Reportajen Silvino Freitas
Komunidade afetadu ba prosesu alargamentu Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolao Lobato (AIPNL) hamutuk uma kain 35 iha area Marinir suku Madohi postu administrativu Dom Aleixo Munisípiu Dili seida’uk hamamuk fatin, tanba iha dezentendimentu ho entidadde benefísiariu kona-ba indiminizasaun utilidade públika tuir lei numeiru 8/2017 espropriasaun ba utilidade públika, entretantu rai parsela 57 mak afetadu no 38 mak seida’uk halo indiminizasaun maibé konfirmadu 3 mak sei indiminiza nune’e 35 mak la koopera ho razaun la indiminiza rai ne’ebé sira hela ba maibé ba de’it uma no ai-horis.
Xefe Suku Madohi Bernardino Fereira dehan, politika ba alargamentu ba airoportu internasionál Nicolao Lobato ne’e hahú iha governu anterior sira ne’ebé antes prepara ona kritéria ba maibe laiha entendimentu ne’ebé di’ak tanba husi parte governu hanesan minisiteriu administrasaun estatál ministeriu obras publika no ministeriu justisa la fokus ba programa alargamentu refere, nune’e karik husi parte ministeriu sira maka fokus karik problema ne’e rezolve antes.
“Tanba saida mak hau nia komunidade sira halo reasaun signifika katak la’ós diputa ba buat seluk maibe disputa mak rai ne’e, mais haree ba kritéria balun dehan rai ne’e metru tiha ona maibe naran laiha balun fali dehan hau nia plantasaun momentu nee rejista tiha mais ikus laiha tiha buat sira ne’e mos sai fali dezafiu boot ida ba programa ida ne’e no impaktu ne’ebé komunidade sira simu ne’e sira senti hanesan injustisa boot ida” dehan xefe suku Madohi ba jornalista sira iha Comoro Dili, (18/06).
Nia dehan tan, tanba iha issue barak mak governu presiza rezolve tanba iha rai balun ne’ebé selu no balun la selu nune’e balun ne’ebé selu no balun la selu ne’e hanesan diskriminasaun ida nune’e tuir kritéria ne’ebé husi governu komunidade balun mos seidauk iha direitu atu sai nain ba rai maibe okupante sira halo tiha ona uma iha laran no la haree ba artigu 7 ne’e, husi argumentu ne’ebé komunidade sira iha nia nia konsidera tanba ne’e governu iha obrigasaun atu justifika hodi reajusta artigu refere ho mos direitu atu sai nain ba rai ne’e iha tinan hira no karik komunidade sira la sai nain ba rai ne’e tanba sa.
“Teras no propriedade halo semináriu ba dala rua tiha ona, hau envolve no desizaun kona-ba reklamasaun rai nee desizaun iha tiha ona tanba saida mak la klareza de’it sim ou nao ne’e de’it” informa xefi suku Barnardino.
Xefe Suku ne’e dehan tan, iha uma kain 38 mak la simu hodi halo reasaun tanba sira hakarak prosesu indiminizasaun ne’e pakote entre rai, aihoris no uma maibe kritéria husi governu nian hatete rai ne’e pakote ketak katak iha nanis ona no uma ho plantasaun sira nee pakote ketak katak povu mak halo no kuda rasik, husi dezentendimentu hamosu tiha problema tanba husi parte governu bazeia ba lei hodi konsidera povu seidauk iha direitu no povu mos hakarak sai nain ba rai.
“Hau rasik hateten beibeik ba prezidente ANATL atu haree didi’ak sira nia prosesu konstrusaun iha rai leten ne’e, tuir mai mak haree sira nia prosesu plantasaun rai reajusta halo didi’ak depois mak atu halo pagamentu, tanba rai nee maka difikuldade boot sira laiha direitu ko’alia dehan laiha direitu fo argumentu klaru bainhira mak povu ida disputa rai ho ninia estadu pela primeiru vez iha timor tuir loloos laiha povu ida disputa rai ho nia estadu” tenik xefe suku Madohi Bernardino Ferreira.
Xefe suku Bernardino klarifika, komunidade sira ne’ebé rejistadu ba alargamentu aeroportu balun ne’ebé iha ona indiminizasaun ne’e sai ona husi fatin alargamentu maibe tuir loloos simu dala ida ba osan indiminizasaun maibe tanba iha hanoin seluk entre komunidade sira ba pakote indiminizasaun ne’ebé fo sai husi governu antre rai, uma no plantasaun, tanba rai refere ema atu sai nain ba rai ne’e tenke iha kritéria nune’e iha tempu okupasaun Portuges nia tempu komunidade sira hanesan Crascalao, Alkatiri ho Albano sira nee laos nain ba rai maibe hein estadu nia rain no mos iha tempu okupasaun Indonesia nian iha dokumentu ida kona-ba lisensa hela fatin, tanba nee ukun an ona governu tenke konsidera arendamentu sira ne’ebé halo iha tempu okupasaun nia laran.
Advogadu Rede ba Rai (RbR) Julio da Silva ne’ebé akompaña mos prosesu refere haktuir, dezde inisiu rai ne’ebé afetadu ba alargamentu aeroportu ne’e estadu reklama katak rai ne’e rai estadu nian nune’e iha hela disputa nia laran nune’e husi parte komisaun teras nian mós rezolve ona hodi rai refere komisaun teras afavor ba komunidade sira ne’ebé afeta ba arsela 57 nune’e parte estadu rekursu ba tribunál nune’e parte tribunal kontra de’it maka komisaun teras maibe komunidade sira ne’ebé afetadu neebe iha interese direita iha prosesu ne’e sira nia naran latama hanesan parte nunee dezisaun husi tribunál ne’e revoga de’it dezisaun husi komisaun teras maibe husi desizaun refere mos la temi propriedade ne’e estadu nian efeitu desizaun administrativu ne’e normalmente konfirma de’it dezisaun tribunál nian atu mantein ka atu revoga husi situasaun ne’e rai ne’e ba fali situasaun inisiu nafatin iha problema, nunee husi prosesu refere bazeia fali ba dezisaun tribunál ne’e mak notifika fali ba iha komunidade sira atu hamamuk fatin ho loron 90 maibe hafoin ne’e sira halo rekursu hirakiku ho fundamentu ne’ebé di’ak tebes ba ministru maibe indefere hodi resposta katak desizaun ne’e tranzitadu enjulgadu labele ona prosesu seluk.
“maibe husi desizaun ne’e ami hatama prosesu ida uluk ona ba iha tribunál depois resposta ba kontestasaun ba ministeriu públiku ne’e alega esesaun iha dehan katak kazu julgadu maibe tribunal la simu kontestasaun husi estadu nian tanba ida nee mak prosesu nee tribunál la konsidera entaun iha prosesu neeba ne’e ita halo tiha ona tentativa konsiliasaun ida atu husu ba governu liuhusi estadu atu loke espasu ba negosiasaun maibé iha situasaun ne’e la akontese entaun iha fali notifikasaun mak ohin hasoru malu ho komunidade sira” dehan Julio da Silva advogadu Rede ba Rai iha edifisiu RbR Faról Dili, (18/06).
Advogadu Rede ba Rai ne’e dehan tan, servisu ne’ebé impoen husi Sekretáriu Estadu Asunto Toponimia no Organizasaun Urbana (SEATOU) nian atu haruka komunidade sira hodi sobu sira nia hela fatin atu husik mamuk maibe tenke aplika prosedimentu kona-ba lei numeiru 8/2017 espropriasaun ho utilidade publika, tanba rai ho fatin refere atu halo alargamentu ba aeroportu, nunee kuandu iha negosiasaun ne’e falla hodi obriga fali komunidade sira hodi simu aihoris ho folin uma nian maibé komunidade rejeita ida ne’e tanba husi negosiasaun ne’e laiha akordu maka prosesu tuir lei utilidade publika maka entidadade benefísiariu hanesan Minisiteriu Transporte no Komunikasaun tenke submete dokumentu planementu projeitu estudu impaktu sosiál no ambiental ba iha konsellu ministru para halo desizaun ba deklarasaun kona-ba utilidade publika.
“Maibe infelizmente situasaun ida ne’e seidauk akontese hakarak halo despezu entaun iha situasaun tuir mai estadu tenke kria ona kondisaun sira hanesan osan seguru iha banku no entidadade benefísiaria tenke tau ona fatin realojamentu, entaun iha lei ne’e nia tenke kria kondisaun sira ne’e depois mak estadu tenke iha posse administrativa katak estadu mak hola ona pozisaun ba kaer ona rai nee foin bele halo mekanizmu ikus liu maka desepezu administrativu tuir lei espropriasaun maibé situasaun sira temi ne’e seidauk halo sira hakarak obriga komunidade sira husik hela ninia hela fatin entaun saida mak sira impoen nee laos regra maibé hakarak atu obriga ninia poder iha ne’ebá entaun bainhira nia halo hahalok sira ne’ebé mak la tuir ona lei bolu aktu ilisitu nee nia kontra lei tanba nia uza nia poder ne’ebé esesivu” konklui advogadu Rede ba Rai Julio da Silva.