Reportajen Ana Ribeiro (Citijen Journalist)
Asuntu defisiénsia iha eleisaun kontinua sai preokupasaun iha sosiedade, liu-liu maluk ho defisiénsia, tanba eleisaun ne’ebe akontese bebeik ona iha kada Tinan lima kontinua hamosu diskriminasaun tanba la asesivel ba Ema ho Defisiensia (EhD).
Liuhusi preokupasaun ne’e, bainhira jornalista sira hasoru malu ho Diretór Jeral STAE, Acelino Manuel Banco, tanba sa eleisaun sedauk inkluzasaun no la asesivel, Diretor Acelino hatan katak prosesu eleitoral nee, prosesu ida inkluzaun tau oportunidade ba ema hotu hanesan, tantu feto no mane no tipu ba sidadaun eleitores neebe deit.
Ami la haree konaba klasifikasaun husi kondisaun ka aspeto seluk ne’ebe halo komparasaun ruma entre eleitor ida ho eleitor seluk, nee iha konsertu eleitoral hanesan deit.
Nune’e nia dehan atu bele garante partisipasaun sidadaun sira ninia, liu husi sira nia tratamentu ne’ebe justu ho forma ida liu husi edukasaun fizika, edukasaun eleitoral depois sensebiliza eduka ita nia eleitores sira hotu.
“sidadaun sira nee, liu husi tratamentu neebe justu ho forma ida liu husi edukasaun sivika,edukasaun eleitoral para depois sensibiliza buka ita nia eleitores sira hotu,oinsa bele ezerse sira nia direto no dever siviku hanesan sidadaun liliu uja eleitores iha prosesu eleitoral ninia”, dehan Diretor Jeral STAE
Nia dehan oinsa atu bele garantia partisipasaun sidadaun sira nee, sidadaun rasik mos tenke iha ninia konsensia rasik.
“Sidadaun ida nia direito, sidadaun ninia votos sei determina nasaun nia futuru, entaun oinsa atu determina ho loloos, sidadaun ida tenke garante ninia votos ne’e ezerse lol0os, entaun ezerse ho loloos, liu husi edukasaun de votantes ba eleitores sira hotu”, hateten Diretór Jerál STAE
Konaba problema Ema ho Defisiensia Acelino hateten atu bele garantia direitu ba maluk ho defiensia ho tipu oi-oin, hanesan difisiente tilun, matan, fisika no mos sira seluk, agora prosesu eleitoral iha sistema liga ba lei eleisaun.
“Lei eleisaun nia fo dalan para sidadaun ida nee bele eskolha ema ida ne’ebe maka nia fo konfiansa, lori tulun nia ba eskolha ba kandidatu Partidu nian, ne’ebe tuir ninia hakarak “, dehan Diretor Jeral STAE
“Ita seidauk iha baze de dados konaba total ema ho difisiensia hirak existe iha ita nia rai. alende seidauk hatene numeru difisiente nee hira,ami mos lahatene tipo defisiente nee hira iha ita nia rai,laos nee deit”, konfesa Acelino
Maibe nia dehan STAE esforsu hela hodi responde preokupasaun hirak ne’ebe hodi implementa eleisaun ne’ebe inkluzivu
Iha fatin seluk Director Asosiasaun Difisiensia Timor-Leste (ADTL), Cesario informa katak ADTL halo akompanhamentu ba Ema ho Defisiensia kuaze maioria sira partisipa iha eleisaun, kontinua enkoraza sira, aprosima partidu polítiku sira nune’e sira bele ezerse sira nia direitu iha sentru votasaun
Nia afirama ita iha lei, li-liu iha eleisaun presidensial ema ho difisiensia mental/psikososial labele vota, eleisaun jeral hanesan eleisaun parlamentar iha neeba mak fo biban ba ema ho difisiensia metal/psikososial bele vota, maibe sira neebe mak rekuperado, no sira ne’ebe iha agresaun laran labele ba vota, tuir lolos laos iha eleisaun presidensial, maibe kuandu liga ho eleisaun parlamentar sei deit bele ba vota, maske iha kondisaun kuando iha fasilidade, iha ema ruma fasilita sira bele ba vota.
Nia dehan impendementu bareira boot liu ba ema ho difisiente fiziku, iha sentru votasaun kuaze laiha asesibilidade, ne’e impende ema ho difisiensia fiziku, inklui mos ema defisiensia matan no ema idozu sira.
Alende ida nee, iha bareira de komunikasaun, liliu fasilita ema ho defisiensia matan bele vota ho segredu, ema ho difisiensia matan vota iha kamina de vota segredu,tanba la iha fasilidade, labele vota ho segredu ho situasaun sira nee impende boot liu iha prosesu eleisaun, maske nune sira nafatin esforsu an buka fatin sentru votasaun prepara ba vota.
ADTL rasik iha difikuldade hodi akumula dadus husi 38 mill ema ho defisiénsia, no iha 25 mill mak idade produtivu atu bele vota, maibe atu konfirma dadus ne’e ADTL sedauk bele akumula.
“Ami koordena hela ho Ministeriu Justisa inklui MAE no STAE, atu bele asegura tratamentu ema ho difisiensia bele hetan kartaun sira, tanba problema ita nia biodegrafiku ba prosesu dokumentos sira mak todan, no uza tempo naruk, exemplu ema tenke apresenta sertidaun baptismu, ema ida mai ho psikososial hahu nia moris mai la iha inan aman situasaun sira nee”, dehan Diretór Ezekutivu ADTL.
Entretantu Diretor Ezekutivu Forum Organizasaun Naun-Governamental Tl (FONGTIL),Valentino da Costa ‘Koko,’hateten preparasaun ba eleisaun parlamentar no eleisaun suku neebe sei akontese, hare ba partisipasaun ema ho defisiensia nian, iha direto tomak hodi bele eskolha sira nia representante sira.
“Ami mos observa eleisaun presidensial nian ne’ebe lao iha tinan kotuk, maske hatudu susesu, maibe nafatin iha dezafiu ne’ebe ita presija hadia diak liu tan, molok tama eleisaun parlamentar no eleisaun suku”, dehan Diretór Ezekutivu FONGTIL
FONGTIL mos informa katak iha eleisaun prezidensial iha porvolta 23% ema labele vota, inklui mos ema ho defisiensia sira, maski votos pesoal hanesan direto ema nian ne’ebe la bele iha intervensaun husi parte ne’ebe deit, tanba hanesan direto fundamental.
FONGTIL rekomenda ba governu presiza iha fasilidade ne’ebe bele fasilita ema ho defisiénsia sira hodi asesu sentru votasaun, liu-liu hodi fasilita maluk sira ho tipu defisiénsia matan, nune’e sira bele eskolla partidu tuir sira nia hakarak
Entretantu dadus ema ho difisiensia iha Timor-Leste bazeia ba sensus 2015 populasaun iha TL hamutuk 1,066.409,entre numeru hirak ne’e, total numeru difisiensia 38.118 ou 3,2%, kada munisipiu iha difisiensia barak mak hanesan Baucau,Viqueque,Ermera ho Dili.
Numero defisiensia tuir kategoria mak hanesan Defisiensia Matan hamutuk 14.828,defisiensia komunikasaun hamutuk 12.511,defisiensia fisiku 7.466 ho defisiensia psikososial/intelektual hamutuk 3.313