Reportajen Juvinal Cabral dos Santo
Komunidade munisípiu Aileu kestiona folin foos no sasan nesesidade baziku nafatin aumenta, vendedor ho rendimentu ki’ik la bele fa’an sasan, konsumidor ho rendimentu ki’ik labele sosa foos iha saku nesesidade obriga hola foos ne’ebé sukat iha lata.
“Ami triteza uituan ba politika governu agora folin sasan sa’e makas hanesan foos 20kg sa’e to’o $15.00 , tanba ami ba hola mak husu ba foos folin sa’e ne’e ami triste loos sa tan ami uma laran barak ne’e han hotu lalais de’it lato’o semana ida ka rua hotu ona, ida 25kg ne’e $18.00“, dehan Zelia Pereira Marques husi suku Aisirimou, aldeia Hudi laran munisipiu Aileu iha merkadu Aileu Villa Kinta 21/03/2024”
Zelia Marques hela iha ALdeia Hudi Laran – Aileu. [Foto: Juvinal | 26.03.2024]
Zelia hatutan antes foos sira hanesan manu vitoria, tali merah, gostu loos sei folin normal ne’e 20kg $13.00 , agora sa’e tiha ba $15.00 no 25kg $17.00 agora folin sa’e tiha $18.00 ho folin foos sira ne’e sa’e hotu nia sente susar tebes atu hola ba han loro-loron, sa tan ema kbiit laek dalaruma hola haknauk de’it foos malae ne’ebé sukat iha susuben nia lata ida 75 centavos, foos rai bungkus iha masin-midar nia plastiku ne’e $1.00
“Ha’u hakarak husu ba nain ulun sira hatun netik sasan nia folin ba, hanesan ami sira business, ami ne’e ‘kasihan’ atu hola sasan ruma hodi buka moris mos araska, ami atu fa’an kios oan ruma maibe ami husu sasan karun hotu”, Zelia Pereira informa ba jornalista Neon Metin iha merkadu Aileu Villa, Kinta 21/03/ 2024”
Komunidade ne’e haktuir la’os foos de’it mak karun, maibe sasan hotu-hotu hanesan mina, supermie no sasan sira seluk tan sa’e hotu kedas, maske nia iha hanoin atu fa’an sasan naton ho modal ki’ik hodi buka moris maibe sasan folin sa’e nia labele hola, nune’e nia fa’an OB (Obralan) oituan no dosi donat iha dalan ninin ida ne’e mak atividade ne’ebé nia halo buka osan.
Iha sorin seluk komunidade João Saldanha mos haktuir folin foos sa’e nafatin iha fatin ne’ebé de’it seidauk tun tanba folin sasan sira ne’e sa’e nafatin husi nasional kedas mak to’o iha munisipiu, postu, suku no aldeia sira
Joao Saldanha hela iha bairo suku Liurai Aileu. [Foto: Juvinal | 26.03.2024]
“Ha’u haree katak husi governu ko’alia kona ba foos nia folin ne’e hanesan de’it, tanba iha munisipiu folin nunka tun foin dadauk foos 25kg folin sa’e ba $18.50, iha suku kios sira fa’an sa’e to’o $19.00 kada karon no 20kg iha villa $15.00 maibe iha suku aldeia sira ne’e fa’an sa’e to’o $17.00 , ami povu ne’e buat hotu ko’alia nafatin ba governu maibe povu ne’e terus nafatin”, dehan komunidade suku Liurai, munisipiu Aileu João Saldanha iha merkadu Aileu Villa Kinta 21/03/2024.
João Saldanha hatutan nia mos hato’o beibeik preukupasaun folin foos ne’e iha momentu kampanha, maibe folin sa’e nafatin ba ema sira funsionariu ne’e sente di’ak maibe ba povu ki’ik susar tebes atu hola, tanba modo tahan sira mos agora folin laiha sira leba ba mai ema la sosa, kona ba governu nia planu folin sasan ne’e nunka tun iha fatin ida
“Ha’u hanesan ema povu husu ba governu se bele karik haruka ekipa ida hodi mai hatun folin sasan ne’e husi kedas nasional, munisipiu to’o suku tenke tun, labele ko’alia iha fatin de’it, se ko’alia iha fatin ne’e hanesan ‘bertele-tele’ de’it nunka reduz folin sasan”, haktuir João Saldanha iha merkadu Aileu Villa.
Komunidade ne’e informa relasiona ho politika governu IX kona ba foos folin baratu ba kada munisipiu ne’e, sira la hetan karik fa’an de’it iha villa maibe suku lato’o tanba foos hirak ne’e governu fa’an fali ba loja boot sira $13.00 hodi hetan lukru maibe loja sira fa’an fali ba $15.00 ka $16.00 kada saku ida
“Ha’u hanesan povu se bele karik governu hanoin ba, tanba ami povu fa’an sasan araska balun hetan uituan mak oan sira eskola tan entaun osan hira mak hodi hola farda, hira mak hodi hola hahan ne’ebé husi kedas primeiru governu to’o agora hanesan de’it ami so ba hakilar de’it mais tur tiha kadeira buat ida la iha”, dehan komunidade João Saldanha.
Iha sorin seluk Sebastiana de Jesus hanesan nain ba loja Mukit hateten nia hola foos iha Dili manu vitoria 25kg ne’e $17.50 fa’an fali ba konsumidor sira $18.50, foos berwang merah 20kg ne’e hola $13.25 nia fa’an fali ba $14.75, foos takeshi 20kg ne’e nia hola $15.00 fa’an fali $16.00 foos ne’e mos sira ba hadau malu mak foin hola hodi fa’an fali no folin foos ne’e karun kedas husi nasional
Sebastiana de Jesus nain ba loj Mukit Aileu Vila. [Foto: Juvinal | 26.03.2024]
“Ami sosa iha loja Kreativu no Perissos atu hetan foos ne’e mos tenke forma ema sira loja nain ne’ebé mai husi munisipiu hotu-hotu, entaun ita sira hamriik la tahan hamlaha ne’e pasensia dalaruma la hetan, ami forma ferik ida hamriik hamutuk ho ha’u to’o baku fila lori ba hospital ha’u haree ida ne’e fila ba hola de’it foos karun mak fa’an neineik”, dehan Sebastiana de Jesus iha nia loja Mukit Aileu villa.
Vendedora ne’e hatutan dalaruma nia foos ne’e hatun dala ida fa’an too fulan haat mak foin hotu tanba nia fotin iha loja ne’ebé karun nia tenke fa’an tuir ida ne’e, tanba loja seluk auguenta forma sosa iha loja baratu ne’e mai fa’an folin tun entaun konsumidor sira hola mak sira nian, dalabarak nia fo deve de’it ba ema sira ne’ebé mai husu ajuda
“Mina tein litru lima ne’e ha’u fa’an ba $7.50, mina globus ne’e $6.50, mina ida litru rua bimoli ne’e $3.50 sasan sira ne’e ha’u fa’an neineik no hetan lukru oituan de’it hanesan biscuit sira ne’e ha’u la fa’an tanba agora rendimentu tama moos araska loos agora ha’u tur ne’e kios boot mak loron ida hetan $100.00 too $200.00 hanesan ne’e, maibe uluk liu ne’e ha’u bele hetan $1000.00 loron ida maibe agora la iha ona tanba loja China sira ne’e mak halo mate ita”, dehan Sebastina.