Reportajen David da Costa
Relasiona ho governu liu husi Ministeriu Transporte Komunikasau sei dezliga starlink iha sede suku sira bainhira uza ona fiber óptika. Ho ida ne’e, Asia Justice and Rights (AJAR), konsidera deskonfia iha possibilidade tendénsia korupsaun iha projetu instalasaun Starlink ne’ebe atualmente implementa husi MTKba iha sede suku sira iha teritoriu Timor.
Diretór Ezekutivu Asia Justice and Rights (AJAR) José Luis de Oliveira, hatete, governu investe ona ba fiber ótika, gastu tan ba Starlink hamosu pergunta kona-ba efisiénsia uza orsamentu estadu. Gastu públiku ne’ebe aas liu iha projetu balu aumenta deskonfiansa públika kona-ba transparénsia, jestaun orsamentu no possibilidade iha korupsaun, nune’e presiza iha explikasaun no fiskalizasaun ne’ebe klaru.
“Ita gasta ona osan barak ba sosa fiber óptika, agora ita gasta tan ba starlink, Ministeiru ida ne’e halo deit halte gasta 10 ribu, gasta osan barak liu, ha’u deskonfia nia iha tendensia korupsaun,” dehan Diretór AJAR, José Luis de Oliveira ba jornalsita iha nia knaar fatin farol, Tersa 2/06.
Nia subliña, projeitu starlink ida ne’e, projeitu korupsaun, inventa projeitu atu nauk povu nia osan. Maibé kuandu atu halo projeitu ruma tenke aliña ho planu ba retornu ekonomiku, agora projeitu instalasaun starlink ne’e ninia retornu ne’e saida, saida maka atu hetan husi starlink.
“Se atu faselita servisu administrasaun suku nian, ha’u haree seidauk to’o iha nivel ida ita presiza, maibé ita komesa ho sistema manual lai, depois ita komprende ona, se la’e ita hanesan gasta osan arbiru de’it, la efisente,” nia hatete.
Nia esplika, tanba ida ne’e, hatudu momoos Ministeriu Transporte Komunikasaun halo plitika ne’e laiha sentidu estadu, tanba estadu agora ne’e ema barak alerta ona la’o hela ba iha Fiscal cliff ka rai naruk fiskal, tinan sanulu mai osan laiha ona.
“Inves ita halo politika ba pupansa, gasta menus hodi produs, maibé la’e, ita gasta barak, produtivu laiha,” nia kritika.
Projetu Starlink ne’e presiza hatudu retornu sosial no ekonomia ne’ebe klaru. Orsamentu estadu tenke uza nu’udar investimentu ne’ebe fó benefísiu ba povu no ajuda dezenvolve ekonomia. Karik benefísiu hirak ne’e la klaru, povu bele haree projetu ne’e hanesan objetivu politika deit, la’os investimentu estratéjiku ba dezenvolvimentu nasional.
“Projeitu starlink ninia returnu sosial ne’e saida, ha’u haree hanesan retornu politika deit, tanba sira atu manan fali elisaun, tuir loloos orsamentu estadu ne’e ita gasta tenke iha sentidu ne’e nu’udar investimentu, ita investe ita tenke hetan buat ruma fali atu eleva ita nia ekonomia,” nia konklui.
Dezliga Starlink Bainhira Fiber Ótika Prontu Hanesan Desizaun Normál Governu
Direitór Ezekutivu Fundasaun Hadomi Timor (FHT), Abrão Monteiro, hatete, Kona-ba governu atu dezliga bainhira fiber óptika prontu ona atu tama iha suku, ha’u hanoin ida ne’e desizaun normál, ida ne’e mak governu hakarak atu halo duni.
Tanba ne’e mak iha fulan hira liu ba ema hotu-hotu protesta katak, nusa la hein fiber óptika, nusa tenke Starlink serake ida ne’e uza osan ka la’e. Tuir FHT nia observasaun haree katak, desizaun ne’ebe husi MTK halo iha parte balun liu-liu ba iha konflitu interese, karik iha familia ruma mak iha laran.
“Hanesan Ministru nia oan ka subriñu ida ne’e ita bele kestióna, tanba ne’e konflitu interese. Maibé ami nia haree liga ba iha asuntu tekonolójia hanoin Vorakai nia kapasidade teknolójia ne’ebe natoon bele duni atu bele hetan projetu ida kona-ba instalasaun Starlink iha Sede Suku sira,” nia dehan.
Maibé ema Balun ko’alia kona-ba urjente ka la’e, tenke uza Starlink iha suku sira, tuir observasaun FHT nian tuir loloos MTK la presiza atu hatan ida ne’e, tanba ida ne’e kompeténsia husi MAE ninian. Entaun MAE mak hatene katak, sistema sira uza ne’e urjente ka la’e, tanba MTK liu-liu diresaun nasionál komunikasaun (DNIK) ninia papél mak oinsá atu fasilita internet.
Bainhira MAE halo pedidu uza internet iha suku sira DNIK só iha de’it mak Starlink, sira iha duni fiber óptika maibé presiza osan boot ruma atu bele kompleta instalasaun husi Munisipiu, Postu to’o iha Suku. No osan ne’e laiha hakarak ka lakohi tenke uza Starlink, tanba Starlink ne’e bele sosa agora, no bele mos monta agora no uza agora.
Entaun ida ne’e hanesan alternativu ne’ebe úniku ba iha DNIK ninian. Maibé karik minsiteriu seluk ne’e hatene katak asuntu ida ne’e importante entaun sira nia ego ne’e hatun tiha nune’e sira nia osan ne’e hamenus osan ne’ebe natoon iha boot uitoan fundu infraestrutura ne’e aloka ba iha DNIK nune’e sira bele aselera halo instalasaun fiber óptika husi Munisipiu, Postu ba to’o Suku.
“Se ita la fali ida ne’e obriga DNIK atu kompleta lalais instalasaun ida ne’e ha’u hanoin la masuk akal tanba ne’e presiza osan. Se ita hakarak fiber óptika tama suku lalais tenke aprova osan ne’ebe boot nune’e MTK halo ligasaun lalais husi munisipiu, postu ba suku,” nia subliña.
Antes ne’e, Ministru Transporte Komunikasaun Miguel Marques Manetelo, hatete, instalasaun starlink iha sede suku hotu iha teritoriu nasional ne’e tama iha planu asaun annual ne’ebe halo kooperasaun entre Ministeriu Administrasaun Estatal.
Tanba ne’e, planu asaun annual tinan 2026 ne’ebe define nanis ona liga ho instalasaun starlink iha 450, nunee husi operador telekomunikasaun 3 no ISP liu 20 ne’e iha rua de’it maka uza satellite maka starlink no kacifik, maibé iha planu asaun annual governu hili liu maka starlink tanba velosidade internet ne’ebe di’ak liu.
Nune’e iha suku sira iha villa laran ne’ebe instala hotu starlink ne’e ba provizoriu de’it, maibé kuandu fiu fiber óptika ne’e dada besik mak sei halo desliqasaun ba suku sira ne’ebe instala starlink no uza fali fiber óptika.
Tanba kits starlink ne’ebe dadaun ne’e instala governu la sosa karik atu sira foti fali ka monta nafatin ne’e kompetensia sira nian tanba sasan sira ne’ebe intala governu la sosa, maibé selu de’it mak internet ho folin $150,00 kada fulan.
“Tabela ne’ebe faan ba privadu ne’e ketak no ba seitor privadu ne’e ketak, faan ba $150,00 ne’e imi ba konfirma ho starlink tanba ho osan ne’e ita la sosa kits ne’ebe monta iha sede suku, tanba ne’e mak kuandu loron ida fiu ne’e ba to’o tiha iha ne’eba maka desliga ita la lakon buat ida tanba kits ne’e starlink mak monta ninian ratik,” dehan Manetelo.
Governu Defende Ajudikasaun Direta Starlink Tanba Razaun Tekniku no Urjénsia
Governante ne’e hatete, ajudikasaun direta ne’e bazeia ba razaun tekniku no urjénsia, tanba iha de’it kompaña ida mak konsidera bele fornese servisu internet ho kualidade di’ak liu. Tanba ne’e, halo konkursu publiku la nesesáriu tanba rezultadu final sei manan nafatin kompaña ne’ebe de’it.
“Kona-ba ajudikasaun ne’e tanba razaun tekniku, se ita hatene katak iha de’it kompaña ida mak bele fornese servisu internet ne’e di’ak liu ita ba halo konkursu publiku halo saida tanba ikus mai nia maka tenke manan tanba ne’e mak ajudikasaun ho razaun tekniku no uriensia”.
Atu rekorda fali katak iha loron 4 fulan maiu tinan 2026 governu liu husi Ministru Transporte Komunikasaun (MTK) Miquel Marques Manetelo selebra ona kontratu ho kompaña Vorakai Lda, hodi expanda konektividade internet ba suku 450 iha teritoriu Timor laran tomak.