Reportajen David da Costa
Dadaun ne’e Populasaun lenuk komesa menus iha Timor-Leste no iha mundu, tanba ne’e, espésie lenuk sai nu’udar animál ne’ebé mak hetan protejidu iha nasaun hotu-hotu inklui Nasaun Timor-Leste rasik, tanba iha Timor-Leste mós, spesie lenuk komesa menus. Maibé ema Deskonesidu sira Kontinua foti lenuk iha tempu kalan iha suku Com, Postu Administrativu Lautem, Munisípiu Lautem hodi konsumu. Tanba ne’e Governu presiza rekruta pessoál seguransa atu kontrola komunidade sira labele foti animál protejidu sira.
No iha tinan 2008 Governu Timor-Leste hamutuk ho Organizasaun Internasionál CTSP (Coral Ttriangle Support Partnership), autoridade Lokal no autoridade Munisipál sira hahú hala’o peskiza kle’an ida, hodi identifika área protejidu hirak ne’ebé iha Lospalos tana-ba área Parke Nasionál Nino Koni Santan (PNNKS).
Iha tinan 2009 Organizasaun Internasionál CTSP hamutuk autoridade lokal no autoridade Munisipál, konsege prodús rezultadu finál peskiza ba identifikasaun área protejidu iha Lautem, hodi sai Parke Nasionál Nino Koni Santan no hahú husi ne’ebá, governu estabelese grupu Konservasaun hodi kontrola área hirak ne’ebé sai área protejidu. Objetivu husi grupu konservasaun atu proteje riku soin Timor nian iha tasi laran to’o mai rai maran, no mós atu proteje spesie animál sira ne’ebé mak atu mohu ona, hanesan spesie lenuk no selu-seluk.
Autoridade husi Aldeia Wailo wayang Suku Com, Postu Administrativu Lautem, Munisípiu Lautem, Lino Fernandes Xavier, hateten, iha ne’e tasi maran komunidade sira ba kasa ikan no kasa lenuk, bainhira lenuk sai mai liur komunidade sira ne’ebe hetan ne’e sira foti, tanba ema ne’ebe atu seguransa ba ida ne’e laiha, ne’ebe komunidade sira hetan ona sira foti.
“Ha’u hanoin tasi maran sira ba kasa, kasa ikan, agora hanesan lenuk sai mai liur ema haree ne’e tenke foti, tanba ema jaga laiha ne’e, kalan mos lenuk sai loron mos lenuk sai ema jaga laiha ne’e ema tenke foti,” Dehan Xefe Aldeia Wailo waya Com, iha nia rezidénsia Wailo waya Com, kinta 24/04.
Nia dehan komunidade sira iha Com liu-liu Aldeia Vailo Waya, Loho Mato, Mua Poso ne’e, sira nia moris ne’e ho pesaka de’it, tanba laiha to’os ne’ebe maka iha sira atu halo, no kalan loron sira tenke tun ba tasi, hodi sustenta ba sira nia moris no selu ba oan sira nia eskola no halo ba adat nian. ida ne’e mak komunidade iha aldeia tolu ne’e halo.
“Tanba ne’e, lenuk sai mai sira hetan foti, maibé Xefe Aldeia mak haree ne’e la foti, karik foti ida ne’e ita kontra lei, ne’e ita hatene, mas ema seluk, ha’u hanoin sira foti, ha’u la fiar, sira la foti, tanba saida? tanba naan ita povu bain-bain ita tenke foti mas ha’u ho xefe Aldeia sira seluk mak hetan la foti ne’e lei, ita foti kontra lei. No komunidade 50% fiar lei no la foti ona lenuk maibe 50% la fiar no kontinua foti lenuk. Agora iha Liaarafa, Laivai sira foti nia tolun no lenuk ba faan nafatin, iha Com ne’e la’e ona, maibé sira nauk de’it iha tempu kalan ne’e iha tanba ema kasian no ekonómia mos ladun di’ak,” Nia esplika
Iha parte Xefe Aldeia ne’e mos preokupa ba iha parte seguransa nian ne’ebe maka atu seguransa ba iha Parke Nasionál Nino Konis Santana nian, tanba iha ne’e laiha seguransa ne’ebe maka loron no kalan atu kontrola entaun komunidade sira kontinua foti animál sira ne’ebe protejidu, hanesan lenuk no sira seluk, tanba ne’e parte governu mos tenke haree ba ida ne’e no rekruta pesoal seguransa atu bele halo seguransa iha com.
“Ha’u hanoin kunci utama ne’e tenke jaga, kontrola ne’e laos hanesan pegawai negeri ne’e, tuku 8:00 ita tama no tuku 17:00 ita sai fali, mas seguransa ne’e nafatin jaga iha loron no kalan, ne’eba selu ema rua ka tolu tanba area ne’e luan entaun sira bele fahe malu hodi halo seguransa ba fatin sira ne’ebe maka animál protejidu sira iha,” Tenik nia.
Iha Suku Com postu administrativu Lautem, Munisípiu Lautem iha aldeia neen maka hanesan Wailo waya, Loho Mata, Mua Poso, Etepiti, Pitileti no Ira onu, ho totál populasaun hamutuk 3000 resin no komunidade iha suku Com ne’e moris ho Agrikultura, Artezenatu no maioria maka moris ho pesaka.
Membru grupu Hadomi lenuk, Judit De Jesus Arcanjo, mos hateten, uluk ne’e komunidade sira kasa lenuk ne’e, sira la faan ida tanba tauk governu, maibé sira lori ba uma hodi han. Agora ne’e kalan-kalan kontrola ona entaun komunidade sira ladun foti ona no sira haree deit ona.
“Kalan no loron ami iha tasi ibun, sira mai ne’e ami hatene, sira mai buka saida, ami haree deit, sira kaer mak ami foin hase sira no sira husik fali lenuk, kalan-kalan ne’e ami kontrola hela deit to’o tuku 1 no 2 madrugada mak foin toba, no iha tuku 3 madrugada hader fali hodi haree tanba ami hakarak nia mai tolun ami foti hodi halo konservasaun bainhira moris fali mak ami husik fali ba nia fatin,” Nia dehan.
Nune’e mós Xefe Grupu Centru Konservasaun Komunitária suku Com, Raul Pereira Mendes, haktuir, Iha membru grupu konservativa lenuk, hamutuk tolu nolu resik no membru hirak ne’e mai husi suku Com hotu deit, grupu ida ne’e hahu atividades ho CTSP (Coral Triangle Support Partership) nu’udar organizasaun internasional, hahu halo peskiza kona-ba area protezida iha Lautem ho ekipa tomak husi autoridade lokal, governu ho grupu konservativa iha tinan 20008 no iha 2009 konsege identifika area sira ne’ebe maka protejidu no iha 2013 konsege halo lansamentu. ho objetivu husi aktividade konservasaun ida ne’e, hakarak asegura nafatin animál tasi hanesan lenuk no ikan sira nia moris iha tasi laran. Maibé iha komunidade sira iha Com balun sei foti subar hela lenuk.
“Lenuk ne’e ita proteje mas dalaruma suku viziñu sira foti namanas hela, mas iha Com ha’u bele dehan 80% hanesan ne’e la foti ona mas foti nauk sira ne’e iha nafatin. Tanba dala barak ema mai hakarak han lenuk entaun ema mai selu fali sira, sira ba tiru fali mas foti iha oin ne’e Com laiha ona mas suku viziñu sira Mehara, Lore, Tutuala, Muapitine, Laivai ne’e iha,” Nia dehan.
Maibé iha Centru Konservasaun Komunitária ne’e mos halo konservasaun ba iha lenuk tolun, bainhira lenuk la’o sai mai iha rai maran Centru Konservasaun sira ne’e tun ba iha tasi haree no foti mai tau fali iha fatin seluk hodi halo konservasaun, depois boot tiha maka foin husik ba fali iha nia abitantes.
“Tanba saida mak ita tenke foti mai asegura fali iha fatin seluk, tanba predator ida ohin ha’u koalia ne’e, tanba ema seluk mak ba foti hotu nia tolun i inan ba hotu dala ida, tan ida ne’e maka ita foti nia prosesu naruk, kalan-kalan ita tenke ba ronda ita tasi ninin sira ne’e, kuandu nia tolu, ita foti lori mai atu asegura iha fatin konservasaun, nia inan ne’e mos ita akompaña no tama tiha ba tasi laran mak ita foin husik, tanba ita tauk ema seluk mai foti fali. Entaun ita foti lori mai ita sukat nia diametro sira ne’e ho nia klean no luan, nia ke’e ne’e oinsa? depois ita halo tuir fali ida ne’e no tama fali lenuk tolun ba,” Nia esplika.
Nia esplika liu tan, Bainhira halo ona konservasaun ne’e kontinua haree bei-beik no kuidadu to’o lenuk tolun ne’e nakfera, lenuk tolun ne’e nakfera tuir klima deit, iha tempu manas nia fulan ida nakfera ona mas iha tempu malirin nia bele to’o fulan rua ka tolu mak foin nakfera. Bainhira nakfera hotu la’os husik kedas ona ba tasi, maibé sei tau iha ne’e hodi konserva nafatin no bainhira nia boot uituan no hatene ses-an husi ema peskador sira ne’e mak foin husik ba iha tasi. Lenuk oan ne’ebe Centeu konservasaun ne’e husik dala-ida ne’e bele 5000 to’o 6000 hanesan ne’e.
Xefe Sentru Konservasaun Komunitária suku Com ne’e mos prekupa tebes ba iha parte seguransa nia atu seguransa ba iha area protejidu sira iha Parke Nasionál Nino Konis Santana ne’e, tanba laiha pessoal seguransa, ema kontinua foti animál protejidu sira hanesan Lenuk, ikan no animál protejidu sira seluk tan, tanba ne’e presiza governu sira haree ba asuntu ida ne’e.
“Ita hakiak ema mai foti ne’e ita prekupa tebes, ne’ebe ha’u hanoin governu ka Agensia tenke rekruta ema propriu ida atu haree ida ne’e, ami mesak labele haree hotu,” Nia hateten.
Hatan ba prekupasaun hirak ne’e Acasio da Costa nu’udar eskipa tekniku husi Diresaun Servisu de Jestaun Rekursu Peskueiro i Investigasaun Akuátiku Lospalos, hateten, Asaun ne’ebe maka parte kompetente ne’e halo maka sei halo aprosimasaun ba komunidade sira atu nune’e sira iha konsensia atu labele foti animál protejidu sira, tanba sansaun ne’e seidauk bele aplika. Maibé, bainhira aplika sansaun tuir dekretu lei ne’ebe iha, komunidade sira susar atu selu.
“Agora ne’e ita sei halo pendekatan, tanba ita Timor nene’e ita moris iha sosedade ne’ebe iha parte kultura ne’e sei maun alin ne’ebe ita fó xamada atensaun deit, maibé sansaun loloos neineik ita sei aplika, bainhira ita aplika bazeia ba dekretu lei numeru 6 ne’e ha’u hanoin todan no aplika ona pena ka multa arask atu selu, mas agora ne’e ami sei halo pendekatan hati ke hati oinsa atu komunidade sira bele hetan konsensia,” Nia dehan.
Entretantu Basea Legal ba; Dekretu Lei Gov. NO.06/2004 de 21 de Abril, Dekretu Gov.No.05/2004 de 28 de Julho de 2004 (RGP) no Diploma Ministerial NO. 04/115/GM/IV/2005, ko’alia kona-ba; Espesies Akuátikas Protejidu, Hanesan riku soin tasi nian nomos Lei krime No. 12/2004 de 29 de Desembro 2004, Artigu 2° iha ne’ebe ko’alia katak; Labele foti, kaer, oho, halo aat ka estraga, Ahu-ruin espesies hotu-hotu, du’ut tasi husi fatin (habitat), no espesies Akuátikas Protejidas, ikan no Lenuk espesies hotu-hotu.
Ba Sudadaun se deit maka viola lei sira ne’e, sei hetan kastigi tinan 1 to’o 5 tuir Lei krime no multa osan US$ 500.00 to’o Us$ 500.000,00.