Kontributor Loy Vieira
Loron nia temperatura hahú tuun neineik, relójiu nia ponteiru ki’ik pauza iha númeru 16:30. Ema hahú hakbesik an ba redór portu Díli. Hakbesik an ba ró ne’ebé sadere-an iha portu Dili. Ema sira ne’e, barak liu koalia dalen ‘Baikeno’ (Dalen husi Rejiaun Oecuse Ambeno)
Iha ami nia ekipa kobertura ne’ebé kompostu husi jornalista na’in 18 inklui Rádiu Televizaun Timor-Leste, ha’u mak to’o uluk portu Díli, maski ha’u hatene oras viajen sei lori tan oras rua.
Jornalista 18 husi kompostu husi rádiu, televizaun, jornál no online ba misaun ida, halibur komunidade nia preokupasaun kona-ba mudansa klimátika iha aldeia Hoineno, suku Bobometo, sub-rejiaun Oesilo-Oecusse.
Hakbesik an ba povu iha baze sai ona jornalista sira nia prinsípiu ne’ebé sira hakerek iha ajenda moris ‘sai lian ba lian -laek sira, hatutan povu nia lian ne’ebé halerik ba problema sosiál.
Ró Berlim-Ramelau, sadere an iha Portu Díli, nafatin hein oras viajen nian (oras ró viajen, 18:00).
Ha’u hein minutu balun, ha’u-nia kolega sira nadodon mai ona. Ami hamutuk iha Portu Dili. Hasai foto hamutuk molok tama ba lenuk besi-asu ‘Ró’ ne’ebé loke luan ninia kotuk.
“Bruummmm….bruummmm” ró fó sinál, hanesan inan ida bolu ninia oan sira atu halibur malu, tanba oras besik ona atu la’o.
Ema hahú forma iha portu nia odamatan, hanesan nehek metan la’o tu-tuir malu. Pasajeiru ida-idak hatudu ninia Billete ba tripulantes hafoin tama ba ró laran.
Ha’u lori muxila (pasta tara kotuk boot), ropa durante loron 4 nian, nia todan 10kg. Iha pasta laran, nakonu ho kalsa, faru, manta no hahán balun. Ema hare husi kotuk, hanesan forsa atu ba batalla de fogo ‘tiru malu’.
Antes tama ba ró laran, ha’u-nia kolega Suzana Cardoso, diretora Média ONE Timor, lori ai-moruk antimo ‘aimoruk Evita laran sa’e’, tanba nia bulelu bainhira sa’e ró. Ami na’in rua fahe malu, hemu musan ida-idak.
“Brummmm….brummm” ró nia lian ikus, despede portu Dili, hodi nani iha wee kór azúl meer ne’e.
Hau tuur besik janela ró nian. Ha’u hateke husi janela ba li’ur, nakaras hahú dudu ses neineik naroman pedasuk iha sidade Díli. Nakukun hahú falun nia liras ba portu Dili.
Lenuk besi asu ho marka ‘Berlin Ramelau’, hasees an neineik husi nia sadere fatin. Nani iha tasi meer nia leten.
Laloran baku ba ró lolon, ha’u sente hanesan inan ida ko’us no hamaus neineik ninia oan.
Bainhira ró hahú nani dok, portu Dili mós dok ona husi hare, lotuk no malahuk to’o lakon husi fihir.
Iha tasi klaran, nakukun falun metin.
Matan labele borus nakukun, hodi deskreve situasaun iha tasi leten. Tilun ne’e rona de’it mak laloran no ró nia lian. Fitun mós la leno borus kalohan metan ninia mahar.
Iha nakukun nia falun, kalohan nabeen, hisik udan ba ró leten. Malirin borus kulit.
“Aii…kalan udan fali ne’e, ita tama tiha ba laran.” Pasajeiru ne’ebé ohin tuur iha Deck ‘ro leten, bolu malu ba helik an iha ró laran.
Iha ró laran, ema balun kehe an, labarik sira tanis tanba isin nurak la tahan temperatura ró ne’ebé.
Ina sira nia liman kaer metin surat tahan hodi kehe oan sira be toba dukur iha kosar-been nia lihun.
“Labarik sira manas, tenke kehe, se lae la dukur.” Inan ida ko’alia mai ha’u no kehe daudauk nia oan.
Ha’u nia kolega jornalista sira, balun tuur joga karta, ao mezmu tempu habokon sira nia kakorok ho kafé ‘good day’.
“Joga lalais, merah metan foti ba, ha’u nian duki as la iha,” jornalista sira be joga karta ne’e espresa ninia sentimentu taridu tanba karta jalan kaki.
Balun seluk toba hanesan modelu pistola, tanba habit nia ain rua hodi sa’e ba leten.
Mane sira hatama liman ba kelen leet hodi habit met-metin. Sira hamout an iha jardín mehi nian.
“Brummmm….brummmm….” Ró ninia lian ikus molok sadere an ba portu Mahata-Oecusse.
“Ba pasajeiru hotu, ita to’o ona iha portu Mahata Oecuse” kapitaun ró aviza husi Alto Falante (Toa), bainhira ró sadere an ba portu portu.
Ha’u dudu ses kurtina hateke husi janela sai ba li’ur. Ró haku’ak metin ona ba Portu Mahata.
Ha’u hateke ba portu, ahi oan sira hamnasa hasoru pasajeiru sira ne’ebé foin to’o Oecusse ho susesu.
Udan been husi kalohan namtate tuun solur portu Kitahara ninia hirus matan. Pasajeiru balun seidauk bele tuun husi ró tanba udan la fó fatin.
Ekipa Jornalista na’in 18 ho pasajeiru seluk tun husi ró, tur iha terminál hodi hein karreta hilux ne’ebé kolega Ambros fó hatene antes (karreta aluger).
sa’e hikas karreta grand Max husi portu ba bairro Oetulo km 1 husi Portu Mahata. Deskansa iha kolega alumni parlamentu foin-sa’e, Ambros, ninia uma.
Ambros Oecusse oan, fuk naruk, isin mutin ne’ebé sai matadalan ba ekipa jornalista.
Situasaun iha Oecusse vila hanesan lalehan ki’ik ne’ebé haksubar an iha ne’ebá. Estrada moos, matan la kapta lixu. Husi Oetulu karreta hilux halai tu-tuir malu. Udan suviska akompaña viajen.
Ekipa ninia viajen husi Oetulu ba Oe-Silo, Bobometo, aldeia Hoineno. Lori minutu 45.
Viajen husi Oetulu, ekipa sei liuhosi estrada di’ak. Maibé estrada di’ak ne’e lakon neineik bainhira viajen hahú dook.
Iha dalan, matan ne’e hare de’it mak foho mamuk. Foho tanan ne’ebé toba hakmatek hodi simu loron manas.
Dalan ba suku Bobometo sub-rejiaun Oesilo ne’e mak ita foin deskreve no hatene tanba sá mudansa klimátika hanesan bailoron naruk no rai halai mosu.
“Rai mamuk ne’ebá ne’e, tanba komunidade sira halo toos la permanente” Oecusse oan, Ambros, esplika no hatudu ba foho molik.
Iha aldeia Hoineno, ema sira hahú muda nia toman uluk. Ne’ebá uluk halo toos la permanente. Tanba sira konsiente, halo toos husi fatin ida ba fatin seluk sei hasa’e produsaun agríkola.
“Agora ami halo toos permanente. Ami hahú kuda ai-horis ba bee matan Lopes, la maran ona maski tempu bailoron naruk”, xefe aldeia Hoineno afirma.
Ekipa to’o iha Sede aldeia Hoineno. Jornalista ida-idak toba iha Tenda laran. Hodi hein loron matan dadeer.
Iha aldeia Hoineno, Toman lokál ida mak halo toos la permanente, provoka erozaun no halo bee matan maran, tanba toos na’in lere ai hodi kuda produtu maibé la kuda hikas (reflorestasaun).
Maibé, hafoin NGO lokál sira fahe informasaun kona-ba importánsia husi ai, toos na’in kuida ambiente.
Aldeia Hoineno ne’ebé lokaliza iha suku Bobometo, Sub-Rejiaun Oesilo, Oe-Cusse Ambenu, iha uma kain hamutuk 185 ho totál populasaun 731.
To’os na’in sira iha aldeia Hoineno, suku Bobometo halo to’os la permanente, prejudika ambiente tanba to’os na’in tesi ai no sunu rai, husi fatin ida ba fatin seluk, hamosu erozaun, bailoron naruk no provoka bee matan maran.
Bainhira ó hadomi ambiente, ambiente sei kuida ó nia moris, ambiente sei la kuida ó nia moris bainhira ó la hadomi nia.
“Uluk ema la kuda ai, udan mai, rai halai, ha’u mós tenke husik fatin, ha’u la toba iha uma tanba ta’uk rai halai estraga uma.” Afetadu Vincencio Caet, konta akontesimentu tinan 3 ba kotuk.
Problema seluk husi halo to’os la permanente mak prejudika bee-matan maran iha tempu bailoron, ne’ebé akontese husi fulan Agusto to’o Novembru.
Xefe aldeia Hoineno, koopera ho Asosiasaun Foinsae Futuru ba Sustentabilidade, organiza komunidade sira hodi kuda ai-gamal iha fatin risku ba erozaun.
“Ami halo tuir, avoo sira uluk halo to’os la permanente, tanba ami fiar halo toos iha fatin foun, hatudu rezultadu di’ak.” Xefe aldeia, haktuir.
Bee maran la’os akontese de’it iha aldeia Hoineno maibé akontese mós iha aldeia Saben. Aldeia ne’ebé pertense mós suku Bobometo, komunidade tenke la’o distánsia kilómetru ida ho balun, la’o durante minutu 45 hafoin lori bee husi bee-matan Oelbibone ba konsumu.
komunidade iha aldeia Saben depende de’it ba Bee-matan Oelbibone, hodi responde ba nesesidade uma família.
Geografikamente bee-matan Oelbibone lokaliza iha foho okos no komunidade hela iha foho leten. Difisil tékniku Servisu Saneamentu-SAS Oecusse kanaliza bee husi bee-matan ba komunidade nia hela fatin.
Iha aldeia Saben, komunidade la kuda ai iha foho leten hodi prevene erozaun. To’os na’in iha Saben tesi no sunu rai hodi kuda batar no háre rai-maran. Ida ne’e, hahalok ne’ebé estraga ambiente no komunidade mak tenke simu nia konsekuénsia rasik.
“Ha’u tenke mai hariis sedu, tanba bee-matan dook. Hariis iha tuku 6 dadeer nune’e ha’u labele tarde ba eskola.” Estudante Sandra ko’alia nia realidade.
Iha tempu bailoron, komunidade balun iha aldeia Saben labele uza ona sintina tanba la iha bee moos atu garante ijiene.
“Tempu bailoron ami sentina boot ne’e iha ai-laran, ami la uza hariis-fatin tanba bee la iha atu uza. Labarik sira dala ruma kabun moras no isin katak tanba naran uza bee de’it.” Abitante Maria Oki, espresa nia preokupasaun.
Responsavel Servisu Agua No Saneamenu Rejional Oecuse, prevê osan ba reabilitasaun tanke konservatória no kanalizasaun bee-moos iha aldeia Hoineno, maibé Parlametnu Nasional la aprova.
Maibé tékniku SAS Oecusse, koopera ho ONG lokál hodi kanaliza no apoia tanke konservatória ba komunidade hodi utiliza.
“Problema bee-moos iha aldeia Saben ho Tumin ho Oeasilo Vila. Ne’e problema ne’ebé foka beibeik. Iha tinan 2020 no 2021 ita halo perfurasaun iha Noel-ekat, perfurasaun de’it, nia orsamentu dolar 300 resin, ami monta tanke distribuisaun ida iha aldeia Saben, maibé nia servisu seidauk hotu.” Xefe Departamentu SAS-Oecusse, Yosep Ilii, relata.
Durante ne’e diresaun agrikultura rejionál seidauk apoia viveirus ba aldeia Hoineno no Saben-suku Bobometo atu halo reflorestasaun, tanba xefe suku no aldeia sira, seidauk submete pedidu apoiu viveirus.
“Iha ne’e mós iha viveirus diresaun agrikultura prepara ita hein de’it kada grupu ka kada komunidade ne’ebé hakarak halo reflorestasaun, submete proposta hodi halo distribuisaun. Husu ba to’os-na’in labele muda toos muda ba mai tanba estraga ambiente. Komunidade tenke kuida ambiente.” Sekretária rejionál asuntu agrikultura, Filomena Sila, esklarese no rekomenda ba to’os-na’in.
Jornalista nia kobertura iha Aldeia Hoineno no Saben, suku Bobometo sub-rejiaun Oesilo- Oecusse, apoia husi Oxfam iha Timor-leste.
Oecuse Amasat, au loim Ko = Oecusse Bonita ha’u gosta ó