Reportajen Joanina Casemiro
Koordenador da eskola basíku filar, Nu. 1 & 2 Manelima hamutuk ho komunidade sira tau osan hamutuk $2.458 dolar hodi dada eletrasidade no liña Internet/rede ba eskola refere iha prosesu kona-ba Liña eletrasidade ne’ebé tama ona iha eskola ne’e, tanba hetan apoiu husi rede esperansa, no hetan ajuda husi grupu nasaun Alemanha.
Koordenador EBF Manelima Nú. 1 &2, Antonio Maria hateten, momentu sira halo liña kordenasaun ho komunidade sira hodi aseita. Nune’e sira halo programa iha dia 14 de abril de 2025, sira halo kontaktu direitamente iha dia 27 de abril halo enkontru online ho PR Ramos Horta ne’ebé apoiu liña Internet mai iha eskola ida ne’e, momentu ne’eba kedas nia mos hakarak atu liga Liña esperansa mai iha eskola ida ne’e tanba sira haree direita eskola refere isolado tebes no laiha lina eletrasidade.
” Momentu ne’eba hau iha planu kedas halo enkontru entre komunidade, juventude, autoridade lokal no administrador posto nian, tanba oportunidade ba eskola nia futuru. Entaun momentu ne’eba hau rasik husu ajuda ba komunidade sira atu suporta sosa fiu eletrasidade nian, komunidade apoiu orsamentu hamutuk $700 dólar, professores aumenta tan, sira sosa fiu 1.150 metrus dada mai iha eskola. Maibe lolos eletrasidade seidauk tama mai eskola refere maibe Rede Esperansa, (RE), apoiu Internet starling ba eskola entaun ami obrigatoriu tenki husu apoiu ba estudante nia Inan-aman hodi kontribui mai eskola.” Dehan koordenador eskola EBF Nu 1 & 2, ba Jornalista Neon Metin, iha eskola EBF Manelima Laclubar, 16/04.
Nia informa tan, sira realiza duni antes dada eletrisidade sira mos halo liña koordenasaun ho Autoridade Posto, Komandante Polisia Laclubar, Chefe Suco, Manelima, sira mos halo liña koordenasaun hamutuk atu nune’e bele dada eletrisidade mai to’o iha eskola ida ne’e tanba sira mos tauk tanba fatin eskola ida ne’e patrimoniu estadu nian entaun sira tenke halo liña koordenasaun ho Autoridade Postu sira hotu.
“Ami agradese tebes ba komunidade uma kain hamutuk (58), no professores nain (5), ne’ebe kontribui osan ba sosa fiu eletrasidade mai eskola refere. Ba komunidade sira kada uma kain ida hatama osan $10 dólar, nune’e orsamentu total $700 dólar. Momentu ne’eba autoridade lokál hamutuk ho komunidade sora no Rede Esperansa (RE), halo lansamentu ba fiu eletrasidade iha loron 14 fulan jullu, entaun ohin loron estudante sira asesu ba liña Internet ho diak tebes.
Alende ne’e sira iha rekomendasaun ba parte relevante sira karik rona sira nia preokupasaun karik oferese netik komputador, Leptop, printer ruma mai eskola refere tanba eskola ida-ne’e desde Indonézia nia tempu too mai ohin loron, sira seidauk hetan apoiu sasan sira ne’e husi parte relevante ruma. ” Ami iha inisiativa dada liña Internet mai eskola ida-ne’e tanba, dala-ruma estudante sira la mai eskola ami professores halo komunikasaun ba inan-aman susar tebe-tebes ne’e mak ami iha inisiativa halo ida-ne’e.” Nia dehan.
Grupu Rede Esperansa (RE), hakarak tau liña Internet iha fatin ida ne’e hodi bele ajuda komunidade sira liu-liu ba juventude inklui estudante sira atu labele susar ba lina Internet/ jaringan tanba iha eskola ida ne’e difisil tebes atu asesu ba iha rede/Internet. Koordenador eskola EBF Manelima agradese tebes ba Rede Esperansa (RE), tanba bele apoiu ona liña Internet/rede. Maibé komunidade sira ne’ebe hela besik eskola too ohin loron seidauk asesu ba eletrisidade.
” Ha’u halo komunikasaun ona ho komunidade sira ne’ebe hela besik eskola hakarak dada eletrisidade ba sira nia uma karik koordenador sempre apoiu másimu, nune’e kalan estudante oan sira bele estuda ho diak. Tanba areia ida-ne’e aldeia tolu mak seidauk asesu ba eletrisidade, nune’e ba futuru ami esforsu oinsa para eletrasidade nia enerjia/alirang bele boot para komunidade hotu-hotu bele asesu ba eletrisidade.Nia mensajen ba komunidade, juventude no estudante sira tenki kuida didiak sasan sira ne’ebe nia entrega ona mai ita tanba nia benifisiu ne’e ita mak bele hetan no aproveita.” Nia dehan.
Iha sorin seluk hanesan komunidade, Roberto Soares hateten, sira sente kontente tebes ba koordenador eskola nia planu ida ne’e tanba eletrasidade balun lakan ona, no lina internet iha ona ne’e, laos apoiu husi estado, ka governo maibe mai husi grupu Rede Esperansa (RE), nune’e hanesan komunidade iha area ida ne’e sente kontente no agradese tebes b koordenador da eskola nia planu.
” Ami komunidade rona dei’t saida mak sira koordenador planu liu-liu ba eletrasidade no liña Internet/rede nian, ami prontu apoiu tanba eskola refere ne’e ami nia alin no oan sira mak eskola ne’eba. Tanba ema hotu sente naroman ona, maibe MI aldeia tolu ne’e kalan sei tur iha nakukun laran. Nune’e eletrasidade ne’ebe koordenador dada mai eskola ne’e ba komunidade sira ne’ebe hela besik ne’e balun dada ona tuir sira nia kbiit, maibe balun kbiit seidauk too kontinua tr iha nakukun laran.” Nia dehan.
Iha sorin seluk xefe aldeia Amanu’u, Luzinto Soares, agradese ba komumidade sira tanba ulun maran hodi kontribui osan kada uma kain ida tau $10 dólar hodi sosa fiu ba eletrasidade ne’ebe dada ba eskola refere. Maibe komunidade balun sente triste tanba komunidade balun deit mak asesu ba naroman balun seidauk.
” Rekomenda ba parte relevante tenki tau matan ba populasaun iha areia rurais tanba povu barak mak seidauk sente Timor nia ukun rasik an ne’e oinsá los. Tanba ami ne’ebe hela iha areia rurais kalan balun sei tur iha nakukun laran. Liu-liu fo impaktu ba labarik estudante sira tanba kalan estuda la diak, ema ne’ebe iha osan sosa lilin sunu maibe ema ne’ebe kbiit laiha atu sosa lilin. Paseinsia kalan toba nakukun laran la estuda. Nune’e ita sente bele fo impaktu ba labarik sira nia futuru.” Nia konklui.