Reportajen David da Costa
Governu Austrália sei kontinua haburas oportunidade mobilidade laborál ba traballadór Timoroan liuhosi eskema Pacific Australia Labour Mobility (PALM), tanba programa ne’e kontribui ba dezenvolvimentu abilidade traballadór sira, hadi’a moris família sira no hametin parseria bilateral entre Austrália no Timor-Leste.
Reprezentante Embaixadora Austrália iha Timor-Leste, Ed Wilkinson, hateten, traballadores Timoroan sira ne’ebe hetan selesaun ba eskema PALM nu’udar konkista signifikativu ida, prosesu sira ne’e hotu kompetitivu, no traballadores nia susesu reflete duni sira nia servisu maka’as, abilidade, determinasaun, reziliénsia no prontidaun atu reprezenta Timor-Leste iha rai li’ur.
“Prosesu ne’e kompetitivu, no imi nia susesu reflete imi nia servisu maka’as, abilidade, determinasaun, reziliénsia no prontidaun atu reprezenta Timor-Leste iha raili’ur. Ita-boot hotu tenke orgullu ho saida maka ita-boot realiza ona,” dehan, Ed Wilkinson, bainhira partesipa iha serimónia asina deklarasaun entre Governu, Traballadores no Familia, iha Palm Spring Kampung Alor, Kuarta 8/07.
Nia hatuir, tanba ne’e, Austrália valoriza tebes nia parseria ho Timor-Leste. Mobilidade laborál sai hanesan ezemplu di’ak liu no prátika hosi parseria iha asaun. Tanba ne’e Desde 2012, mobilizasaun traballadór sira ba Austrália liu ona rihun ruanulu resin lima (25) mak halo ona viajen ba Austrália liuhosi programa mobilidade laborál.
Traballadores sira nia dedikasaun, profisionalizmu no étika serbisu ne’ebe forte hetan ona reputasaun ne’ebe di’ak los no ajuda kria oportunidade ba traballadór Timoroan rihun ba rihun tan atu tuir.
Nia esplika, Austrália sente orgullu atu servisu hamutuk ho SEFOPE hodi kontinua haburas oportunidade hirak ne’e. Hamutuk fahe ambisaun ida atu habelar partisipasaun, loke dalan foun, no garante traballadór sira fila ba uma ho abilidade, esperiénsia no oportunidade foun ne’ebe fó benefísiu ba sira nia família, komunidade no Timor-Leste nia dezenvolvimentu iha futuru.
Austrália no Timor-Leste iha ambisaun hamutuk atu kria liután oportunidade sira ne’e hodi apoia partisipasaun traballadór ne’ebe boot liután, loke dalan ba nivel abilidade foun, no kria oportunidade foun ba traballadór sira bainhira sira fila ba uma.
“Traballadór sira ne’ebe ohin iha ne’e sei ba hela no serbisu iha Queensland, South Australia, Tasmania, New South Wales, Victoria no Western Australia. Ita boot sei fó kontribuisaun importante ba industria no komunidade sira iha Austrália. Iha tempu hanesan ita boot sira hametin ligasaun entre ema ba ema ne’ebe maka nu’udar pontu prinsipal iha ita nia relasaun bilateral,”nia subliña.
Maibé Austrália iha nafatin kompromisu atu servisu iha parseria besik ho Governu Timor-Leste hodi apoia moris di’ak ba traballadór Timoroan sira neʼebé partisipa iha eskema Pacific Australia Labour Mobility (PALM), hamutuk ho SEFOPE no parseiru sira seluk.
“Ami sei kontinua promove esperiensia ne’ebe seguru, pozitivu no valores di’ak ne’ebe ajuda traballador sira harii sira nia abilidade, apoia sira nia familia no kontribui ba Timor-Leste nia dezenvolvimentu ba tempu naruk,” nia afirma.
Nia mos hato’o agradesimentu ba Traballadores sira hotu ne’ebe durante ne’e fó ona kontribuisaun boot ba Austrália. Liuhusi servisu maka’as no dedikasaun ne’ebe hatudu, sira ajuda dezenvolve indústria no komunidade sira iha Austrália, no hametin mós ligasaun ema ba ema entre Austrália no nasaun sira seluk.
Iha inísiu tinan ne’e, Primeiru Ministru Austrália Albanese no Primeriu Ministru Timor-Leste Xanana Gusmão lansa ona Parseria Foun ba era foun no reafirma importánsia mobilidade traballadór nian nu’udar pillar ida iha relasaun entre Austrália ho Timor-Leste.
Nune’e mos rekoñese ba SEFOPE ninia lideransa no kolaborasaun ba serbisu makaas ne’ebe tempu naruk. Susesu ba mobilidade traballadór reflete forsa parseria entre nasaun rua ne’ebe harii iha konfiansa mútua, ambisaun hamutuk no kompromisu atu kria oportunidade ba ema Timoroan sira.
“Ami hein atu kontinua kolaborasaun besik ida ne’e iha tinan sira tuirmai,” nia dehan.
“Ba familia sira ne’ebe ohin halibur hamutuk iha ne’e. Mobilidade laboral hetan susesu tanba ita boot sira nia apoiu, enkorajamentu no sakrifisiu. Enkuantu traballadór sira halo viajen ba Austrália, família sira nafatin sai nu’udar fuan iha viajen ida ne’e. Ita boot nia kontribuisaun hetan rekoñesimontu, valorizasaun no apresiasaun klean,”
Nune’e mos ba traballador sira, aproveita oportunidade ida ne’e ho di’ak. Serbisu maka’as, aprende abilidade foun, harii amizade foun no iha orgullu sai nu’udar embaixadór ida ba Timor-Leste. Tanba traballadores timoroan rihun ba rihun neʼebé halo ona kontribuisaun boot iha Austrália tomak no hametin lasu entre nasaun rua nian.
“Ita boot hamutuk ho komunidade traballadór timoroan rihun ba rihun neʼebé halo ona kontribuisaun boot iha Austrália tomak no hametin lasu entre ita nia nasaun rua, Austrália sei simu ita boot ho laran nakloke. Ami hein atu aprende hosi ita boot, hanesan mós ita boot sei aprende hosi esperiénsia sira iha Austrália,”nia konklui.
Entertantu tuir dadus provizóriu SEFOPE nian, Kona-ba rezultadu programa mobilidade laborál, husi 2012 to’o agora, Timor-Leste mobiliza ona traballadór hamutuk 25.376. Husi númeru ne’e, rekrutamentu hala’o liuhusi ajénsia 150 no to’os na’in hamutuk 398 iha Austrália maka rekruta ona Traballadór Timoroan.
Dadus atualizadu SEFOPE nian katak husi total traballadór ne’e, traballadór foun hamutuk 9.932, no traballadór tuan sira ne’ebe kontinua servisu husi 2012 to’o agora hamutuk 15.404.
No mobilizasaun iha tinan 2026, traballadór foun ne’ebe mobiliza ona hamutuk ema 833, kompostu husi mane 680 no feto 153. Enkuantu traballadór tuan hamutuk 1.616, kompostu husi mane 1.187 no feto 429. Ho nune’e, total mobilizasaun iha tinan 2026 to’o agora hamutuk traballadór 2.449.