{"id":989,"date":"2019-03-28T03:18:16","date_gmt":"2019-03-28T03:18:16","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=989"},"modified":"2019-03-28T03:18:16","modified_gmt":"2019-03-28T03:18:16","slug":"husi-jeneru-mai-too-soe-foer-dezigualdade-intelektual-iha-timor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2019\/03\/28\/husi-jeneru-mai-too-soe-foer-dezigualdade-intelektual-iha-timor\/","title":{"rendered":"Husi Jeneru mai to\u2019o Soe Foer: Dezigualdade Intelektual iha Timor"},"content":{"rendered":"<p><strong><em>By Fernando Ximenes<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Timor laiha nia vizaun dezenvolvimentu rasik, nia vizaun dezenvolvimentu ist\u00f3ria, to\u2019o ba revelasaun no ezist\u00e9nsia kultur\u00e1l ninian rasik. Husi lian, lei, instituisaun, pol\u00edtika, kultura, ist\u00f3ria, ekonomia, ajenda dezenvolvimentu hotu-hotu mai husi liur, no Timor hein lao tuir deit. Malae mai fo hanoin, ita foin bok-an. Malae mak koalia ne\u2019e prioridade, urjente no los hela deit. Ne\u2019e mak malae-<em>minded <\/em>hanesan Padre Martinho Gusm\u00e3o haktuir. Klaru kultura laos harii ho forma autonomia, maibe atu ezisti nudar entidade autonomia mak dalan ba \u2018independ\u00e9nsia total-kompletu\u2019.<\/p>\n<p>Autor refere ne\u2019e nudar laloran malaenizasaun. Kala ba tiha Amerika, Australia, Portugal nst, mak foin hetan bensaun ba ideia emansipasaun\/haforu. Maibe sira agora ne\u2019e laos hanesan Casa dos Timores iha Portugal hanesan Vicenti Reis \u2018Sahe\u2019, Carvarino Maulear, Rosa Muki Bonaparte, ka iha Indon\u00e9zia hanesan membru fundador Renetil sira, Fernando Lasama, Carlos Saky nst, ne\u2019eb\u00e9 hakaran ba libertasaun nasion\u00e1l, ba ema, rai, no kultura.<\/p>\n<p>Hafoin ukun-rasik-an, Timor hakur dadaun ona periodu demokratizasaun iha area sosio-pol\u00edtika, ba nani daudaun hela iha sosio-ekonomia. Dauluk foku ba hametin lei-instituisaun, harii-dame, maibe agora hakur ba emprendedorismu, teknolojia-inovasaun no identidade pol\u00edtika hanesan LGBTI. Dauluk nee <em>peace-oriented,<\/em>agora <em>economic-orientation<\/em>.<\/p>\n<p>Demokratizasaun dudu husi liur, ho esperansa ida katak, atu halo instituisaun pol\u00edtika no ema Timor nian sai rasional, no simu aitonka hirak husi liur atu hasoru laloran totalidade modernismu, ne\u2019eb\u00e9 Timor sei kiik, mii rai la bokon ne\u2019e labele atu hasoru.<\/p>\n<p>Friedrich Nietzsche, filozofu Alema\u00f1a, fizika-nain ba kultura, fo hanoin mai ita hotu kona-ba perigu iha modernismu. Ita nia haksolok (<em>joy<\/em>) bebeik ne\u2019e selu ho kustu iha moris. Babain, hamnasa ho hahaek demais iha oras kalan, avo sira teri netik tiha tanba dehan \u2018<em>keta hamnasa demais, lae aban bele lori azar<\/em>\u2019.<\/p>\n<p>Maibe la buat ida, Timor liuliu intelektual-sira barak iha Dili kan fiar katak espiritu protestantismu Weberian mak ita hotu nia mata-dalan moris no maromak foun. Katak o iha planu rasional, o nia moris mos rasional. Azar depende ba o nia determinasaun moris, o servisu makas, o mos moris diak. Maibe keta siguransa Maubere sira nia moris kala diak los ona karik eh, maske horuk deit kafe kopu ida, sira les matan husi tuku nem loraik to\u2019o fali tuku nem dadersan. Tan ne\u2019e, haksolok sei falun mos ho trajedia \u2013 azar.<\/p>\n<p>Timor barak hateke ba vizaun progresu, modernismu, l\u00f3jika dezenvolvimentu ne\u2019eb\u00e9 hatuur Europa Oeste to\u2019o mai Singapora nudar lalenok. Maibe la hatene katak, ita mos halo daudaun Renato Poggioli nia \u2018negasaun ba kultura\u2019, ka Harold Rosenberg nia \u2018tradisaun ida hodi hamonu fali tradisaun\u2019 seluk \u2013 dezintegra no fragmenta espiritu komunal, kohezaun sosial ne\u2019eb\u00e9 laos deit Igreja mak hatuur, ka espiritu nasion\u00e1lismu-estadu, maibe mos kohezaun tribal \u2013 lisan, ka valor lokalismu sira seluk tan.<\/p>\n<p>Demokratizaun durante ne\u2019e harii diskursu no reprezentasaun kultur\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 hakarak halo Timor sai Europa Osidental. Husi fali isu jeneru, soe foer to\u2019o mai dezempregu bele hakotu ho kalkulasaun ekonometrika, atu hatudu deit se mak hanoin idealista, optimista, progresivu hanesan ema malae-mutin, no ema sira be hanoin taka-an, klot ne\u2019e mak pesimista, eskeptiku, anti-dezenvolvimentu no anti-progresu. Sorin los mak hanoin no pratika malae-mutin sivilizadu no sorin karuk mak Oriente metan-midar ne\u2019eb\u00e9 estagnadu, tradisionalistiku, beik no rungu-ranga.<\/p>\n<p>Dezigualdade intelektual mosu bainhira uza ona instrumentu sala ba analiza problema atual ne\u2019eb\u00e9 Timor hasoru. Problema soe foer, jeneru to\u2019o ba panleru, dezempregu, urbanizasaun la koloka nudar naksalak sistema rejime neo-liberal no kapitalismu iha Timor ne\u2019eb\u00e9 buras no metin liu tan.<\/p>\n<p>Kritika sosial ba problema ne\u2019eb\u00e9 iha mak dehan katak soe foer arbiru ne\u2019e neon no disiplina laiha; dezigualdade jeneru ne\u2019e tan patriarkal \u2013 hejemonia maskulinidade; dezempregu no foho tun mai Dili ne\u2019e tan Timor oan mesak baruk ten deit. Lolos kedas uluk kolonialista sira dehan ba Maubere-Buibere ain-tanan ne\u2019eb\u00e9 mai fan sabraka iha atual Palacio do Governo nia oin.<\/p>\n<p>Intelektual-delek sira, la haree problema nasaun iha nia totalidade relasaun sosial. Analiza ba problema ho lensa subjetivu ba problema subjetivu. Mas obrigadu. Tan iha kazu foer, neoliberal halo intelektual-delek sira ne\u2019e tenta atu sai \u2018responsible consumer\u2019 ba problema plastik ne\u2019eb\u00e9 produs husi instintu destruisaun ba natureza husi kapitalismu. Destrui, dezintegra no desnaturaliza hotu ema, relasaun sosial no natureza, buat hotu em nome osan, razaun. avansu, teknolojia, no planu rasional.<\/p>\n<p>Plastik namnaba, empreza-industria mak produs iha sistema kapitalismu nia laran. Bainhira demanda barak, han-gasta barak, plastik mos produs barak. Buat hotu em nome merkadu global, merkadu livre, maibe la hatene katak rai-horik, ai-horis no balada-fuik mos kee mohu ba daudaun.<\/p>\n<p>To\u2019o produs osan barak, foer mos barak ona, empreza sira fase liman tiha hanesan Pilatus. Hotu Timor oan ba raut no hamoos plastic foer, hodi hatudu-an dehan moris iha sidade tenki sai sidadaun diak hanesan iha Gregu antigu.<\/p>\n<p>La haree katak, durante ne\u2019e distribuisaun riku no rendimentu ba iha povu inbalansu ne\u2019e mak halo ema foho tun mai Dili, ne\u2019ebe ikus mai moris dezorganizadu no amenta foer plastiku iha Dili. Vaga servisu ida loke, ema atus ida mak ataka lesuk. UNTL tenki simu estudante rihun-ba-rihun. Ema tun nadodon ba bebeik mai buka moris iha sentru ekonomia, Dili no halai-tebes ba liur nudar traballador baratu iha Korea, Australia, Inglatera nst. Maibe la hatene katak, atan trans-atlantiku mak sai aitonka dauluk ba sistema kapitalismu ne\u2019eb\u00e9 moris buras durante tinan atus-lima (500) ne\u2019e.<\/p>\n<p>Kazu leten nee atu dehan deit katak, Timor laos hetan ameasa husi Malthusian, ka <em>over-population<\/em>, iha ne\u2019eb\u00e9, ema ho idade tolu-nulu mai kraik mak barak maibe servisu laiha. Nafatin, sala distribuisaun, jestaun osan aat, korupsaun no fallansu intervensaun estadu iha ordem neoliberal-kapitalistiku. Timor rai sei luan, rai-mamuk produtivu sei barak, ema produtivu sei barak, no potensia selseluk tan.<\/p>\n<p>Bainhira haree bebeik ho matan liur nian, ita sei haree problema ne\u2019eb\u00e9 Timor hasoru sai malahuk no mangame ba bebeik. Ikus sai bilan, ida ne\u2019eb\u00e9 mak atu rezolve uluk. Haree uluk mak kiak ba ezist\u00e9nsia kultur\u00e1l, istorikal, intelektual no material ka haree uluk mak neon ema ida-idak nian hanesan sira hamoos-dor plastik iha Dili laran babain hakaran ne\u2019e?<\/p>\n<p>Agradese tan neo-liberal\/kapitalistiku halo ema satan ba problema sosial ho diskursu-asaun \u2018<em>self<\/em>\/an\u2019. Katak \u201cema-ida\u201d iha poder, ema-ida bele muda mundu, Katoliku nia dutrina karik, dehan salva-an uluk, fiar-an dehan individu ne\u2019e independente. Maibe kuitadu, Malala, Eggboy nst, keta halakon ona kiak, rasismu, radikalismu, dezempregu, funu, mudansa klimatika, nst?. Ita hotu moris iha kadeia kapitalistiku. Sistema ne\u2019ebe, matenek-nain sira dehan bele muda, no laos rohan-laek.<\/p>\n<p>Problema \u2018egol\u00f3jikal subjektivismu\u2019 ne\u2019e nafatin buras, no saugati deit. Karik ema hotu konsiente ba revolusaun sosial, husi aspetu pol\u00edtika, kultura, mor\u00e1l, intelektual no arte, hodi harahun tiha sistema produsaun sosiedade kapitalistiku no neo-liberal, ah ne\u2019e mak Timor bele haforu an no dok husi moras kapitalistiku, neo-liberal no modernismu nian, neebe inklui ona hamoos-dor foer iha tasi-ibun sira nia problema!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>By Fernando Ximenes Timor laiha nia vizaun dezenvolvimentu rasik, nia vizaun dezenvolvimentu ist\u00f3ria, to\u2019o ba revelasaun no ezist\u00e9nsia kultur\u00e1l ninian rasik. Husi lian, lei, instituisaun, pol\u00edtika, kultura, ist\u00f3ria, ekonomia, ajenda dezenvolvimentu hotu-hotu mai husi liur, no Timor hein lao tuir deit. Malae mai fo hanoin, ita foin bok-an. Malae mak koalia ne\u2019e prioridade, urjente no [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":991,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-989","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/989","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=989"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/989\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":992,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/989\/revisions\/992"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/991"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=989"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=989"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=989"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}