ba Neon Metin katak HAK agora seidauk hetan dadus ruma kona-ba feto fa\u2019an negosiante sira hetan violasaun ruma, maib\u00e9 iha tinan 2018 ka 2019, kona-ba vended\u00f3r ambulante sira iha tasi-ibun tenke sai, iha momentu ne\u2019eba HAK tun ba halo intervensaun ajuda maluk vended\u00f3r ambulante sira, oins\u00e1 maka atu bele hasoru regulamentu ne\u2019eb\u00e9 husi Munis\u00edpiu Dili f\u00f3 mai.<\/p>\n\n\n\n<p>Vise-Diretora HAK esplika feto nu\u2019udar inan, nia la sente hakmatek tanba ninia preokupasaun iha rua, &nbsp;oinsa mak bele kontinua moris ho oan sira iha uma laran, ho hahan ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak, bele eduka-oan sira ba eskola no &nbsp;labele husik nia-oan mesak hela de\u2019it iha uma, sekarik buat ruma akontese.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHau orgullu tebes ho feto maluk sira foti sira nia pap\u00e9l nu\u2019udar xefe fam\u00edlia para buka rendimentu, buka osan atu bele sustenta nia fam\u00edlia, no tempu ne\u2019e sai hanesan inan lori oan kuidadu nafatin buat ida labele kona.\u201d Dehan Filomena Barros dos Reis.<\/p>\n\n\n\n<p>Vise-Diretora HAK rekomenda ba governu oins\u00e1 tau atensaun liuliu ba fatin p\u00fabliku sira ne\u2019e, bainhira fatin ne\u2019eb\u00e9 iha ona atividade ekon\u00f3mika, husu ba governu bele tau matan, tau seguransa atu bele asegura buat ne\u2019eb\u00e9 ita lakohi atu akontese, hodi nune\u2019e feto sira bele fa\u2019an, sira nia ikan ka modo.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin seluk Diret\u00f3r Jer\u00e1l Peska (DJP), Acacio Guterres hateten ba Neon Metin katak feto sira nia envolvimentu iha area peska nian maka f\u00f3 asist\u00e9nsia t\u00e9knika, hadi\u2019a sira nia kapasidade. Feto peskad\u00f3r iha Atauru mak iha, sira tun lori kilat tiru ikan no tun ba tasi laran, nune&#8217;e m\u00f3s iha Lospalos Com iha grupu ida iha ne\u2019eb\u00e1.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAgora daudaun ami haree hela oins\u00e1 maka bele hasae kapasidade, apoiu material ba sira, para sira mos bele ba peska iha tasi laran, laos de&#8217;it luku maib\u00e9 sira mos bele tau rede ka kail.\u201d dehan Diret\u00f3r Jer\u00e1l Peska (DJP).<\/p>\n\n\n\n<p>Acacio Guterres hatutan feto sira sempre apoiu peskad\u00f3r mane sira ba tasi, fila-fali mai sira lori ikan bele fa&#8217;an, no la&#8217;os peska de&#8217;it, maib\u00e9 iha area konstrusaun sira iha Timor laran tomak ne&#8217;e feto m\u00f3s envolve iha laran para atu halo jestaun ba iha ita nia rekursu balun ne\u2019eb\u00e9 konserva iha tasi laran.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia hateten Timor-Leste seidauk iha ind\u00fastria, karik ba oin iha ind\u00fastria ita m\u00f3s prepara sira nia abilidade hodi nune&#8217;e sira mak serbisu barak liu iha kompa\u00f1ia ind\u00fastria nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Diret\u00f3r Jer\u00e1l Peska, reforsa Minist\u00e9riu Agrikultura no Peska (MAP) agora daudaun ne&#8217;e, iha pol\u00edtika Gender ninian oins\u00e1 maka envolvimentu feto barak liu iha dezenvolvimentu peska iha futuru.<\/p>\n\n\n\n<p>Acacio dehan feto sira halo neg\u00f3siu iha dalan ninin ne&#8217;e iha parte s\u00fal, no iha Betano ne&#8217;e feto sira fa&#8217;an katupa ho ikan tunu, feto barak mak halo ida ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan ba oin ita sei dezenvolve liu husi projetu kooperasaun sira ne&#8217;e, ita sei loke tan fatin ne\u2019eb\u00e9 mak halo hodi nune&#8217;e sira buka moris husi peska nian rasik.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan problema mak ema sira fa&#8217;an iha dalan ninin sira ne&#8217;e tempor\u00e1riu de&#8217;it, kleur maka mosu fali,&nbsp; entaun difisil tebes atu identifika, daudaun ne\u2019e seidauk identifika feto sira ne\u2019eb\u00e9 fa\u2019an ikan iha dalan ninin, maib\u00e9 dadus ida timoroan tomak feto ne&#8217;eb\u00e9 envolve iha peska hamutuk 298 Pessoa,&nbsp; dadus husi tinan 2011-2020.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia m\u00f3s husu ba maluk feto sira ne&#8217;eb\u00e9 mak hakarak envolve-an iha peska no atu halo neg\u00f3siu fa&#8217;an ikan, bele kontaktu Diresaun Jer\u00e1l Peska para bele f\u00f3 apoiu, MAP odamatan nakloke para atu f\u00f3 apoiu ba sira.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Santina Lusia da Costa &#8220;Kona-ba moris uma-laran, la\u2019os mane de\u2019it mak serbisu f\u00f3 han ita, maibe feto m\u00f3s esforsu-an buka osan, tanba feto-mane forma uma-kain moris atu kompleta malu, la\u2019os f\u00f3 todan de\u2019it ba mane&#8221;. Marta Feto nia partisipasaun iha dezenvolvimentu ekonomia importante, hah\u00fa husi uma laran foti desizaun ba asuntu ekonomia no iha [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":9593,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-9591","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9591","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9591"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9591\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9594,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9591\/revisions\/9594"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9593"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9591"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9591"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9591"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}