Reportajen Umbelina dos Reis
Prezidente Repúblika, José Ramos Horta konsidera jogu online sira ne’ebé ezisté iha Timor ne’e fó perigu tebe-tebes ba ema nia vida, tanba ne’e husu ba Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão tenke kontrola masimu. Nune’e tenki taka duni jogu online iha Timor-Leste.
“Jogu online ne’e perigozu tebe-tebes ba ema nia vida, kuitadu ema barak iha mundu suisidiu inklui Timor oan sira.” Dehan Prezidente Repúblika Jose Ramos Horta, ba Jornalista sira, iha edifísiu Audiovisual Max Sthall, kinta-feira, 18/09.
PR dehan, iha Singapura, Austrália, jogu online ne’e tolu ka haat kedas iha Darwin, iha Melborng, Portugál iha famozu ne’e oin seluk, mais jogu kasinu mós ha’u pesoalmente la konkorda, ema ne’ebé kiak mehi atu ohin hetan $100 mill ka $1 millaun, mais entre ema jogadór rihun sanulu ne’ebé joga, persentajen hira mak lakon, hira mak bele hetan prémiu oan ida, kada $10 mill ida karik mak bele hetan.
“Jogu online kasinu mós iha dúvidas boot, kuantu mais online ne’e ita la kontrola, ha’u ladun akompaña no la hatene, jogu online ilegál ka la’e, se governu mak fó autorizasaun, ha’u iha elementu ida hodi rekolla informasaun, maibé ita hein Primeiru Ministru fila mai mak hare no tenki kontrola.” Nia dehan.
PR dehan, Nia amigu balun husi liur ne’eba koñese buat sira ne’e sira aviza bei-beik hodi kuida ema sira ne’ebé halimar jogu online ne’e, ha’u lakohi temi rai nia naran, tanba sira nia governu taka matan ba jogu refere. Timor-Leste laiha krime organizadu Timorense, laiha Timoroan mete krime organizadu, tanba krime organizadu sufistifikadu tebe-tebes, sira buka saida krime organizadu, sira buka rai sira ne’ebé frazil, se sira bele, tanba sira sufistifikadu, profisionál 100%, ho ekipamentu hotu-hotu, entaun sira buka rai hanesan Timor.
“Jogu online ne’e tenke taka duni iha Timor-Leste, ha’u nia hanoin tenke taka duni, maibé la’ós fasil, internet livre iha Timor, konetividade di’ak, o taka iha ne’e sira bele joga nafatin iha Cambodia, Filipina ka China.Tanba Europa sira mós susar kontrola, Amérika mós susar kontrola, mais se informasaun iha, sim tenki taka duni ba blacklist mezmu la resolve 100%” Nia dehan.
Entretantu Peskizadór AJAR, Inocencio de Jesus Xavier hatete, jogu online tuir lei ne’e bandu tiha ona, agora Inspetór jerál jogu ne’e iha, sira kontrola iha lisensa, Tanba iha jogu online ne’e nia bele tama ona krime organizadu sira ne’e, ne’ebé ami hanoin foin lalais nia akontese iha Oekusse, konaba jogu online kasino sira iha Timor Plaza, iha fatin kiik oan sira ne’e.
Nia dehan, governu tenke kontrola didi’ak, se legaliza karik, tenki ho lo-loos, se la’e fó perigu ba ita nia rai, tanba governu presiza haree fila fali, tanba dala barak kampu de traballu mak ema loke jogu ne’e, nu’udar razaun ida atu fó servisu ba ema, atu hetan buat ruma. Mais tenke haree fila fali, agora ne’e kompetensia governu mak tenki halo ánaliza didi’ak nune’e labele fó mós Impaktu ba ita nia rai.
“Dezmantela jogu online haat iha Dili laran ne’e Ministériu Justisa tenke aprejenta razaun ruma halo ánaliza didi’ak, nune’e ikus mai, se ita haree husi jogu ninia negativu meman la di’ak, ita haree parte pozitiva balun mós di’ak,” dehan Peskizadór AJAR, Inocencio ba jornalista sira iha nia kna’ar fatin Faról.
Tanba ema polítiku na’in sira mak tenki iha kbiit atu haree ida ne’e, entaun governu tenki haree didi’ak, halo diskusaun di’ak liu ho ema sira jogu online na’in sira atu halo diskusaun ho sira mak tenki hetan.
Tanba ne’e PSIK nia kapasidade labotórium atu deteta jogu online sira krime trans-nasionál foin lalais hanesan iha hotél bintang lima iha Oekusse ne’e propriedade estadu nian, depois ema halo jogu online, ne’ebé kontra bandu, aktu ilisitiu sira ne’ebé mosu iha ne’eba hanoin PSIK tenke halo ida ne’e.