{"id":9596,"date":"2021-08-30T20:53:58","date_gmt":"2021-08-30T11:53:58","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=9596"},"modified":"2021-08-30T21:51:03","modified_gmt":"2021-08-30T12:51:03","slug":"joaquim-russuo-ho-metodio-lalatak-dezenhador-simbolu-ba-boletim-votu-cnrt-nian-iha-referendum-1999","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/08\/30\/joaquim-russuo-ho-metodio-lalatak-dezenhador-simbolu-ba-boletim-votu-cnrt-nian-iha-referendum-1999\/","title":{"rendered":"Joaquim Russuo ho Metodio Lalatak, Deze\u00f1ador Simbolu ba Boletim Votu CNRT Nian iha Referendum 1999"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Zevonia Vieira<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Karik ema haluha, ka ema lakohi tan atu hatene oinsa 30 Agustu tinan 1999 ema nadodon ba estasaun votus no hili ka tu\u2019u iha simbolu lakoi hamutuk ho Indonesia, hanesan hatudu iha fotografia iha leten. <\/p>\n\n\n\n<p>Ajita, mobiliza no organiza ema vota ba ukun rasik an ne\u2019e organizasaun rezistensia hotu-hotu nia servisu. Atu vota ba saida ne\u2019e mos ema hotu hatene, tan ema hotu hetan hanorin katak hakat ba centru votasaun no vota ba ukun rasik an. Maibe iha centru votasaun, iha boletim de votu nia laran, iha simblo rua, vota ba kontinua nafatin hamutuk ho Indonesia ho nia simblo bandera Indonesia hamrik iha mapa Timor-Leste nia leten ho uma tradisional 3, no atu vota hodi fahe malu ho Indonesia tenke tu\u2019u ka marka iha simblo bandera CNRT hamrik iha mapa Timor-Leste nia leten.<\/p>\n\n\n\n<p>Ohin loron 30 fulan Agustu marka ona nudar istoria libertasaun popular nian, povo ho idade mak bele hili desidi ona estatuta politiku Timor-Leste nian. Ida ne\u2019e mem\u00f3ria importante ida ba maubere no buibere sira, ne\u2019ebe fo ona nia kontribuisaun hodi deside Timor-Leste nia destinu ida ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Organizasaun Nasoens Unidas (ONU) nia komisaun ba konsulta popular sura deit mak boletim de votu ne\u2019ebe ema hili ona, ho dalan tu\u2019u ho pregu ka marka ho lapizera. Ema hili entre buat rua, kontinua hamutuk ho Indonesia ka fahe malu ho Indonesia. Responsabilidade ba deze\u00f1a simblo fahe malu ho Indonesia ne\u2019e monu iha Joaquim da Fonseca \u201cRussuo\u201d no Metodio Caetano Moniz \u201cLalatak\u201d nia liman. Oinsa mak desizaun ida ne\u2019e halo no deze\u00f1u ne\u2019e pinta, ohin Neon Metin dadalia ho Sekretariu Jeral RENETIL, Joaquim da Fonseca \u201cRussuo\u201d hodi hatutan istoria pedasuk&nbsp; mak kontribui ona hodi determina destinu nasaun nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba Neon Metin Sekretariu Jeral RENETIL ne\u2019e haktuir nia istoria katak, iha 1999 antes loron Konsulta Popular, Saudoso Lasama de Araujo, ne\u2019ebe nudar Sekretariu Jeral RENETIL nian momentu ne\u2019eba fo orden ba Joaquim da Fonseca \u201cRussuo\u201d ho Metodio Caetano Moniz \u201cLalatak\u201d hodi deze\u00f1a simblo boletim votu CNRT nian.<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image\"><figure class=\"alignright size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"225\" height=\"225\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/Metodio-Moniz-1.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-9599\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/Metodio-Moniz-1.jpeg 225w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/Metodio-Moniz-1-150x150.jpeg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 225px) 100vw, 225px\" \/><figcaption>Metodio C. Moniz &#8220;Lalatak&#8221;<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>\u201cIha tempu ne\u2019eba kompa\u00f1eiru Lasama hanesan Sekretariu Jeral RENETIL, nia mak tau matan ba Komisaun Planeamentu no Koordenasaun ba Kampa\u00f1e (CPCC) ba asuntu ida ne\u2019e iha CNRT nia laran. Iha lorokraik ida, nia bolu hau ho Metodio Moniz \u201cLalatak\u201d tanba nia hatene ami mak babain hatene bok komputad\u00f3r. Entaun ami ba iha Timor Aid nia fatin iha Balide, tanba iha tempu ne\u2019eba Timor Aid mos hanesan ONG ida ne\u00e9be kontribui ba servisu kampa\u00f1a ukun rasik-an nian, no apoiu umanit\u00e1ria, alende HAK, ETADEP no sira seluk. Nune\u2019e Lasama hateten atu prepara lai logo ida atu tau iha bolet\u00edn de votu ba konsulta popular. Momentu ne\u2019e laiha ekipamentu barak no programa komputador m\u00f3s limitadu, ko\u00f1esimentu mos limitadu, mais tanba ida nee hanesan orden husi superior,&nbsp; ami m\u00f3s koko halo deze\u00f1u ne\u2019e\u201d, Russuo haktuir ba Neon Metin, 30\/08.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia hatutan iha altura ne\u2019eba, difikuldade halo logo tipu Timor nian ne\u2019e hanesan baba\u2019in uza uma tradision\u00e1l. Maibe buat sira ne\u2019e pro-integrasaun ba Indonesia foti uluk ona, sira uza tiha ona no sira nia logo prontu tiha ona.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi komesa hanoin tenke halo saida, labele hanesan ho sira nian, para ema atu ba vota ne\u2019e tenke hatene.&nbsp; Fofoun ami hanoin atu tau bandeira nasion\u00e1l iha 1975 nian, tanba sira pro-otonomia tau bandeira Indonesia ona, entaun ita nian tau bandera 1975. Maib\u00e9 diskute tun sae, altura ne\u2019eb\u00e1 ami hanoin kona ba bandera mak ikus-ikus ne\u2019e kuandu ema barak partisipa funu, ema ko\u00f1ese mak bandeira FALINTIL, ida ne\u2019ebe sai estandarte CNRT nian. Bandera 1975 ne\u2019e ema balun konfunde fali ho bandeira FRETILIN, entau atu garante katak ema bele ko\u00f1ese duni s\u00edmbolu, ne\u2019e mak ami konsulta ho kompa\u00f1eiru Lasama, nia mos konkorda tau estandarte CNRT nian. Tanba CNRT nia logo ne\u2019e ami gambar bebeik ona, uluk iha Indonesia bainhira ami ba demo, ami sempre gambar entaun ami toman tiha ona\u201d, Russuo haktuir.<\/p>\n\n\n\n<p>Russuo ho Lalatak prepara ida ne\u2019e tau tan ho mapa Timor-Leste nian, hanesan mat\u00e9ria ida ba kompa\u00f1eiru Lasama, atu propoin ba CNRT. Depois ikus mai sira diskute no desizaun ikus mai hanesan ne\u2019e duni, no uza duni s\u00edmbolu ida ne\u2019e tau iha boletim de votu (opsaun ida laos afav\u00f3r ba autonomia).<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image\"><figure class=\"alignright size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"276\" height=\"183\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/Russuo.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-9600\"\/><figcaption>Joaquim da Fonseca &#8220;Russuo&#8221; (Foto: ILO)<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>Russou mos lad\u00fan lembra ona iha sa fulan ka loron bainhira hetan orden atu deze\u00f1a s\u00edmbolu ne\u2019e, maibe antes konsulta popular s\u00edmbolu ne\u2019e prontu ona, \u201chau ladun lembra diak karik antes fulan ida, tanba momentu ne\u2019eba ami halo serbisu barak, la foka deit ba logo, sa tan situasaun la dun diak iha tempu ne\u2019eba\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia haktuir bainhira hetan orden husi saudozu Lasama iha lorokraik, sira hahu kedas serbisu ne\u2019e to\u2019o oras tuku 03:00 dadersan no entrega fila fali ba Lasama<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIha lorokraik ami simu orden, madrugada tuku 03:00 dader deze\u00f1u prontu ona. So que programa ne\u2019ebe ami uza mak simplis deit, ami uza programa Paint Microsoft deit hodi deze\u00f1a\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha prosesu dezenha nia laran, Russuo ho Lalatak nia hanoin mak importante liu s\u00edmbolu ne\u2019ebe bainhira ema ba vota, ema bele identifika katak parte ida hakarak ba ukun-an mak bandera CNRT ho mapa Timor-Leste nian, \u201cida ne\u2019e ema labele salah, ema tenke hatene, seluk mak nia tenke hamriik iha rai ne\u2019e duni katak bandeira ne\u2019e tenke hamriik duni iha rai Timor-Leste, hanesan ekspresaun ba povu nia vontade no kompromisu atu ukun an, harii duni soberania povu nian, ne\u2019e mak ami tau bandeira iha rai nia leten\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Bainhira hetan orden hodi deze\u00f1a s\u00edmbolu ba boletim de votu iha tempu neba, sira sente hanesan obrigasaun ida ne\u2019eb\u00e9 tenke halo. Momentu ne\u2019e ha\u2019u serbisu iha HAK, Lalatak serbisu iha Banku Mundi\u00e1l, maib\u00e9 bainhira simu orden husi Lasama, orden sira ne\u2019e mak sai prioridade liu fali.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cMaiske ami ida-idak iha ami nia serbisu, wainhira simu ordem husi companheiro Lasama, ami halao deit, tamba nudar membru Renetil, ami senti katak ne\u00e9 hanesan kontinua halo serbisu funu nian.\u201d, dehan Russuo.<\/p>\n\n\n\n<p>Antes loron votasaun, durante tempo kampa\u00f1e ezemplu husi boletim de votu mak deze\u00f1a hosi Russuo ho Lalatak fahe lemorai tiha ona hodi halo edukasaun ba votantes. Organizasaun rezistensia hotu-hotu organiza ida ne\u2019e hodi hametin liutan ema nia espiritu ba ukun rasik an nian, iha Timor-Leste, Indonesia no mos Portugal. Iha loron 30 Agostu 1999, boletim de votu ho simbolu bandera CNRT hamrik iha mapa Timor-Leste nia leten ne\u2019e mak hetan tu\u2019u ka marka barak liu.<\/p>\n\n\n\n<p>Bainhira Neon Metin husu oins\u00e1 ho sentimentu bainhira s\u00edmbolu ne\u2019ebe deze\u00f1a mak uza duni iha boletim de votu? ba Neon Metin Russou hat\u00e1n, \u201chau peso\u00e1l la dun iha sentimentu no la hakfodak iha tempu ne\u2019eba, tanba buat barak mak ita halo ona, entaun ita la dun sente ba buat ne\u2019e. So ikus tiha bainhira tinan rua ba kotuk, kuandu ema ko\u2019alia fali, mak hau hanoin fali katak ita mak deze\u00f1a logo ne\u2019e. Tempu ne\u2019eba urgullu ne\u2019e laiha, tanba ema barak mak terus, ita hare lor-loron ema mate, ema oho no ema kanek\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cNe\u2019e hanesan kontribuisaun ne\u2019ebe RENETIL fo liu husi nia Sekretariu Jeral Lasama, tanba kompa\u00f1eiru Lasama mak hola parte iha ekipa CNRT nian tempu ne\u2019eba. Lasama hanesan tau matan ba ida ne\u2019e. Sira fahe serbisu, nia buka dalan deit, nia mai iha RENETIL dehan ba ami atu halo serbisu, momentu ne\u2019e hau ho Lalatak nu\u2019udar membru RENETIL deit, laiha pozisaun ruma iha estrutura CNRT nia laran\u201d, Russuo hatutan.<\/p>\n\n\n\n<p>Ohin loron ukun rasik an tinan 22 ona, kontribuisaun kik-oan sira ne\u2019e mak halo objetivu ba hetan estadu soberanu ne\u2019e existi. Serbisu todan liu ohin loron nian mak halo nafatin kontribuisaun kik-oan sira hodi hatutan vida estadu nian. Maibe desizaun mak povo halo iha loron konsulta popular ne\u2019e mak desizaun aas liu.<\/p>\n\n\n\n<p>Russuo hatutan katak espresaun povu nian boot liu mak iha konsulta popular, tanba povu mak halo kotu relasaun entre kolonializmu ho liberdade. Povu reko\u00f1ese fila fali katak kbiit ne\u2019e iha nia liman, la\u2019os ema seluk maib\u00e9 tenke iha povu nia liman. Reflesaun segundu rai ne\u2019e sei rekere&nbsp; sakrif\u00edsiu no kontribuisaun ne\u2019ebe la para. Saida de\u2019it mak ita halo agora ne\u2019e atu hatutan de\u2019it saida mak ita halo hamutuk ona ho maluk sira ne\u2019eb\u00e9 la ho ita ona, hanesan saudoso kompa\u00f1eiru RENETIL nain 12 mak lakon sira nia isin antes Referendum no depois de Referendum, inklui companheiro Bedinho iha tinan 1999, no ema sira seluk mak hetan oho, estraga sira nia isin, lori lakon molok 1999.<\/p>\n\n\n\n<p>Russuo konklui katak ema ida-idak iha estadu no iha governu nia laran, tenke hanoin katak saida mak sira halo agora ne\u2019e atu valoriza sakrif\u00edsiu hotu ne\u2019eb\u00e9 ema halo iha tinan 22 liu ba no tinan barak liu tan ba kotuk. Se mak hakarak atu sai livre ne\u2019e mak povu, desizaun 30 Agostu 1999, desizaun ne\u2019e mai husi povu, entaun povu mak na\u2019in ba ukun an, povu mak tenke goza. Governu tenke halo esforsu hotu atu involve povu iha kualk\u00e9r prosesu. Agora dadaun ita iha pandemia nia laran&nbsp; prosesu atu sai husi pandemia, povu tenke sai aut\u00f3r prinsip\u00e1l, atu halo rekuperasaun ekonomia, povu tenke sai fokus, povu sai sentru atu lori rai ida ne\u2019e ba oin.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Zevonia Vieira Karik ema haluha, ka ema lakohi tan atu hatene oinsa 30 Agustu tinan 1999 ema nadodon ba estasaun votus no hili ka tu\u2019u iha simbolu lakoi hamutuk ho Indonesia, hanesan hatudu iha fotografia iha leten. Ajita, mobiliza no organiza ema vota ba ukun rasik an ne\u2019e organizasaun rezistensia hotu-hotu nia servisu. Atu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":9597,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-9596","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9596","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9596"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9596\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9606,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9596\/revisions\/9606"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9597"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9596"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9596"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9596"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}