Reportajen Joanina Casamiro & Filomena da Conçeicão
Grupu kreatividade husi munisipiu Aileu produs lixu hodi kria ekonomia ba sira nia uma laran lixu ne’ebé dalaruma ema sente la vale, maibe sira nia grupu Tila foti lixu sira ne’e hodi sai fali benefisiu ba sira nia moris”, Luis da Silva Amaral
Komunidade hamutuk nain walu (8) hamosu ideia kreativu husi resikla lixu sai sasan ne’ebé ema bele uza fila fali. Grupu Tila ne’ebé hari husi Komunidade nain (8) iha munisipiu aileu kolleta ale-ale no agua kelas hodi produs sai fali ba iha Pasta, raga, pote,sapeu no sira seluk tan nia modelu hamutuk 24 nia modelu la hanesan tuir sira lixu ne’ebé ema soe sira nia grupu Tila halibur hodi produs sai fali benefisiu
Nia dehan sira nia produtu ne’e asesu ona ba iha merkadu iha 2014 ne’e komesa faan ona iha merkadu tradisional, merkadu lokal no merkadu nasional, maibe seidauk kompete tama iha merkadu internasional maibe sira nia sasan ida lixu ne’e halo ona exportasaun kiik ba iha Singapura no Japaun sira mai buka too iha uma entaun sira sosa nia kuantidade boot depois iha merkadu feira sira 13 munisipu ne’e tama hotu.
Tuir Koordenador grupu Tila, Luis da Silva Amaral ba Neon Metin hateten Grupu Tila harii iha tinan 2014 no sira halo primeiru uza ale-ale hodi halo
uluk Sapeu, raga, pasta trina etu nian no seluk tan depois ale-ale komesa menus sira hili fali agua kelas no seluk tan, tanba sasan sira ne’ebe halo uza manual hanesan liman mak hodi halo produtu la uza eletroniku ka sasa ne’ebé modernu hodi produs maibe kesi rasik ho liman.
” Uluk foun foun hahu husi ale-ale tanba sei dumina entaun resultadu ale-ale ne’e hela uituan deit maibe agora ale-ale ne’e lakon tiha ona, entaun ami kontinua halo fali ho agua kelas duke ita husi sira tama ba valeta kuak sira ne’e diak liu ita kria atividade rasik ba ita nia aan, liuhusi resikla sira hanesan ale-ale no agua kelas liuhusi foer sira ne’ebé ema soe iha sampa fatin ami ba foti hodi halo fali sai ba produtu sira mak hanesan, pasta, sapeu no raga liuhusi ida ne’e mak sira investa hodi sai produtu lixu neebe namakari ita bele muda ida namakari, ida foer ne’e bele sai fali ba produtu ruma neebe bele uza iha familia, nia realidade mak agora ne’e iha nia kuantidade ne’e hamutuk rua nulu resin haat (24) nia iha modelu la hanesan, pote, pasta, sapeu, raga e etc”, nia dehan ba Neon Metin iha Tasi tolu 21/05″.
Nia dehan, ida ne’e mak hanesan varis motivu ne’ebé mak ami nia grupu Tali halo labele hein deit ba governu mak hamos valeta, maibe ita mos tenke presiza kontribuisaun para amibiente sira bele mos atu nune’e bele, evita mos susuk la bele barak, wainhira udan karik mota boot karik labele lori ba tasi estraga animal sira ne’ebé mak iha tasi laran no wainhira sunu entaun nia suar ne’e bele estraga ema nia pulmaun tanba ema barak tebes mak hetan moras asma”,
Luis akresenta grupu ne’e hahu husi 2014 sira hetan apoiu husi kompania ONG ida naran Mercio nia mesak mak apoiu depois mak hetan tan apoiu husi Koikal, Uniaun Europeia, sira hamutuk suporta ami maibe too iha 2023 ONG sira ne’e parado tiha ikus mai ami diside lao mesak ona durante tinan 3 ona ami lao mesak.
” Osamentu sira ne’e primeru uza ba iha ami nia grupu rasik se karik wainhira fallta ekipamentu ba iha grupu entaun lori osan nee mak ba sosa, segundu tenke rai uituan ba iha gas nian la bele han hotu, terseru ita keta hanoin grupu sira servisu neebe sai fali aat ba ita nee la se nia mai servisu sira presiza han presiza hemu, se sira tama fullu husi dader too loraik tenke fo transporte nian ba sira fo tuir buat neebe ema tama mai sosa se ema la sosa sira mos kompreende hanesan xefe do grupu tenke deklara buat neebe mak los buat neebe sira nian dehan sira nian buat ne’ebé hau nian ne’e hau nian atu nunee sira iha vontande hodi halo servisu ne’e lao ba oin.nia dehan
Nia rekomenda ba governu se bele karika aban bairua sira nia grupu nee atu sai modernu ka moderna maibe sira nia kbit mak latoo tanba presiza osanmentu ne’ebé barak hodi bele hari sira nia fatin ka merkadu hodi asesu faan sira nia sasan ne’e la iha mak la iha entaun sira hakarak husu ba governu presiza fatin ida atu nunee lixu nee tau iha neeba atu nunee vizunu husi rai seluk mai sira hare lixu ne’ebe ema soe arbiru hanesan agua kelas nia fatin ne’e agora tau hamutuk iha fatin ida ne’e entaun sira bele hatene ona katak merkadu ka loja konaba lixu nia ne’e nia fatin mak ne’e atu nunee ema hakarak atu mai hare nee lao labele sala
Esplika hanesan produtor ne’e la hein governu maske la tau matak ka la suporta mos ami lao nafatin, João cledi dehan la bele husu ba estado maibe saida mak bele kontribui ba estadu entaun ita la bele hein koko halo tiha lai ba buat ne’e diak furak atrai ema no estadu ikus mai buka hatene pasti nia tau matan maibe laos agora kedas maibe aban bairua ne’ebe la bele tuntu estadu”,
” Dalaruma eskola remata tiha husu ba ita nia a’an sai mak estadu fo mai hau atu servisu ne’e husu ba ita nia a’an transmita ba siensia ne’ebé ita iha atu muda buat sira ne’ebé mak seidauk halo bele halo liuhusi siensia no matenek ne’ebé ita iha durante ne’e aprende iha universidade tenke transforma buat sira ne’e atu ema bele hatene kapasidade ne’e iha labele sadere deit ba matenek ne’e ita rai matenek foli la iha tenke transmiti”, nia dehan
Membru husi grupu Tila rasik hamutuk nain walu (8) iha Mane nain 3 feto nain 5 sira ida-idak ho nia servisu ida hanesan transporte hodi tula sasan sira ne’e ida sai hanesan elementus, atan hau rasik nuudar konseptor dezenador feto sira ne’e nia servisu mak hanesan sira homan, depois sira fase, kesi servisu ho grupu