Reportajen David, Agustina no Filomena
Loron Internasional Feto nian ba tinan ida ne’e selebra ho temma Investe iha Feto: Aselera Progresu. Oinsa ida ne’e bele akontese ba Silvia ho Margarida? Tinan barak ona moris ho salariu minimu maibe halo serbisu fo seguransa ba fatin importante sira.
Silvia Neves (tinan 45) ho Margarida dos Santos (tinan 36), feto nain 2 ne’ebe hetan empregu ho kompania seguransa privadu nian. Silvia hetan kontratu hosi Maubere Security no Margarida hetan kontratu hosi PAX, sira nia salariu mak $115 kada fulan maibe sira fo seguransa ba instituisaun mak jere orsamentu milioens de dollar, iha Ajensia ONU sira nia fatin no iha Ministeriu Finansas.
Insituisaun publik nian ka privadu nian, sira hotu hakarak hetan seguransa ba sira nia propriedade no ba sira nia funsionariu. Atu halo fatin serbisu nian sai fatin ida seguru, instituisaun hirak ne’e kontrata kompania seguransa nian hodi hetan servisus seguransa. Gardamor, PAX, Maubere security, APAC, mak kompania seguransa privadu nian sira balun mak fornese servisus seguransa ba instituisaun publik no privada sira.
Silvia Neves hala’o knaar nu’udar seguransa hahú husi tinan 2000, iha tempu The United Nations Transitional Administration in East Timor (UNTAET), iha agensia UN Women nia fatin ne’ebe hetan selu husi APAC, depois transfere ba Seguransa Maubere. Nia deside halo serbisu fo seguransa hodi bele atinje futuru oan sira nian no hodi hatán ba ekonomia uma laran. Ba Neon Metin Silvia dehan nia la moe hamriik iha portaun oin, hodi fó seguransa tanba ne’e hanesan serbisu importante ida.
Nia halo serbisu fo seguransa iha UN Compound ka fatin ne’ebe Ajensia ONU nian barak mak iha laran, inklui ajensia sira fo apoio investementu ba feto nia dezenvolvimentu. Iha fatin ne’e ema hotu hetan selu ho salariu tuir padraun ONU nian, sira nia salariu sempre bo’ot liu salariu funsionariu publik nian, aumenta ho benefisiu saude, pensaun, no sel-seluk tan. Ho salariu ne’ebe ki’ik liu dook staff ONU nian sira, $115 kada fulan, la hetan tan benefisiu oioin, Silvia fornese nia servisus nudar seguransa iha ajensia ONU sira nia fatin ho laran tomak.
Inan ba oan mane nain 2 ne’e hakarak duni sai seguransa, maski bainhira hahú nia sente todan, sa tan ho saláriu ne’ebé ki’ik la dun sufisiente ba nia no família.
“Ha’u nia hakarak duni hili servisu ida ne’e maski todan ba ha’u, no saláriu ne’ebé ki’ik la dun sufisiente ba ha’u. Nune’e iha tinan kotuk liu ba, ha’u aproveita tempu livre no halo bisnis ki’ik ida iha dalan ninin, tanba ha’u nia forsa la to’o.”
Ho salariu minimu ne’ebe Silvia simu ho bisnis ki’ik ne’ebe nia halo maski to’o dalan klaran deit, nia konsege fo susesu ba nia oan nia eskola.
“Ha’u nia oan na’in rua eskola hotu iha universidade. Entaun ha’u tenke fa’an hahán iha dalan ninin, atu bele ajuda ha’u nia oan na’in rua ne’e, maibé jere tempu la to’o negósiu ne’e kotu iha dalan klaran,” Silvia haktuir ba ekipa Neon Metin iha Kaikoli, 05/03/2024.
Todan ba Silvia tanba halo serbisu ne’e iha oras saida de’it. Susar ba nia atu jere tempu ba deskansa, no halo serbisu uma laran nian, maibé dalan seluk laiha no mós tanba nia oan sira nia futuru, nia prontu hulan naha todan ne’e.
“Ha’u serbisu ha’u la moe, na’ok mak ha’u moe. Ha’u hikis kosar ben rasik ha’u sei la moe. Silvia nia serbisu oras 7 kada loron, iha tempu kalan no loron. Nia sempre sente seguru halo serbisu iha tempu kalan. Maske ha’u tenke hamriik iha portaun oras ba oras. Nu’udar feto ida sinti todan, ho saláriu $115 de’it, maibé tan nesesidade, todan nusa mós nafatin forsa,” Silvia hateten nakonu ho esperansa atu fo naroman ba nia oan sira.
Ho esperiensia moris no serbisu ne’ebe Silvia halo nia aproveita hato’o ba nia feto maluk sira lalika moe hodi halo serbisu saida de’it, tanba ba nia feto iha direitu, hodi asume kargu sira, nune’e labele dependente liu ba mane sira deit.
Antes Silvia hahú nia knaar nu’udar seguransa, nia konsege serbisu iha restaurante hodi te’in hahán, maibé bainhira iha vaga konaba seguransa nia deside koko, no hetan duni serbisu ne’e. Ho saláriu minimu ne’ebe nia ho nia kaben hetan bele apoiu duni sira nia oan mane na’in rua, ne’ebé oan dahuluk konsege remata ona estudu iha Universidade da Paz (UNPAZ), no oan daruak estuda hela iha Instituto of Business (IOB) ba semester lima ona.
Ho saláriu mínimu tebes, susar atu hatán nesesidade hotu-hotu iha ohin loron. Silvia husu governu atu bele rona preokupasaun hirak ne’ebé traballdores hasoru, tanba ho saláriu $115 simu iha tinan barak nia laran to’o ohin loron.
Tuir informasaun ne’ebe Neon Metin hosi Jestór Kompañia Maubere, Cândido Maia, katak kompania Maubere fo serbisu ba timoroan sira, hodi halo serbisu hanesan seguransa. Kompañia privadu ne’e harii iha tinan 2004. Kompania nia padraun salariu hanesan deit, ba feto no no mos ba mane, selu ho $115 kada fulan. Kompañia ne’e eduka ona ema barak, no balun sai ona boot. Kompañia ne’e mós fó oportunidade ba feto sira atu sai seguransa.
“Bainhira ami nian kompañia ne’e rekruta pesoál sira, la haree ba ema nian skill. Ema ne’ebé mai servisu seguransa nian, ema balun iha skill to’o 75%, no ema balun la iha skill 25”, dehan Cândido.
Tuir dadus kompañia Security Maubere nian, iha funsionáriu seguransa hamutuk ema na’in 645, feto na’in 20 no mane 625. Husi feto na’in 20 ne’e servisu cleaner nian ema na’in 4, no ema na’in 16 maka hala’o servisu seguransa nian iha edifísiu sira iha Dili laran, inklui Silvia ne’ebé halo serbisu iha office UN nian.
Laos Silvia mesak mak hetan salariu hanesan ne’e. Seguransa hosi kompania PAX nian, Margarida dos Santos mos moris ho salariu minimu hanesan Silvia nian, $115.
Margarida halo serbisu, hamutuk ho nia kolega sira seluk, fo seguransa ba Edifisiu Ministeriu Finansas. Edifisiu ida ne’e halo iha rai ho luan 20 mil metru kuadradu ho iha andar 10. Iha Edifisiu ida emprega ema liu nain 1,000 no iha edifisiu laran iha equipamentu teknolojia importante nian mak ho folin mesak karun. Iha Edifisiu ida ne’e mos mak halo prosesu ba orsamentu ba dezenvolvimentu nasaun nian ho miloens dollar. Iha fatin ida ne’e duni mak Margarida hein, tau matan, kuidadu atu ema ho sasan sira seguru no servisus servisus sira ne’e nia folin mak $115 fulan ida.
Margarida hala’o serbisu seguransa iha Ministériu Finansas, Ai-tarak laran, Dili, husi tinan 2021. Nia hetan serbisu ida ne’e bainhira nia kaben mate, Margarida truka nia kaben nia fatin hodi halo kna’ar ida ne’e, nune’e bele sustenta nia moris no oan na’in 6.
“Ha’u serbisu hanesan seguransa hahú tinan 2021, hodi troka ha’u nia la’en nia fatin bainhira nia husik ha’u ho oan na’in 6 iha tinan 2021. Maski ho saláriu ki’ik, maibé ha’u nafatin hakas-an, tanba laiha ema ida hodi ha’u sadere ba, hau nia oan na’in 6 idade sei ki’ik”, ho triste Margarida konta ba Neon Metin iha nia serbisu fatin.
“Durante hau nia kaben sei moris ha’u nia serbisu mak haree de’it labarik sira. Iha momentu nia mate ha’u sente labele, todan, atu haree ha’u nia oan sira. Ha’u hakat ba ko’alia ho kompañia PAX husu troka fali ha’u nia la’en nia fatin, atu sustenta moris família nian,” dehan Margarida.
Inan ba oan nain 6 ne’e hatene salariu ne’ebe nia simu la to’o ba hamoris nia oan sira. Moris tan Dili, ne’e la fasil, buat hotu sosa mak bele han. Nune’e Margarida deside hodi aproveita fin de semana, hamutuk ho nia oan tunu batar nurak, hodi fa’an atu bele aumenta rendimentu familia nian no bele sobrevive.
“Dezafiu barak mak ha’u hasoru, fahe tempo lato’o, ba servisu, haree labarik sira eskola, no halo serbisu iha uma.maibe hau tenke nafatin forsa. Moris ida ne’e difisil tebes, maibé ha’u labele para. Hau hadeer tuku haat dadeer, hodi prepara matabixu ba oan sira, fo hariis no hatais sira. sira ba hotu tiha eskolár maka foin kontinua ba servisu. durante la’en husik hela ami, laiha ema ida atu suporta ha’u nia oan sira, ha’u mesak mak haree sira,” haktuir Margarida.
“Ho saláriu 115 ne’e ami han tiha $50 restu ha’u tenke Jere ba sira na’in 6 nian eskola, lorloron selu bemo ba mai, maibe la buat ida maski salariu la sufisiente, nafatin mantein iha servisu, nune’e oan sira bele remata sira nia eskola sira”, Margarida esplika liutan ho esperansa boot.
Nia husu ba governu, atu bele haree problema salariu ba traballadór sira nian, tanba saláriu ne’ebé $115 labele responde hotu ba ekonomia uma laran. Nune’e mós nia husu ba feto maluk sira ne’ebé kaben husik hela, nafatin forsa hodi luta, atu salva ekonomia família liu-liu oan sira nia futuru.
Margarida hatudu duni katak maski simu salariu ki’ik maibe nia fornese duni servisus diak. Ida ne’e nia kompania mos rekoinese.
Diretora Rekursu Umanus PAX nian, Marta Soares Guterres hateten PAX nia observasaun ba feto sira durante ne’e, hatudu katak prestasaun servisu feto iha kompañia PAX kualidade tebes kompara ho mane. Feto sira sempre hatudu prestasaun di’ak durante oras servisu nian. PAX enkoraja feto hotu, atu labele kaer de’it sana no taxu, maibé tenke esforsu an hodi lidera no halo servisu sira hodi labele dependente liu ba mane.
“Ami haree kapasidade tau mane mak lideransa, maibé mane sira la dun fokus hanesan halimar fali ho sira nia lideransa. Iha PAX feto mos lidera,” dehan Marta.
PAX ne’ebe harii iha 2010, no nain ba komapañia ema Timoroan, daudaun ne’e funsionáriu PAX hamutuk 709 kompostu husi feto 198 no mane 411. PAX proteze feto maluk sira, bainhira halo seguransa iha fatin ne’ebe la seguru, sempre haruka sira tama sedu, no koordena ho kliente sira, no PAX prepara transporte hodi tula sira fila ba uma.
Estudu ida hosi Sarah Parker nian kona ba Kompania Seguransa Privadu iha Timor-Leste hatete katak traballador seguransa privada nian iha Timor-Leste iha 3,500 pesoa. Rekrutamentu ne’ebe halo la tetu ho ema nia kbi’it no ema nia antesendente. La ih informasaun klaru se pesoal sira mak hetan serbisu tenke tuir formasaun ruma maibe kompañia ida dehan katak ninia traballadór tomak tuir treinamentu guarda nian pelumenus loron haat ne’ebé inklui informasaun kona-ba kompañia nia kódigu konduta, knaar patrullamentu, uzu rádiu, halo revista ba isin-lolon ho detetór manuál, halo relatóriu báziku, no revista ba veíkulu.
Desizaun politika ba salariu minimu nian halo hosi Komisaun Nasionál Servisu (KNS) iha 2012, ne’ebé prezide husi Sekretáriu Estadu ba Formasaun Profisionál no Empregu tempu ne’eba, Bendito Freitas (agora dadaun Ministru Negosiu Estranjeiru). Salariu minismu ne’e vale ba entidade publik no mos privadu sira. Tuir Kodigu Laboral nian, nu.4/2012, 21 Fevereiru, liu tina tinan 2 depois de aplikasaun lei ne’e bele halo revizaun. Tinan 2022, iha duni diskusaun no proposta atu halo mudansa ba salariu minimu, no iha proposta atu hasae ba $135. Tuir versaun notisia Tatoli nian (7/11/2022) katak desizaun salariu minimu hasae ba $135 ne’e aprova tiha ona no promulga tiha ona hosi Presidente da Republika.