Reportajen David da Costa
Feton husi Saudozu eis Prezidente Repúblika, Francisco Guterres Lú-Olo, espresa nia tristeza kle’an ho partida nia alin ne’ebé mate iha Malázia durante hala’o tratamentu médiku. Família tomak sei hein mate isin Saudozu to’o iha Timor aban, enkuantu sentimentu lakon no triste boot la’ós de’it senti husi família, maibé mós husi povu Timor-Leste tomak ne’ebé perde lider ida ne’ebé dedika nia moris ba nasaun.
Alin husi Saudozu Domingos Guterres informa, ema hotu hatene katak, maun, aman, eis Prezidente Repúblika laiha ona, neste momentu família mós triste, agradese no solidáriu tomak ba parte governu, no partidu, ba povu tomak ninia apresiasaun boot ba aman ida ne’e ninia mate, triste boot ba família, triste mós ba nasaun no povu hotu-hotu.
“Maibé senáriu atividade hotu-hotu sei kompletamente aban mak ita bele ko’alia. Neste momentu ami iha informasaun katak, aban mak sei to’o iha Timor, mais ninia oráriu tomak seidauk iha data fiksu loos. Ne’e tentativa ida ne’ebé ami parte rua, governu, ohin ida ne’e hanesan komunikasaun inisiu ida, maibé aban mak sei hein to’o ita nia aman ninia espoza sei Timor mak ami deside hamutuk nune’e ba senáriu hirak sira ne’e,” Informa alin Domingos Guterres ba jornalista sira iha Saudozu nia rezidénsia Faról, Segunda 22/06.
Nia dehan, família neste momentu seidauk hatene ninia moras, só ne’e médiku sira mak bele esplika. Neste momentu família prepara de’it kondisaun mínimu saida atu simu ninia mate isin mai, ida ne’e mak família nia prepara.
Nia esplika, nia sai husi Timor nia só preokupa de’it ho ninia moras de’it, maibé imi hatene katak, Prezidente ne’e ema ida ne’ebé nonok, nia la ko’alia barak.
Nia esplika, Saudozu sai husi Timor ba halo tratamentu iha Malázia iha loron 23 Maiu 2026. Hakotu iis hodikalan mais menus oras Malázia ne’e oras 10:00 hanesan ne’e.
“Ami simu informasaun nu’udar ema umanu, ami triste tanba ami lakon ami nia ema, ida ne’e família hotu-hotu ne’ebé iha, la’ós família de’it kuaze povu tomak triste nu’udar líder ida. Triste tomak mós ba ami família ida ne’e, ami lakon ami nia ema. Neste momentu ita bele dehan, tratamentu ne’e ha’u ladun akompaña nia prosesu sira ne’e maibé tratamentu sempre halo,” nia esplika.
Maibé, Saudozu antes halo tratamentu iha Malázia, Saudozu mós halo ona tratamentu junta médiku husi HNGV mak transfere ba iha Malázia.
“Neste momentu ami inisiu de’it, mais desizaun finál seidauk iha buat ida ne’ebé ha’u seidauk bele públika sai iha situasaun ida ne’e,” hakotu nia.
Iha fatin hanesan, Saudozu nian Feton, Francisca Guterres hatete, hodikalan nia toba tiha ne’ebé ohin dader mak sira foin fó hatene.
“Tanba ha’u mós moras atan ida ne’ebé sira la fó hatene ha’u ida. Sente triste agora ha’u nia alin mak ba tiha ne’e. Ami maun Alin hamutuk na’in ualu (8), feton na’in haat (4), mane na’in haat (4),” nia haktuir.
Saudozu Lú Olo Hanesan Modelu no Ezemplu ba Juventude
Juventude Fretilin, Abrão Noko Siko hatete, triste tebes, sente lakon boot tebes ba Partidu Fretilin, ba estadu liu-liu ba Juventude. Tanba Saudozu Prezidente Lú Olo ne’e hanesan ona modelu ida, ezemplu ida ne’ebé iha joven barak partidu Fretilin nian haree no banati tuir ninia lala’ok.
Nia esplika, figura úniku ida iha Timor, diferente ho sira seluk, ema ida ne’ebé simples, ita bele dehan moos tebes, pura, ema ne’ebé difisil korupsaun mai ho meius saida de’it.
Atu husi fali família, forsa ida de’it labele korompe nia. Forsa materiál osan, pozisaun labele korompe figura ida hanesan Lú Olo, ida ne’e mak halo nia espesiál no halo nia diferente tebes ho sira seluk.
“Juventude Fretilin sente lakon boot, tanba nia hanesan mós Prezidente Honorariu ba juventude Fretilin, no Prezidente Lú Olo husik hela tiha ona memória lisaun barak, mais se mak atu kontinua luta ba ita nia rain. Sei prepara mobilizasaun hamutuk ho Partidu, juventude no públiku en-jerál ba simu Saudozu Lú Olo iha Aeroportu Internasionál Nicolau Lobato Komoro aban,” nia esplika.
Maibé hatene Prezidente Lú Olo ne’e Prezidente Fretilin mais uma homen do estado, povu nian, estadu tomak nian, Timor-oan nia aman ida.
“Aban ita sei prepara oinsá mak bele ba simu Saudozu Lú Olo ho preparasaun oinsá mak bele husik nia ho dignidade tomak. Konforme informasaun husi Kuala Lumpur-Malázia ne’e aban mak sei transladasaun mate isin mai,” nia reforsa.
Lourenco José Cabral “Akito Tanque Deguera” hatete, sente triste tanba saida lakon líder di’ak ida, ne’ebé durante funu asegura malu, loron ohin ba mate ema nia rain.
“Ami husu liu-liu ba Ministra Saúde labele demora ema nia mate. Nu’udar veteranu hatete, rin na’in ba estadu, mais dala ruma ami ba konsulta demora fali to’o fulan rua ka tolu ida ne’e mak ami triste. Nu’udar ema umanu dala ruma mate, maibé nu’udar veteranu sempre hanoin malu, bele problema to’o iha ne’ebé ami nunka haluha malu”.
“Ha’u bolu maun Lú mate, ohin ha’u to’o nia fatin, tanba ha’u hadomi nia, la’ós hadomi katak fó mean, mutin ba ha’u, hadomi nia nu’udar tinan 24 luta ne’ebé ami hamutuk ami nunka soe malu. Maibé ha’u hakarak rekomenda ba Ministra Saúde, labele demora ema nia mate, bainhira demora ema nia mate, ida ne’e mak ladun di’ak ba ita,” nia argumenta.
Tanba ne’e ba veteranu triste, primeiru Komandante Mau Kalo, segundu, Maijór Jenerál Sabika nia ferik oan, terseiru la hatene maun Lú ba urjente ka la’e, tanba ne’e mak rekomenda ba Ministra Saúde labele demora ema nia moras.
Sekretáriu Ezekutivu Partidu Fretilin, Emanuel Lobato hatete, hanesan Juventude Fretilin triste tanba lakon líderansa partidu, maibé husi parte istória triste mós lakon ita nia líder istóriku, líder sentrál ida iha tempu luta ba libertasaun hamutuk ho sira nia maun alin sira.
“Ohin Prezidente Fretilin, Eis Prezidente Repúblika, Francisco Guterres Lú Olo fó sentimentu triste Timor-oan sira hotu. Partikularmente partidu Fretilin, tanba nia hanesan líderansa máximu partidu Fretilin nian atuál. Ha’u hanoin juventude hotu-hotu Fretilin nian lakon ida ne’e fó moras ida ba foinsa’e sira,” nia dehan.
Nia hatete, husi prespetiva istória ema hotu hatene, nia ema importante mós iha prosesu luta ba libertasaun nasionál, lakon para sempre.
“Maibé ita respeita legál labele husik hela, kontinua nafatin obra ne’ebé nia husik hela. Hanesan Juventude Fretilin, ami nia profunda kondelensia ba família em lutada ne’ebé lakon sira nia aman, laen. Politikamente lakon líder ida, líder ida ne’ebé konsistente, líder ida ne’ebé simples, omilde ho ninia karakter rasik desde uluk mai to’o ohin loron. Sente triste tanba lakon líderansa di’ak iha ita nia rain, líder estadista ida, líder ida ne’ebé ho komportamentu simples, hanesan ema hotu-hotu, maibé nia simples tebes ninia maturidade,” nia dehan.
Mate Isin Saudozu Lú-Olo Simu Onra Militár iha Aeroportu
Entretantu, Sekretáriu Estadu Asuntu Veteranu, César dos Santos da Silva hatete, hodikalan parte governu ko’alia ho família, família sira husi Ossu deside katak, aban to’o, bainrua tenke lori ba to’o Ossu.
Maibé ohin dadersan mai fali, iha desizaun faluk no oan kiak ninian dehan, sei la lori ba Ossu, no mate isin tenke hatoba iha nia rezidénsia hodi to’o ba hakoi. Agora sekunsia seluk katak, sai husi rezidénsia atu liu husi instituisaun fatin ne’ebé liu husi última mak lori ba Jardim dos Eróis.
“Aban simu Saudozu iha Aeroportu Internasionál Nicolau Lobato Komoro maneira ho F-FDTL atu halo parada militár, bainhira mate isin to’o mai. Karreta funerariu ne’ebé atu tula Saudozu husi Aeroportu Internasionál Nicolau Lobato Komoro ne’e mak oferese husi F-FDTL. Sekunsia mak simu parada, onra hotu simu mai kedas iha rezidénsia”.
“Ida ne’e Prezidente Repúblika atuál Prezidente Partidu Fretilin ne’ebé ami sei obedese ho programa ruma mais husi partidu ne’ebé aban ami sei haree bainhira Sekretáriu Jerál Partidu Fretilin to’o mai depois mak ami informa ba ita boot sira,” nia dehan.
Francisco Maria de Vasconcelos hatete, agora daudauk sei diskute hela, aban mate isin to’o mak foin ita deside definitivu ajenda ne’e la’o halo nusa. Sede CCF agora halo hela preparasaun aban simu mate isin, Saudozu Prezidente Lú Olo, depois to’o iha ne’e mak husi família, CCF deside ajenda ne’e atu prosede ne’e hanesan ne’ebé.
“Mais iha oportunidade ida ne’e ha’u hakarak hato’o agradese ba povu tomak bele iha solidaridade ba estadu, governu, ba entidade hotu-hotu, komunidade en-jerál, liu-liu mós ba kamarada sira ne’ebé fó apoiu morál. Ne’eduni aban depois mate isin to’o depois diskusaun hotu, ami sei hato’o ajenda tuir mai ne’e lala’ok hanesan ne’ebé,” nia hatete.
Nia hatete, simu onra militár Aeroportu Internasionál Nicolau Lobato Komoro, depois mai rezidénsia Faról, diskute hotu, sekunsia seluk ne’e aban sei hato’o ba komunidade tomak, atu hatene ba oin hanesan ne’ebé. Aviaun Aero Dili ne’e sei tula maktoba husi Malázia mai to’o Dili.
Adjuntu Sekretáriu Jerál Partidu Fretilin, Flavio Maria hatete, ema hotu hskfodak, bainhira rona notísia katak, Prezidente Lú Olo husik ona mundu.
Hanesan líderansa partidu, sente triste tanba ita lakon figura ida, tanba hatene katak líderansa Fretilin ninian hanesan figura unifikadora Partidu nian.
“Ha’u sente triste tanba lakon Prezidente Partidu, soké buat hotu tanba Maromak nia planu. Família, estadu, governu buka esforsu hotu-hotu maibé Maromak nia planu oin seluk. Maske ita triste mais hanesan ema simu realidade ne’e, maibé figura Prezidente Lú Olo nian, estadu tomak lakon kombatente, veteranu, família mós lakon, maibé Fretilin hanesan partidu mós lakon Prezidente ida ne’ebé unifika povu Timor”.
“Ita hatene katak, Prezidente Lú ne’e ema ida simples tebes, ema ida rona ema hotu-hotu ko’alia, depois mak deside. Ho laran susar mais ita iha korajen atu simu realidade ida ne’e,” nia ténik.
Nune’e mos, Tuir objervasaun Jornalista Neon Metin ohin iha rezidensia saudozu Francisco Guterres Lú Olo, iha Veteranu ativu sira iha instituisaun FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste no direjente partidu FRETILIN, hahú hakat mai uma saudozu antigu Prezidente Repúblika, Francisco Guterres Lú-Olo iha nia rezidénsia Faról nian.
Nune’e Atu halo preparasaun hein transladasaun mate isin Saudozu Francisco Guterres Lú Olo ne’ebe maka sei to’o aban dader san mais ou menus tuku 6:00 otl, to’o mai iha Timor ho aviaun Aero Dili.
Veteranu ativu F-FDTL ne’ebé mai iha rezidensia Saudozu Francisco Guterres Lú-Olo mak Lorenco José Cabral “Aquito Tanque de Gerra Direjente partidu Fretilin mak hanesan Adjuntu Sekretáriu Jerál Partidu Fretilin Flávio Maria da Silva, Deputadu bankada Fretilin sira.
Iha rezidénsia Faról katak, entidade sira ne’e hahú hakbesik aan ba mai iha rezidensia saudosu Francisco Guterres Lú-Olo iha tuku 9:00 dader to’o ohin loron.










