Reportajen David da Costa
Eis Prezidente Repúblika, atuál Prezidente Partidu Fretilin, Francisco Guterres Lú Olo ho Eis Primeiru Ministru, atuál Sekretáriu Jerál Partidu Fretilin, Marí Alkatiri husu ba Prezidente Tribunál Rekursu Alfonso Carmona atu husik tiha nia kargu hanesan PTR se hakarak kontinua kareira judisiál tenke hatudu dignidade profisionál, labele husik poder polítiku atu manipula no sobu sistema judisiariu tomak.
Prezidente Partidu Fretilin, Francisco Guterres Lú Olo hakarak atu hatete de’it ba ema hotu atu rona katak Tribunál Rekursu, koletivu juis husi Tribunál Rekursu hola desizaun katak lei ne’ebé lori halo nomeasaun ba doutor Afonso Carmona lei ne’e kontra konstituisaun ka vióla konstituisaun.
Tanba ikus tiha fali desizaun Tribunál ninian, ka akordaun husi koletivu juis Tribunál Rekursu nian hato’o ba deputadu sira husi Bankada Fretilin ho PLP nian, ne’ebé sira sai hanesan autór ba prosesu fiskalizasaun abastrata susiva ba lei ida ne’e. Bainhira desizaun Tribunál ninian fó sai katak lei ka norma iha lei ida ne’e inkonstitusionál, iha ninia implikasaun tomak ba aktu sira ne’ebé Prezidente Repúblika prátika komu baze hanesan lei inkonstitusionál.
Prezidente partidu reafirma fila fali katak aktu Prezidente Repúblika halo nomeasaun ne’e efetivu juridiku nulu, laiha validade ida. Bainhira lei ka norma husi lei ida ne’e inkonstitusionál, efetivu juridiku ne’ebé fó sai mak nuluidade, ida ne’e arasta hotu, dekretu Prezidente Repúblika nian, lori halo nomeasaun ba doutor Afonso Carmona sai hanesan Prezidente Tribunál Rekursu.
“Ha’u dehan arasta tanba lei ida ne’e mak baze ba atuasaun sira hotu, purtantu atu hatete lei ida ne’e laiha validade, ninia afeitu ne’e nuluidade ba iha kotuk aktu ne’ebé Prezidente Repúblika halo tiha ona, no mós agora ba oin lei ne’e tenke soe tiha,” dehan Prezidente Partidu Lú Olo bainhira halo konferénsia imprensa kona-ba situasaun polítika nasionál atuál no direitu demokrátiku Timor-Leste no futuru povu tomak nian, iha Eis Titular Faról, Segunda 11/08.
Nia reforsa, hanesan surat tahan ida karik les tiha tau tiha ba sampah, la serve ona atu bele vigora iha ordem juridika Timor-Leste nian, purtantu lei ne’e lavale ida. Maibé, hakarak atu dehan, Prezidente Repúblika nia la sita ninia dekretu lei ida ne’ebá, maibé refere duni lei ida ne’ebé tama iha emvigor apartir momentu ne’ebé nia promulga signifika dekretu ida ne’e bazea ba ida ne’eba, dekretu ne’e emidiatamente laiha valor. Tanba aktu sira ne’e hotu ne’e komu laiha valór, entaun ho razaun tomak atu bele povu Timor-Leste hotu-hotu bele hatene katak ninia konsikuensia mak ida ne’e duni.
“Prezidente Repúblika, doutor Afonso Carmona ami la’ós mai iha ne’e konvoka konferénsia ida ne’e, tanba ami iha buat ruma ho ita boot na’in rua, la’e, ami respeita tebe-tebes, ida hanesan juis, ida seluk hanesan Prezidente Repúblika ba povu Timor-Leste tomak. Ami só hakarak de’it ezije no hatutan maluk Timoroan sira seluk nia lian, sosiédade sivil ka sidadaun baibain sira ne’ebé hato’o ona nia lian, atu juis doutor Afonso Carmona, halo reflesaun hodi husik ninia pozisaun hanesan Prezidente Tribunál Rekursu,” hatete Lú Olo.
Nia esplika, saida mak bele akontese sekarik Prezidente Repúblika kontinua hamriik nafatin defende nia pozisaun ida ne’e, konsikuensia dahuluk mak Timor nia estadu direitu demokrátiku ida ne’e garante komunidade internasionál nia matan, ema sei kestióna nafatin atuasaun Prezidente Repúblika nian, liu-liu imajen Timor-Leste ninian iha komunidade internasionál nia matan.
“Ita hotu hatene, Timor-Leste iha intensaun di’ak tebes atu bele sai membru ASEAN, besik fulan ida ka fulan rua mai oin tan, saida mak akontese sekarik ita iha rai laran, ita la kumpri ita nia konstituisaun, la kumpri ita nia lei, no la kumpri ita nia desizaun ita nia Tribunál sira nian,” nia dehan
Nia argumenta, konsikuensia sira seluk sei bele iha, konsikuensia lei sivil ninian. “Konsikuensia mós penais iha hotu, ha’u hanoin no ha’u fiar doutor Afonso Carmona nu’udar juis hatene interpreta, no kualkér juis tenke interpreta konstituisaun, atu hatene espiritu lei nian hotu”.
“Neste kazu konkretu ha’u fiar katak juis doutor Afonso Carmona mós hatene interpreta desizaun, koletivu juis nian ne’ebé fó nuluidade totál ba desizaun Prezidente Repúblika nian hodi nomea nia, hanesan Prezidente Tribunál Rekursu,” hakotu nia.
Iha fatin hanesan, Eis Primeiru Ministru, atuál Sekretáriu Jerál Partidu Fretilin, Marí Alkatiri mos hatete, iha pontu importante tebes, Tribunál Rekursu iha plenária deside ho independensia tomak katak, lei organizasaun judisiáriu 42 iha artigu 76 a ne’e inkonstitusionál. Desizaun ne’e mai tanba iha pedidu ida fiskalizasaun abastrata ba lei ne’e, mai husi partidu rua opozisaun PLP ho Fretilin.
Nia esplika, tanba saida mak halo fiskalizasaun abstrata, tanba durante dabate lei ne’e partidu opozisaun sempre hatete artigu ida ne’e inkonstitusionál. Tanba ne’e fiar katak Prezidente Repúblika akompaña debate ne’e, hatene katak opozisaun iha Parlamentu Nasionál, husi opozisaun minoritária klaru, ba lei foun ida ne’e iha artigu ida ne’e inkonstitusionál. Loloos Prezidente Repúblika nia hakarak asume hanesan guardial konstituisaun konstitusionalidade, nia devia hahú kedas husu fiskalizasaun preventiva ba lei. Tanba Prezidente Repúblika la halo ida ne’e, nia promulga lei ne’e hatene katak dabate ne’e uluk la’o hela, promulga ne’e liu loron ida de’it, nia nomea fó posse ba doutor Afonso Carmona signifika iha intensaun duni atu vióla konstituisaun.
Nune’e, intensaun atu antesipa kria situasaun defaktu atu vióla konstituisaun, prontu Prezidente Repúblika iha ninia desizaun dekreta, nia dehan de’it leivizente, nia la dehan lei ida ne’ebé, ne’e mós haree nia subar an, nune’e bele dehan nia la hatudu loloos lei ka ne’e. Leivizente mak lei ida ne’e duni, ida inkonstitusionál signifika iha intensaun, atu hahú krize instituisionál ne’e buat ida. Iha konstituisaun iha orgaun soberania haat, ida mak Tribunál orgaun soberania indepedente.
“Ami hakarak klarifika kedas ida ne’e, ikus mai iha konstituisaun la’ós dehan enkauntu Tribunál Supremu Justisa seidauk harii ne’e Tribunál Instansia máxima Timor-Leste mak sei hala’o funsaun Tribunál Supremu Justisa mak Tribunál Rekursu,” nia dehan.
Maibé, bainhira deside ba inkonstitusionalidade, deside hanesan Tribunál Supremu Justisa, tanba iha artigu ida ne’e hatete klaru, Prezidente Tribunál Supremu Justisa Prezidente Repúblika mak nomea fó posse duni, maibé tenke hili husi sira membru Tribunál Supremu Justisa ona, juis Konselleiru. Se Tribunál Rekursu atu asume funsaun ida ne’e, regra ida ne’e tenke aplika duni ba Tribunál Rekursu.
Tanba, La’ós de’it ida ne’e, iha mós artigu seluk konstituisaun nian hatete atu nomea Prezidente Tribunál Rekursu, tenke liu husi konsellu superiór majeslatura judisiál mak tenke hatudu se mak sai membru Konselleiru ona iha Tribunál, no ida ne’ebé Prezidente Repúblika bele hili tuir nia hakarak, maibé husi ema sira ne’ebé membru.
Maibé, ne’e la akontese, vióla Konstituisaun, vióla lei ba nomeasun ninian, Prezidente Repúblika halo violasaun ba rua ne’e. Ho premeditasaun, nia haree katak ninia desizaun lalais demais ne’e promulga ohin, aban nomea ne’e, tanba iha intensaun duni atu kria situasaun ida ne’ebé susar tebes. Tanba ne’e desizaun akordaun Tribunál nian, parabens ba juis sira, tanba sira deside ho korajen ho klareza, no independensia. Lei ne’e Parlamentu Nasionál nian, la’ós Prezidente Repúblika mak halo lei, Parlamentu Nasionál mak hamutuk ho Tribunál iha tempu atu hatan, bele hatan atu defende lei ne’e.
Tanba, la’ós Prezidente Repúblika mak dehan kumpri, laiha problema Prezidente Repúblika mós dehan lei ne’e inkonstitusionál aseita ona, maibé iha konsikuensia, desizaun ne’e klaru iha konstituisaun mós klaru signifika ema hotu-hotu tenke kumpri, liu-liu hanesan Prezidente Repúblika ne’ebé nia jura atu defende konstituisaun, kumpri, no halo hotu-hotu kumpri konstituisaun ida ne’e. Nia la halo ida ne’e, nia mai fali ho ninia diskursu dehan akordaun ne’e ba lei de’it, la’ós despasu ba Prezidente Repúblika, bainhira lei ne’e fó dalan nia halo nomeasaun, lei ne’e monu ona despasu Prezidente Repúblika mós monu ona. Tanba ne’e doutor Afonso Carmona, bele fila ba uma, tanba ne’e monu ona, saida mak bele akontese agora.
“Ha’u hakarak dehan de’it se juis doutor Afonso Carmona hanoin katak nia Prezidente Tribunál Rekursu, tanba nia la hatene direitu, ba estuda tan direitu ne’e mak ha’u hakarak hatete. Ha’u lakohi ko’alia barak, tanba ha’u rona nia ko’alia ha’u bele identifika ninia kompetensia,” argumenta nia.
Maibé, se Prezidente Repúblika enxiste nafatin katak juis doutor Afonso Carmona bele kontinua ne’e golpe instituisionál, ne’e poder polítiku halo inerferensia ba orgaun soberanu ida ne’e ditadura hakarak hatete.
Tanba ne’e hatudu momoos tendensia ditadura poder polítiku, ne’e kuidadu, tanba ne’e bele iha konsikuensia oi-oin. Ditadura mak haree momoos ne’e mai husi poder polítiku atu kontrola judisiariu. Tribunál Rekursu iha mós kompetensia seluk tribunál superiór administrativu de kontas, ohin loron laiha, iha kámara de kontas. Bainhira kámara de kontas komesa hatudu ema balun ninia sala mak hahú prosesu ne’e aselera tebes, atu taka sala.
Sekretariu Jerál Partidu Fretilin, husu ba PTR Afonso Carmona “hakarak kontinua kareira judisiál favór ida fila fali ba ita boot nia fatin, hatudu dignidade profisionál, labele husik poder polítiku atu manipula ita boot. Ne’e poder polítiku atu manipula atu sobu sistema judisiariu tomak, ditadura poder polítiku liu-liu husi Prezidente Repúblika”.
“Ha’u husu ba juis doutor Afonso Carmona fila fali ba nia fatin, hakarak kontinua kareira judisiál tama ho dignidade, labele husik fali poder polítiku uza nia. Ha’u nunka rekoñese juis doutor Afonso Carmona Prezidente Tribunál Rekursu, tanba Fretilin sempre dehan inkonstituisionál. Ha’u la fó sala ba nia, la fó sala ba ema ida, sala husi poder polítiku, mais juis doutor Afonso Carmona hakarak iha dignidade fila fali ba nia fatin, ho méritu ninian rasik aban bainrua nia sei tama,” tenik Alkatiri.