Reportajen Santina Lusia da Costa
“Kona-ba moris uma-laran, la’os mane de’it mak serbisu fó han ita, maibe feto mós esforsu-an buka osan, tanba feto-mane forma uma-kain moris atu kompleta malu, la’os fó todan de’it ba mane”. Marta
Feto nia partisipasaun iha dezenvolvimentu ekonomia importante, hahú husi uma laran foti desizaun ba asuntu ekonomia no iha mos nivel estadu nian, feto sai parseiru mane nian, hodi harii ekonomia ne’ebe balansu, la kria diskriminasaun.
Minimu tebes feto nia partisipasaun nu’udar peskadór no faan ikan, barak liu feto sira halao serbisu iha area seluk hanesan kulinária, faan modo ka atividade ne’ebe bainhira ema hare nu’udar serbisu feto nian.
Iha ne’e Neon Metin hasoru malu ho Marta Abrantes, idade 29 hela iha Maslidun, faan ikan been iha dalan ninin Tasi Tolu, hodi hetan netik osan dollar, ajuda nia kaben Jose da Costa, hodi bele ajuda sustenta uma laran.
“Hau ho hau nia katuas-oan lor-loron mak fa’an de’it ikan, laiha tan serbisu seluk, hodi fa’an ikan ne’e lori han, hemu no eduka labarik sira ba eskola, agora hau nia katuas-oan iha foho, hau ho labarik sira hela fa’an ikan.”hateten Marta Abrantes, ba Neon Metin iha Tasi-Tolu, Dili, foin lalais ne’e.
Marta ne’ebe iha oan na’in 4, feto ida mane 3, la sente loron manas ne’ebe sunu nia kulit, importante ba Marta oinsá nia bele luta ba moris uma laran nian. Marta iha komprensaun diak, oinsá nia rasik bele partisipa iha harii ekonomia uma laran, ba Neon Metin nia dehan kona-ba moris uma-laran, la’os mane de’it mak serbisu fó han ita, maibe feto mós esforsu-an buka osan, tanba feto-mane forma uma-kain moris atu kompleta malu, la’os fó todan de’it ba mane, nune’e sempre ajuda katuas-oan hodi buka osan sustenta uma laran, maski tur iha loron manas laran, la moe atu fa’an ikan.
Ikan ne’ebe nia faan, nia hola iha lagoa Tasi Tolu, balde ida nakonu ho presu $50.00, nune’e nia faan fali talin kiik ida $0.50 centavos, talin boot ida $2.00, loron ida Marta bele hetan $15.00.
Situasaun pandemia COVID-19 ne’ebe Timor enfrenta, halo Marta hasoru susar, tanba fo impaktu ba rendimentu, nia konfesa katak situasaun COVID-19 ema duni sira, maibe Marta kontinua fa’an nafatin, hodi sustenta moris.
“Se ami la fa’an, se mak atu fó han ami nia-oan, ne’ebé ami mai fa’an de’it, dalaruma loron ida ami hetan $10.00 no dalaruma la hetan.”konfesa Marta Abrantes.
Nia dehan governu prepara fatin iha Manleu, maibé ba fa’an iha ne’eba, di’ak ida folin no la folin, tenke fa’an hanesan ne’e para folin, ba iha ne’ebá tiha ona, maibé fa’an la folin ne’e mak la ba tiha ne’e.
“Dalaruma Walikota duni ami halai ba tasi-ibun, sira ba hadau hotu ami nia ikan, balde no triplex fa’an ikan ba ne’e, soe tama hotu ba kareta laran, ami sente triste tanba bald ikan sira foti hotu kedan ne’e ita atu fa’an halo nusa.”dehan Marta.
Maske tuir siensista sira pesti COVID-19 no inklui variant Delta ne’ebe foin mosu, bele fo risku boot ba ema sira ne’ebe imunidade fraku ka iha moras seluk ne’ebe fo ameasa ba ema nia moris, maibe Marta la fo importania ba moras ne’e, ba nia importante mak oinsá bele sustenta uma laran.
“Ami la tauk COVID-19, ami tauk se mak atu fa’an hodi sustenta uma laran, se ami labele buka moris, ami fa’an ikan hahú husi oras 14:00 to’o 21:00 kalan mak fila ba uma”, dehan Marta
Marta husu ba ukun na’in sira, fó fatin di’ak ba sira hodi fa’an ikan, nune’e bele tur iha mahon ida hodi fa’an, ne’e para labele tur tan iha dalan ninin hanesan ne’e.
Karik iha dadus bainhira feto maluk sira halo negósiu iha dalan ninin hetan violénsia ruma?, Neon Metin tenta buka informasaun ho Asosiasaun HAK, nune’e Vise Diretora HAK, Filomen Barros dos Reis relata ba Neon Metin katak HAK agora seidauk hetan dadus ruma kona-ba feto fa’an negosiante sira hetan violasaun ruma, maibé iha tinan 2018 ka 2019, kona-ba vendedór ambulante sira iha tasi-ibun tenke sai, iha momentu ne’eba HAK tun ba halo intervensaun ajuda maluk vendedór ambulante sira, oinsá maka atu bele hasoru regulamentu ne’ebé husi Munisípiu Dili fó mai.
Vise-Diretora HAK esplika feto nu’udar inan, nia la sente hakmatek tanba ninia preokupasaun iha rua, oinsa mak bele kontinua moris ho oan sira iha uma laran, ho hahan ne’ebé di’ak, bele eduka-oan sira ba eskola no labele husik nia-oan mesak hela de’it iha uma, sekarik buat ruma akontese.
“Hau orgullu tebes ho feto maluk sira foti sira nia papél nu’udar xefe família para buka rendimentu, buka osan atu bele sustenta nia família, no tempu ne’e sai hanesan inan lori oan kuidadu nafatin buat ida labele kona.” Dehan Filomena Barros dos Reis.
Vise-Diretora HAK rekomenda ba governu oinsá tau atensaun liuliu ba fatin públiku sira ne’e, bainhira fatin ne’ebé iha ona atividade ekonómika, husu ba governu bele tau matan, tau seguransa atu bele asegura buat ne’ebé ita lakohi atu akontese, hodi nune’e feto sira bele fa’an, sira nia ikan ka modo.
Iha fatin seluk Diretór Jerál Peska (DJP), Acacio Guterres hateten ba Neon Metin katak feto sira nia envolvimentu iha area peska nian maka fó asisténsia téknika, hadi’a sira nia kapasidade. Feto peskadór iha Atauru mak iha, sira tun lori kilat tiru ikan no tun ba tasi laran, nune’e mós iha Lospalos Com iha grupu ida iha ne’ebá.
“Agora daudaun ami haree hela oinsá maka bele hasae kapasidade, apoiu material ba sira, para sira mos bele ba peska iha tasi laran, laos de’it luku maibé sira mos bele tau rede ka kail.” dehan Diretór Jerál Peska (DJP).
Acacio Guterres hatutan feto sira sempre apoiu peskadór mane sira ba tasi, fila-fali mai sira lori ikan bele fa’an, no la’os peska de’it, maibé iha area konstrusaun sira iha Timor laran tomak ne’e feto mós envolve iha laran para atu halo jestaun ba iha ita nia rekursu balun ne’ebé konserva iha tasi laran.
Nia hateten Timor-Leste seidauk iha indústria, karik ba oin iha indústria ita mós prepara sira nia abilidade hodi nune’e sira mak serbisu barak liu iha kompañia indústria nian.
Diretór Jerál Peska, reforsa Ministériu Agrikultura no Peska (MAP) agora daudaun ne’e, iha polítika Gender ninian oinsá maka envolvimentu feto barak liu iha dezenvolvimentu peska iha futuru.
Acacio dehan feto sira halo negósiu iha dalan ninin ne’e iha parte súl, no iha Betano ne’e feto sira fa’an katupa ho ikan tunu, feto barak mak halo ida ne’e.
Nia dehan ba oin ita sei dezenvolve liu husi projetu kooperasaun sira ne’e, ita sei loke tan fatin ne’ebé mak halo hodi nune’e sira buka moris husi peska nian rasik.
Nia dehan problema mak ema sira fa’an iha dalan ninin sira ne’e temporáriu de’it, kleur maka mosu fali, entaun difisil tebes atu identifika, daudaun ne’e seidauk identifika feto sira ne’ebé fa’an ikan iha dalan ninin, maibé dadus ida timoroan tomak feto ne’ebé envolve iha peska hamutuk 298 Pessoa, dadus husi tinan 2011-2020.
Nia mós husu ba maluk feto sira ne’ebé mak hakarak envolve-an iha peska no atu halo negósiu fa’an ikan, bele kontaktu Diresaun Jerál Peska para bele fó apoiu, MAP odamatan nakloke para atu fó apoiu ba sira.