Reportajen Isac no Silvino
Tribunal Judisial Primeira Instansia Dili (TJPID) kinta feira loron 23/04 realiza julgamente ikus ba kazu maus-tratus neebe komete husi arguido antigu Sekretariu Estadu Arte Kultura Teofilo Caldas ba nia kaben Levenita Maria iha tinan 2021, nune’e dezisaun tribunal nian aplika pena prizaun tinan 3 ba arguidu maibé suspende ezekusaun ba tinan 3, husi desizaun refere parte asistente lezada no defeza arguidu sei halo rekursu ba tribunál dentru loron 30 hafoin simu notifikasaun.
Leitura akordaun ne’ebe lee husi Juiz José Gonçalvez haktuir akordaun tribunal nian hatudu faktus, ne’ebé mak la integra iha akuzasaun Ministériu Públiku nia mak iha loron 15 fulan Maiu tinan 2021, por volta Oras tuku 21:00 kalan arguidu husu Lezada atu tama ba kuartu laran atu foti labarik nia roupa ne’ebé mak sira nain-rua haki’ak nia sasan, maibé lezada la responde, faktu foun tan mak arguidu haree lezada la sai hosi kuartu entaun arguidu kontaktu ba iha testamuña Brigida Brites katak Lezada desde kalan la sai hosi kuartu nia laran, nune’e estamuña Brizida responde katak tanba sa mak la tebe odamatan, faktus ne’e la integra iha akuzasaun no mosu durante prosesu julgamentu la’o, faktu foun tan mak testamuña Feliciano no Alexandrina mak obriga-an tebe odamatan lezada nia, hodi haree lezada, maibé Lezada tara-an ona.
Faktu foun tan mak para alem sofrimentu fiziku lezada nia, lezada mós sofre psikolojikamente tanba Lezada isola-an iha kuartu laran. No iha faktus foun mós iha relatoriu médiku nia ko’alia Kona-ba kauza lezada nia, la espesífiku ho forma suisidiu.
Hafoin Tribunál lee sai tiha prosesu leitura ba faktus foun sira ne’e, Tribunal mós lee sai prosesu ba faktus sira ne’ebé mak provadu no la aprovadu durante prosesu julgamentu la’o mak faktu provadu mak arguidu ho lezada moris hamutuk nu’udar feen ho laen dezde tinan 1995 no sira mós iha oan nain-haat (4).
Faktu ne’ebé mak Tribunal julga hodi provadu iha loron 08 de Abril 2021, iha uma bebonuk, kalan iha arguidu sira nia uma sem justifikasaun arguidu halo agresaun kontra lezada lori nia liman sikun fai hasoru lezada kona iha nia hirus matan no kotuk laran Tribunál Julga provadu, nune’e Tribunál Julga provadu mós katak, depois hetan tiha agresaun lezada telfone kedas nia subriña Brizida Brites, hodi konta tuir saida mak arguidu halo ba lezada.
Provadu mós katak iha loron 9 fulan Abril iha dadersan, lezada mós kontaktu ba iha testamuña Alexandrina mai hasoru lezada iha nia uma Bebonuk, to’o iha ne’ebá, testamuña haree lezada toba hela iha nia kuartu laran, no nia konta katak horikalan iha loron 8 fulan Abril ne’e, baku lezada.
Provadu mos katak iha 12 de Abril 2021, iha dadersaan, lezada nafatin kontaktu ba iha testamuña Alexandrina hodi husu nafatin atu ba hasoru nia iha nia uma, enkuantu to’o iha ne’ebá nia la konta buat ida, maibé haruka de’it testamuña kaer nia isin ka dudu nia isin, tanba hetan agresaun ida ne’e tribunal julga provadu.
Tribunál Julga provadu mós katak, iha dia 9 Maiu 2021 iha Bebonuk nafatin razaun ruma ne’ebé mak Justifika katak depois arguidu halo diskusaun ho lezada sira diskute malu iha li’ur kontra hasoru lezada hodi no halo agresaun kona iha lezada nia kotuk laran no nia liman kabun ida ne’e provadu.
No konsekuensia hosi arguidu nia hahalok provoka lezada sente moras iha kotuk laran, liman kabun hetan bubu.
Provadu mós iha loron ne’ebé mak hanesan lezada akompaña ho nia oan ba hasoru testamuña Brizida no Julião iha testamuña Julião nia uma, nia konta ho tanis ba agresaun ne’ebé mak arguidu halo.
Provadu mós katak Brizida hasai foto ba nia isin sira ne’ebé mak baku, pois manda liu hosi Whatsapp no kestiona arguidu tanba sa mak halo agresaun hasoru lezada, maibé arguidu la responde.
Provadu mós katak iha loron 15 de maiu por volta tuku 8 kalan, apura razaun, lezada tama kuartu laran save tiha odamatan provadu. Provadu mós katak por volta Oras tuku 21:00 kalan arguidu husu lezada atu foti labarik sasan, maibé lezada la iha resposta.
Provadu mós katak iha iha tuku 7:00 dader arguidu verifika lezada, maibé seidauk hader nune’e arguidu kontaktu ba testamuña katak lezada la loke odamatan, testamuña haruka Jonas ba uluk iha Lezada nia rezidensia, hodi haree iha janela, maibé Lezada tara-an, nune’e Jonas uza nia forsa hodi obriga loke odamatan, maibé haree lezada tara-an hela.
Provadu mós katak sofrimentu fiziku lezada nia hetan perturbasaun, triste no izola-an.
Provadu mós katak, relatoriu médiku nia iha suisidiu.
Provadu mós katak arguidu halo forma livre konsiente katak halo forma livre iha loron 8 Abril no loron 9 Maiu 2021, arguidu nia komportamentu bele kauza ba lezada hetan moras no arguidu hatene buat sira ne’e maibé arguidu halo nafatin.
Nune’e Tribunal julga provadu katak faktus sira ne’ebé mak Ministériu Públiku duun ba arguidu ne’e provadu hotu.
Faktus la aprovadu katak arguidu halo agresaun fiziku iha dia 8 Abril 2021 por volta tuku 9 dader la aprovadu. La aprovadu mós katak motivu ne’ebé mak lori arguidu halo agresaun sira ne’e, kauza hosi arguidu la iha relasaun ho amante. No la aprovadu mós katak relatoriu Médiku sira ne’e, la sufisiente.
No durante prosesu julgamentu la’o ne’e, arguidu nega faktus, ne’ebé mak Ministériu Públiku duun ba arguidu, maibé Tribunál konsidera liu sasin nain-tolu ne’ebé mak aprezenta hosi lezada, tanba sasin hosi arguidu nia oan nain-rua deklara ba Tribunál katak sira nia aman nunka halo agresaun hasoru lezada nu’udar nia mae.
Nune’e Tribunal mós konsidera katak labarik nain-haat (4) ne’e, presiza nia aman nia domin tanba nia inan la iha ona, nune’e Tribunal deside hodi hatun desizaun aplika pena prizaun tinan tolu no suspende ezekusaun ba tinan tolu no Tribunál mós aplika kustu judisiariu ba arguidu $60.
Hafoin remata julgamentu Mandatariu Asistente Olivio Barros dehan, desizaun neebe tribunal aplika ba arguido Teofilo Caldas la justu tanba tuir loloos arguido hetan pena neebe efetivu todan iha prizaun laos hetan fali suspensaun tanba desizaun tribunal nian arguido la konsege tama iha kadeia maibe kumpri kumpri desizaun tribunal nian, nunee husi espetativa husi familia no asistente husi prova no rekerimentu sira neebe hatoo ba tribunal nunee prosesu nee tenke iha alterasaun ba faktu no kualifikasaun juridika tanba ida nee tribunal la simu nunee mai ho kastigu hanesan nee.
“entaun ami hanoin ho ministeriu publiku no parte asistente sei halo rekursu no tetu karik sei iha posibilidade boot atu halo rekursu ba desizaun tribunal nian, parte sira nia sei sura tribunal notifika desizaun leitura verbal sira notifika ona ami mak sei sura loron 30 ba oin atu bele hatoo rekursu” dehan Mandatariu Asistente Olivio Barros hafoin julgamentu iha TJPID, (23/04).
Nune’e Defeza husi Arguido Pedro Apariçio dehan, nia parte la aseita ho dezisaun neebe kondena arguido ho pena tinan tolu neebe suspende ba tinan tolu neebe sei la tama komarka, nunee defeza haree katak desizaun nee la justu tanba prosesu refere tribunal tau liu konsiderasaun ba fundamenta deklarasaun neebe fo sai husi familia matebian nian maka sira rona deit husi lezada husi agreasaun fizika neebe arguido halo ba vitima neebe sira rona deit husi telfone maibe tribunal la tau konsiderasaun ba arguido nian oan sira neebe halo deklarasaun iha tribunal katak sira nia aman nunka halo asaun ba sira nia inan.
“fundamenta neebe husi parte tribunal uza nee husi parte defeza haree fraku tebes tanba nee maka parte defeza sei hatoo rekursu, mezmu arguido la tama komarka maibe arguido nafatin hatoo rekursu ba tribunal tanba desizaun tribunal nee fraku liu konaba fo valor ba prova documental no fotografia ho deklarasaun testemuna no deklarasaun arguido parte defeza haree katak la dun fundamenta neebe forte” dehan Defeza husi Arguido Pedro Apariçio iha TJPID.
Audensia julgamentu neebe realiza sala julgamente numeiru 48 prezide husi Juíz Singular José Goncalves Ministeriu Publiku reprezenta husi Prokurador Hernani Rangel akompana husi asistente lezada nian Olivio Barros no arguido hetan asistensia legal husi advogadu privadu Padro Aparício.