Reportajen David da Costa
Organizasaun Naun Governamentál liu husi Asia Justice And Rights (AJAR) konsidera Parlamentu Nasionál (PN) sosa tan viatura unidade 65 ba deputadu sira iha PN, tanba membru deputadu sira nia kanten hodi sa’e karreta luxu, maibé prátika servisu ba povu rezultadu laiha.
Peskizadór Asia Justice And Rights, (AJAR), Inocencio de Jesus Xavier hateten, ne’e hatudu deputadu sira ne’e arogante, sira nia ignoransia, no ikus liu mak sira kanten. Tanba sá mak hatete hanesan ne’e, sira ignorante tanba situasaun rai laran hatudu ekonómia ne’e negativu ba bei-beik, maibé Karreta sira ne’ebe deputadu sira uza ne’e di’ak hela no sira uza la lori ba uma.
“Parlamentu Nasionál ne’e mak reprezenta povu, atu halo ezersisu hotu-hotu garante efisiensia no efikásia ba sustentabilidade estadu. Agora sira kada mandatu ne’e durante ita nia vida ba lejislatura daneen ne’e, karreta ne’e sai diskusaun públiku ema hotu-hotu kestióna kona-ba karreta. Karreta sira ne’ebé deputadu sira uza sei di’ak hela, ita mós haree iha kada governu troka, governu, membru governu ho sekretáriu estadu sira la lori ba uma,” dehan Peskizadór AJAR, Inocencio ba jornalista sira iha nia kna’ar fatin Faról, Segunda (25/08).
Nia hatete, Parlamentu Nasionál laiha mandatu hotu, sira halo lelaun ida tuir sira nia gostu de’it, depois sira lori karreta ba uma, ikus mai kada mandatu sira uza, povu tenke selu sira ho karreta. Ne’e hatudu katak sira laiha fuan ba libertasaun povu.
“Maibé, atu fó hanoin ba deputadu sira, ita nia dezenvolvimentu país ne’e ita mai ho setór ida de’it, setór petroleum, maibé agradese ba Primeiru Ministru mós hakfodak ona katak, mina hela tinan haat atu hotu. Primeiru Ministru hahú preokupa, maibé mós Primeiru Ministru nia deklarasaun ne’e ba fali grande projetu, duké karreta ba deputadu sira no mós pensaun vitalisia,” Nia dehan
Tanba tuir dadus ne’ebé iha katak, ema kiak ne’e nafatin 41 pursentu, má-nutrisaun 47 pursentu, ne’e hatudu katak, governu, estadu, Parlamentu Nasionál presiza halo ezersisiu hotu-hotu hodi bele kontinua eleva ben star ba povu. Pursentu 70 ne’e povu iha area remotas ne’e inkondisaun, labarik kiik sira entre kiak sidade no kiak area remotas ne’e hatudu buat ruma.
Maibé, haree fali kona-ba rendimentu husi fundu minarai, iha inflasaun ne’ebé hatudu Timor ninia setór sira ba investimentu, liu-liu indústria manufaktura la to’o 5%. Ne’e hatudu katak Parlamentu Nasionál presiza hanoin mak ba hadia sistema lei investimentu, karik halo kontrolu ida di’ak ba ezekusaun governu nian. Deputadu sira tinan-tinan, kada lejislatura sira tama atu sosa karreta de’it, entaun sira kanten, tantu Bankada Opozisaun ka Bankada Governu ne’e mesak kanten de’it.
“Deputadu sira moe laiha duni, tanba la sente katak ita nia rai ne’e kiak, mais sira halo sira nia an ne’e riku. Entaun estadu direitu ne’e lá’os estadu direitu, ne’e bele hamosu ona klasse feodalizmu ka estadu hakiak liurai ki’ik iha sistema demokrátiku. Ne’ebé dala ida tan, ami husu ba Parlamentu Nasionál, atu hapara imi nia pedidu ne’e,” Nia hatete.
Nia argumenta, “imi nia dignidade ne’e lá’os ho karreta, imi nia dignidade ne’e mak imi halo polítika ida di’ak ba rai ida ne’e, ba povu ida ne’e mak ema sei tane imi. La’ós ho imi nia arogante, kanten ne’e, nune’e estudante sira pinta imi nia kaisaun, trata imi, imi moe iha ka la’e”.
Nune’e, deputadu sira ne’ebé tur komesa husi primeira lejislatura, to’o agora ne’e sira simu de’it karreta deputadu nian ne’e barak tebe-tebes para iha sira nia uma.
“Deputadu sira rai seluk ema la presiza karreta, ita apoiu desde uluk kedas dehan sosa karreta komisaun ne’ebé to’o agora ezisté ne’e, karreta ne’e ba komisaun bainhira sira halo fiskalizasaun uza karreta ne’e ba halo fiskalizasaun, hotu karreta ne’e mai para fali iha Parlamentu Nasionál ninia edifisiu. La’ós hanesan sira halo fali plata mean, depois sai karreta privadu, ne’e naok ten,” reforsa nia.
Maibé, uza patrimóniu públiku, to’o ikus mai uza lei hodi lejitima kanten ne’e naok ten halus, naok ten gravatadu. Tanba sira dehan lei mak hatete, mais lei ka rejimentu ne’e se mak halo, se povu konstituinte ne’e ejize katak labele sosa karreta.
Tanbasá mak sira matan fuan naklosu metru atus ida ba karreta ne’e. Sira moe laiha, sira nia moralidade polítika ne’e laiha, ema ko’alia kona-ba iha vida polítika, ema ko’alia kona-ba étika polítika, sira nia étika polítika laiha, ne’e kabe mós ba sira nia integridade pesoal nia problema.
“Liu liu ba deputadu sira ne’ebé matan fuan naklosu ba karreta ne’e, ha’u la dehan ne’e kulpa Bankada Governu, inklui sira na’in 65 ne’e hotu, tanbasá mak sira aprova lei ne’e pasa ona Komiaaun Nasionál Aprovizionamentu, iha fulan Setembru nia laran sira sei asina kontratu. Sira hakarak haree Timor ne’e mout iha loron ida, tanba sira nia kanten ne’e, ka rai ida ne’e sira nian de’it,” argumenta nia.
Nia esplika, ema vitíma, veteranu, martire, joven sira barak uluk luta ba rai ida ne’e agora moris at hela. Sira hakarak ba tinan lima ba rezolve sira nia família ho sira nia partidu ne’e oligarkia, ne’e lá’os ona rejime demokrátiku.
“Se bele husu ba kuadru partidu sira demo hasoru deputadu sira kanten ne’e, ita la hili sira atu ba sosa karreta, ita hili atu hadia povu nia moris. Ami nia hatete ne’e fiskalizasaun ne’e sosa karreta ba komisaun A ne’e karreta hira, komisaun B hira, Komisaun C hira, Komisaun D hira, karreta ne’e sai patrimóniu estadu Parlamentu Nasionál nian,” argumenta nia.
Nia argumenta, la’ós mandatu hotu, hanesan sira agora 65 ne’e mandatu hotu sira halo alinasaun atu sira fan ba malu kustu baratu, hanesan esperiensia iha kuarta lejislatura ne’e sira faan karreta ida ba $65 mill dolares ne’e ba $8 mill ne’e sá lójika hanesan ne’e, ida ne’e mak naok ten ne’e, ne’e korupsaun pasiva ne’e.
Maibé antes ne’e Sekretáriu Jerál Parlamentu Nasionál (SJPN), Edgar Sequeira Martins hatete, Parlamentu ezekuta ona ninia orsamentu, no planu sosa karreta mós prosesu sira komesa la’o dadaun ona.
“Tanba eintermus Globál PN ninia ezekusaun ami atinje ona 66% ne’ebé kompostu husi ezekusaun atual, komprimisiu no mós obrigasaun no komprimisiu ho totál maka 66% Parlamentu ezekuta ona,” dehan Sekretáriu Jerál Parlamentu bainhira aprezenta Orsamentu tinan 2026 nian iha Ministériu Finansas Ai-tarak Laran, Sesta (22/08).
Nia subliña Prosesu akuzasaun Viatura agora dadaun la’o hela iha Komisaun Nasionál Aprovizionamentu (CNA), tenderizasaun iha ona rota final kuaze konklui ona.
“Ita espera iha fulan ida ne’e bele konklui fulan oin mai Setembru bele asina kontratu para depois se mak manán projetu ne’e bele halo serbisu hodi hatama karreta mai Parlamentu Nasionál ba Deputadu sira,” nia akresenta.
Tanba Parlamentu Nasionál ninia tarjetu antes fin duanu tinan 2025 karreta sira ne’e to’o ona Timor bele fasilita Deputadu sira iha Parlamentu Nasionál hodi bele hala’o serbisu ho di’ak. Unidade Viatura sira ne’e tuir númeru Deputadu 65 ne’ebé mak iha Parlamentu Nasionál.
“Sosa husi Nasaun ne’ebé? Ita hein CNA konklui ninia prosesu aprovizionamentu se mak menan mai husi Nasaun ne’ebé ne’e Parlamentu hatene simu karreta tuir espesifikasaun ne’ebé mak iha,” nia dehan.
Tanba Orsamentu iha ba akuzasaun karreta ne’e purvolta $4.2 milioens maibé depende ba prosesu aprovizionamentu iha Kompañia ne’ebé mak menan ne’e nia menan ho Orsamentu hira pur Carro ne’e depende prosesu aprovizionamentu mak hatene. Maibé klaru ke sei la gastus hotu orsamentu $4.2 milioens ne’e tanba Kompañia barak mak sei konkore orsida balun sei aprezenta presu ne’ebé maka ki’ik liu no mós juri sira iha CNA haree ida ne’ebé maka di’ak liu.
“Signifika tinan ida ne’e ita halo esforsu tenke tinan ida ne’e nia rohan Karreta ne’e mai tanba karreta aloka ba 2025, 2026 laiha alokasaun orsamentu ba karreta. Karreta 65 ne’e marka saida? Depois karreta sira ne’e orsida to’o mai ita boot sira haree, prosesu Aprovizionamentu la’o karreta sira ne’e mai ita sei haree marka saida,” tenik nia.