Reportajen Zevonia no Silvino Freitas
Fundador Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e (AJTL), nudar jornalista senior hahu nia knar iha Suara Timor-Timur (STT) iha tempu Indonesia, no hamutuk ho jornalista sira seluk iha tinan 2000 harii jornal Timor Post no eiz Prezidente Konsellu Imprensa, hakotu nia iis iha loron 27 Abril 2026, iha ospital regional RAEOA.
Kalohan hatudu triste, matan wen suli iha komunidade jornalista sira nia leet, tanba lakon ema ema importante, ne’ebe fo ona nia dedikasaun tomak to’o nia iis kotu.
Otelio Ote konesidu tebes iha mundu jurnalismu, jornalista barak mak sai nia alunus, hodi aprende konaba jurnalismu. Kontribuisaun ne’ebe Otelio fo sai valor importante iha vida jurnalismu.
Iha memoria barak husik maluk sira ne’ebe serbisu ho nia, Suzana Cardozo jornalista senior, serbisu ho Ote iha STT, Timor-Post no nudar mos fundador AJTL, hatoo nia sentimentu klean katak Ote ema ne’ebe serbisu ho selensiu, fo dedikasaun boot tebes iha Timor Post
“Nia serbisu laos hare ema atu fo kompensasaun ba nia, nia sempre orienta liu-liu inisiu harii Timor Post, ami nain tolu (hau, maun Ote no Rosa), ami nain tolu ema nebe pasensia iha Timor Post, nia toba deit iha meza leten, toba deit iha jornal leten, hodi hein ami nain rua Rosa ba Kobertura, situasaun defisil los iha momentu ne’eba”, tenik Suzana.
Suzana haktuir, Ote iha ligasaun nebe besik liu, sempre fo korazen wainhira hasoru laloran iha nia moris, “wainhira hau monu nia sempre suporta, nia liafuan ikus ne’ebe hateten ba hau katak, matenek saida mak iha, ita fila fali mai Timor Post hodi lori ba oin, maibe hau dehan ba nia, ita 14 iha Timor Post barak demais, husik sira halao na, ita sai buka ita nia moris rasik”.
Suzana mos haktuir memoria iha tempu funda AJTL iha 22 Dezembru 1999, iha hotel Turismo tempu ne’eba (agora Novo Turismo), Saudozo Ote hateten ba sira katak atu harii asosiasaun ida ne’e, hodi hare futuru jornalista sira nian, oinsa jornalista sira hamutuk hodi luta ba jurnalismu bele lao diak ba oin.
Iha kongresu AJTL premeiru nian, saudozo Ote fo kontribuisaun lubuk ida, oinsa hare estatutu AJTL, no future AJTL maske iha tempu ne’ebe iha diferensia ideas.
Otelio Ote nia espiritu la menus, nia kontinua fo dedikasaun hodi fo ideas iha kria esbosu lei komunikasaun sosial, Suzana hateten Lei Komunikasaun Sosial., iha ideas barak mak mai husi saudozu, no foti referensia husi Tempo Indonesia, tanba nia mos nudar membru Persatuan Wartawan Indonesia (PWI) iha tempu Indonesia.
Otelio mos fundador ba Fundasaun Fundu Media (FFM) , maski la ativa, tanba Sindikatu Jornalista Timor-Leste (SJTL) la lao ona, tanba nia mos fundador ida, maibe nafatin suporta Suzana bainhira lidera nudar Diretora Ezekutivu, no bainhira media online Hatutan hakerek news konaba abuza de poder iha FFM.
Suzana haktuir Otelio Ote mos inisiador ba Balibo Five Award hamutuk ho SIJTL, TILPA, CIJTL AJTL no ARKTL, ho objetivu hodi fo rekonesementu ba jornalista sira nia valor.
Trise boot ba Konselleira iha Konsellu Imprensa, Suzana Cardoso mak nia la konsege ba hare saudozo Ote iha Oecuse, wainhita nia luta hela hasoru nia moras.
“Bainhira Timor Post ba visita nia iha Oecuse, saudozo Ote loke matan, hare Santina fundador Timor-Post nian oin, no ema premeiru ne’ebe nia husu mak Sus iha ne’ebe? Maibe Santi hatan Sus labele mai tanba nia ba Australia”, Suzana haktuir.
Suzana haktuir lema importante husi saudozo mak “hau sei remata hakerek hau nia nutisia, bainhira hau nia matan taka ona” ida ne’e nia realiza duni iha nia moris. Wainhira nia iha Oecuse nafatin hakerek ba ninian website Lifau Post.
Lembransa importante ida ne’ebe Suzana susar atu haluha, bainhira Suzana lidera Timor Post nudar Diretora, sempre fila madrugada, no saudozo hateten, “Sus labele repetan saida mak hau halo, tanba kuandu ita moras, triste liu ne’e mak ita nia familia”.
Suzana konklui Saudozo Otelio ninian kontribuisaun iha oin no kotuk (di depan layer no belakang layer) importante los, “ema ne’ebe asesoria ba hau mak maun Otelio”.
Memoria hanesan hatoo husi Provedor Direitu Humanus no Justisa, jornalista Senior no eiz Prezidente Konsellu Imprensa, Virgilio da Silva Guterres “Lamukan”, nia dehan iha tinan 1999 nia rohan mai ha’u konhese di’ak Ote, maski ha’u rona ona nia naran durante kampanya ba Referendum agosto 1999.
“Iha diskusaun lubuk ho jornalista timoroan sira nebe iha Dili ona, hafoin halai namkari tamba krizi politika hafoin referendum. Iha diskusaun sira ne’e mak ha’u konhese loloos Ote. Diskusaun sira ne’e lori ami lubun ida hari AJTL liu husi Deklarasaun Turismo iha loron 22 dezembru 1999. Iha momentu Ote mak sai hanesan koodenadir ba AJTL to’o Kongresu iha janeiro 2001”, hateten Virgilio
Ba Virgilio Otelio ema nebe komprometidu ho profisaun jornalismu. Nia perfil ezemplar (panutan) kona-ba “hadomi profisaun”. Nia ema nebe kalma, relax no sempre hili atu ko’alia ikus liu.”Iha jornalismo ema temi slogan “first to come, last to leave”, Ote nian iha KI, “first to come, last to speak.” Dalaruma nia ko’alia ikus, no ko’alia la para, halo kolega sira stress no dada iis. Nia domin ba jornalismo ne’e mak halo nia, maski kalma hela de’it maibe ho prinsipiu nebe forte.
Virgilio dehan Ote husik hela “domin no kompromisu” ba profisaun. Ba Ote: aku adalah jurnalis, dan jurnalisme adalah aku.”
Alberico da Costa Junior nudar Diretór Diresaun Análize no Dezenvolvimentu Mídia (DDAM) iha Konsellu Imprensa, ne’ebe halo serbisu barak hamutuk ho saudozo Otelio iha Konsellu Imprensa, nia haktuir memoria, Iha tempu ne’ebe bainhira ami na’in rua sai orador iha Manila, Filipina iha 2023, fahe esperiensia ho jornalista sira pais sira Asia nian kona-ba liberdade imprensa. Antes atu ba iha palku nia husu ha’u “Rico ha’u nia Ingles jatuh-bangung ne’ebe ajuda hela karik ema husu ho termu sira aas. Ha’u dehan, “Prezidente avansa deit, kolega sira komprende hela ita, kuandu buat ruma mak ha’u tama hodi esplika ho kle’an.
“Maske nune’e, durante aprezentasaun buat hotu di’ak, la’o suli loos no iha tempu ne’eba iha esplika buat balu ne’ebe nia la konsege kobre. durante aprezentasaun ami apoia malu ho kapas, ami esplika ita lejislasaun liga ho ranking index ne’ebe iha tempu neeba ita hetan top 10”, Alberico haktuir.
Ba Alberico, saudozo Ote ema ne’ebe konesidu iha mundu jurnalizmu, nia laos ema foun iha mundu jurnalizmu.
Iha realidade ninia kontribuisaun ba jornalizmu no dezenvolimentu media iha Timor makaas tebes. Iha tempu okupasaun nia sai ona jornalista ba STT no korespondente ba RCTI. Iha tempu ukun an nia kontinua kontribui liuhusi harii Timor Post, Lifau Post no seluk tan. Nia mos nu’udar fundador ba AJTL iha tempu dekade rua liu ba ho fundador sira seluk.
Alberico haforsa katak iha dezenvolvimentu jornalizmu, nia halo formasaun barak ba joven sira ne’ebe hakarak sai jornalista no fo formasaun mos ba jornalista foun sira. Iha kontestu jornalizmu, nia kontribui makaas, maske nia ema ida-ne’ebe kalma, maibe nia mos firme hodi luta ba liberdade imprensa iha Timor-Leste no Sudeste Aziatiku.
“Iha Filipina nia motiva kolega sira husi Cambodia atu kontinue luta ba liberdade imprensa iha sira nia rain. Iha tempu ne’eba nia fo tais ida kolega jornalista ida husi Cambdia, nia promote hodi dehan, ami sei ba Cambodia hodi fo solidariedade ba imi”, tenik Alberico
Alberico konklui legasi no memoria ne’ebe nia husik hela mak nia forma jornalista foun barak, harii mos media balu no asosiasaun jornalista. Ikus liu, nia mos luta ba liberdade imprensa no liberdade espresaun.
Aguela Adaja Vieira – Jornalista no Xefe Tekniku Iha Independente Digital TV, no nudar alunus husi saudozo Otelio Ote, Lila aprende jurnalismu barak husi Otelio, nia hatoo nia agradese no orgullu ba dedikasaun tomak husi pai Ote.
“Konsidera Pai Ote nuudar aman no mestre ida ba hau pesoal, tanba wainhira hau hahu tama iha mundu Jornalizmu, Pai Ote ema primeiru neebe hamutuk ho maun Matebian Ezequel akompanha hau no promove hau liu husi oportunidade oioin. Pai neebe nunka baruk no kolen atu fahe nia matenek ba foinsae sira liu liu ba hau pesoal iha vida jornalizmu nian.
Memoria no sentimentu husi komunidade jornalista barak espresa iha pajina sosial media, hatoo simentu triste tanba lakon manorin diak ida mundu jurnalismu, manorin ne’ebe la koleng hodi hanorin ba jornalista foun sira, oinsa atu hadomi nia profisaun iha mundu jurnalismu to’o iis kotu.