Home Notisia Uma kain 43% Iha TL Sedauk  Asesu ba programa Area La Soe Foer...

Uma kain 43% Iha TL Sedauk  Asesu ba programa Area La Soe Foer Arbiru 

0
570

Plataforma Nasionál Bee, Saneamento no Ijine Timor-Leste (PN-BESI-TL), Halo Konferénsia Imprensa, (Foto-David).

Reportajen David da Costa

Ohin loron mundialmente selebra loron Sintina nian ho Tema ba selebrasaun tinan ida ne’e mak “Sanitation in a Changing Word” Tema ida ne’e hanesan énfaze maka’as tebes iha importánsia husi utilizasaun sintina ba moris loron-loron nian. Maibé iha Timor-Leste uma kain 43% seidauk asesu ba Area la Soe Foer Arbiru (ALFA), no Munisipiu hitu maka deklara asesu ona ba ALFA.

Koordenador  Jerál  Plataforma Nasionál Bee, Saneamentu no Ijine Timor-Leste (PN-BESI-TL), Januario Amaral de Jesus, hateten, iha dados husi Joint Monitoring Program nia hatudu katak 57% uma kain iha Timor-Leste seidauk asesu ba  Area la Soe Foer Arbiru (ALFA) ka sintina no iha munsipiu Bobonaro, Aileu, Liquiçá, Ermera, Ainaro, Manatuto no Dili  deklara ona katak asesu ona ALFA. No iha munsipiu neen Baucau,Lautem, Manufahi, Suai, Viqueque no Inkuli RAEOA maka seidauk asesu ba ALFA.

“Ita haree fali husi dados Joint Monitoring Programa nia hatudu katak kuase uma kain husi teritoriu nasional ne’e asesu ba sintina ka saniamentu foin atinje 57%. Entaun ita kompara dados husi Joint Monitoring Program nian ho rezultadu ALFA nian kuase hanesan, husi rezultadu ALFA nian foin Munisipiu hitu maka deklara, siginfika sei iha Munisipiu neen, no dados husi Joint Monitoring Programa mos hatudu katak 43% uma kain iha teritoriu nasional seidauk asesu ba sintina,” dehan Koordenador  Jerál  Plataforma Nasionál Besi Timor-Leste (PN-BESI-TL), Januario Amaral de Jesus, iha kampaun HAK farol, Kuarta 19/11.

Iha fatin hanesan portavos Plataforma Nasionál Besi Timor-Leste (PN-BESI-TL) Franciana dos Santos M. Belo, hateten,  Kada tinan mundu inklui Timor-Leste sempre selebra Loron Mundiál Sintina ne’ebé maka monu iha loron 19 Novembru. Tanba ne’e loron selebrasaun ida ne’e ho objetivu kontinua eduka sidadaun hotu atu tau importánsia ba Sintina. Atu nune’e bele asegura moris ida ne’ebé seguru no saudavel no mós asesu ba sintina maka direitu báziku ema nian. Tema ba selebrasaun tinan ida ne’e mak “Sanitation in a Changing Word” Tema ida ne’e hanesan énfaze maka’as tebes iha importánsia husi utilizasaun sintina ba moris loron-loron nian.

Tanba ne’e, Plataforma Nasionál Bee, Saneamentu no Ijiene Timor-Leste (PN-BESI-TL) hanesan Asosiasaun ne’ebe mak servisu no foku iha atividade advokasia liga ba iha setór Bee Moos, Saneamentu no Edukasaun Ijiene kontinua hola oportunidade ida ne’e hodi selebra Loron Mundial Sintina hanesan meius Advokasia ida ba ema hotu atu nafatin tau importansia ba utlizasaun sintina.

“Iha Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál (PEDN) 2011-2030 uma kain hotu iha Timor-Leste sei asesu ona ba Bee, Saneamentu no Ijiene ho adekuadu, Inkluzivu no Sustentável; iha polítika no Programa IX Governu nian ne’ebe konsidera Setór Bee no Saneamentu nu’udar setór vital ba programa tinan 5 nian, ne’ebe sita ona iha Programa Governu nian 3.3 hateten, Investimentu ba asesu Bee moos no Saneamentu Báziku labele adia (ka dada) tan. Laiha infrastrutura ida ne’e mak sei afeta ba saúde públika ka hada’et moras, mate no dezenvolvimentu la di’ak ba labarik sira,” nia haktuir. 

Tanba ne’e, Governu trasa ona Polítika Saneamentu Báziku (PNSB), hodi hatuur eskada Saneamentu ne’ebé hakerek iha Polítika refere katak, Timor-Leste sei atinje tarjetu ba deklarasaun Area La Soe Foer Boot Arbiru (ALFA) iha Territóriu Nasionál iha Tinan 2020. Maibé atualmente iha 2025 purvolta Munisípiu 7 hanesan; Bobonaro, Aileu, Liquiçá, Ermera, Ainaro, Manatuto no Dili mak foin deklara ALFA, mezmu seidauk konklui iha dadus formal ruma. Iha mudansa fali ba polítika ne’e ho nian tarjetu to’o iha tinan 2024 atinjimentu ALFA 100% iha territóriu Nasionál maibé realidade la konsege.

“Iha Alokasaun Orsamentu Jerál do Estadu (OGE) 2026 purvolta 1.2% husi total orsamentu $2.3 Billoes ba iha setór Bee, Saneamentu no Ijiene (BESI), alokasaun OGE ba iha Munisipiu sira kontinua la adekuadu. Tanba iha OGE 2026, Atividade Jestaun de Saúde Ambientál (Programa ALFA) purvolta iha de’it $90.000 la sufisiente,” nia dehan.

Nia salienta, implementasaun Polítika Nasionál Saneamentu Báziku (PNSB) la la’o ho di’ak, tanba Ministériu relevante la materializa iha Planu no programa ne’ebé adekuadu inklui ego Ministerial (ida-idak halo ninian) laiha kooperasaun ne’ebé mútua no mós laiha alokasaun Orsamentu Jerál do Estadu ne’ebé adekuadu hodi reforsa polítika refere.

“Tanba ne’e, ami rekomenda ba parte relevante sira presiza tau prioridade ba investimentu liu husi orsamentu jerál estadu (OJE) iha nesesidade aumenta ba setór bee moos no saneamentu mínimu 3% husi total OGE. Liu-liu aloka orsamentu ba Ministériu da Saúde ho adekuadu hodi bele reforsa ba atinjimentu Polítika Saneamentu Báziku (PNSB), liu-liu eskada saneamentu,”nia hateten.

Nia aforsa tan Presiza haforsa Koordenasaun no Kooperasaun servisu entre liña ministerial no entidade relevante sira ne’ebé involve iha setór Bee no Saneamentu atu iha koordenasaun ne’ebé di’ak no forte, liu husi integrasaun Planu no Programa kada Ministériu relevante sira.

Nune’e mos Presiza haforsa atividade Deziminasaun ba públiku ho regular, moris di’ak ne’ebé hadomi saúde no ambiente ne’ebé saudavel liu husi Planu Asaun Komunidade Saneamentu no Ijiene (PAKSI) presiza hetan atensaun di’ak husi entidade hotu.  

“Husu ba ema hotu atu kontinua tau konsiderasaun no prioridade ba utilizasaun sintina iha moris loro-loron nian, hodi nune’e bele proteje ita nia an husi moras oin-oin inklui garante ita nia saúde,” nia konklui.

NO COMMENTS