Reportajen Umbelina dos Reis
Vítima Verónica Xavier Barreto ho Abrão do Rego hetan eviksaun iha Aldeia Bedois Suku Kamea, Postu Cristo Rei, Díli, hodi hetan despeza administrativa ba rai ne’ebé sira hela, tanba sira nia defensór la marka prezensa iha Tribunal, hodi halo defeza ba disputa rai no uma ne’ebé sira hela bá, nune’e oras ne’e sira sai hosi sira nia hela fatin, hodi hein prosesu justisa tuir mai.
Tuir informasaun ne’ebé Neon Metina hetan iha terenu, problema ne’e akontese tanba disputa rai ho viziñu no kontesta ba Tribunal, no fo-foun inan-feton ne’e uza defensór públiku hodi halo defeza, maibé la konsege mak sira avansa ho advogadu.
Banin hosi Verónica, Abrão do Rego haktuir, komunidade hotu inklui líder Postu to’o Aldeia hatene katak, inan-faluk ne’e mak sai titularidade ba rai ne’e, maibé hafoin disputa nia lakon iha Tribunal, tan ni-nia defeza la komparese hodi halo defeza tuir prazu legal ne’ebé determina.
Despeza administrativa realiza ho baze ne’ebé obriga inan-faluk Verónica hamutuk ho nia oan no bei-oan sira hamamuk fatin ne’ebé sira hela kleur ona. Inan-fakuk Verónica ho laran dodok tanba la iha kbiit atu satan netik, lia ne’ebé Tribunal tesi ona.
Iha udan laran, sira nia sasan ne’ebé durante ne’e aranja ho kosar been rasik, naklekar hela iha tahu laran, la iha ona laran metin ba sira no atu ba los ne’ebé? Hafoin obriga sira, sai ho laran susar iha uma no rai ne’ebé durante ne’e sira hela bá. Susar liu tan, mak la iha protesaun ba nia bei-oan ne’ebé foin moris semana ida, sira obrigadu, tahan iha udan laran, loron manas nia laran, susar atu hanoin, saída mak bele halo ba loron aban, hodi fo moris no beran ba sira.
Kazu disputa rai akontese entre komunidade na’in rua ho razaun ida mai hela uluk iha tinan 1985 no ida mai ikus iha tinan 1996. Abrão haktuir inan-faluk vítima nia istória, katak inan-faluk Verónica mai hela desde 1985 mak sai fali vítima ba rai refere. Inan-faluk ne’e mai hosi Munisípiu Bobonaro iha momentu ne’ebá, nia mai buka nia kaben Paulo Mesquita, delegadu militante Fretilin iha akontesimentu Marabia, nune’e mak inan-faluk ne’e hela iha fatin ne’e to’o oras ne’e.
“Maibé Tribunal la hatene ema ida mai uluk no ikus ne’e, tribunal só hatene de’it mak dokumentu sira ne’ebé hatama mahar ona” dehan Abrão.
Nia hatutan, rai ne’e loloos labele gusur tanba rai ne’e na’in mak inan-faluk Verónica, maibé tanba de’it defensor públiku no advogadu privadu ladun iha seriedade atu atende kazu rai ida ne’e, no fin sira mak tenki sai vítima ba rai refere.
“Ami hanoin katak defensor ho advogadu privadu ne’e tuir loloos sira mak sai hanesan ami nia mandatáriu no lia na’in ba ami nia kronolojia ne’ebé mak aprezenta ba sira, maibé na realidade sira la iha seriedade ba informasaun sira neebé mak hakle’an, entaun ikus mai ami lakon iha tribunal no la iha tan julgamentu, horisehik ne’e ami la hetan notifikasaun, derepenti de’it mai tribunal to’o mai sita,” haktuir Abrão.
Sira nia preokupasaun iha prosesu sita ne’e sein konsiderasaun i lalin hotu sira nia sasan sai ba li’ur, maibé loloos sira mak na’in ba rai ne’e. Nune’e tribunal tenki iha rekoñesementu di’ak ba ema nia dokumentu sira, labele hatama de’it sura-tahan mahar maibé la tetu, nune’e horseik sira hetan mandatu situasaun derepente maibé la iha notifikasaun ba sira nu’udar rai na’in maibé tribunal fo de’it notifikasaun ba Xefe Suku maibé Xefe Suku la informa nune’e horseik tuku 09:00 sira to’o sira nia fatin no hasai sira.
“Durante ne’e 2021 fo notifikasaun duni no ultimato 20 dias, depois de 20 dias ami halo kanselamentu halo rekursu hatama nune’e pendente tiha, depois de pendente halo rekursu anula maibé responde husi rekursu anulasaun ne’e hodi kontinua ba halo julgamentu, ida ne’e la akontese, sira kontinua prosesu sitasaun,” dehan Abrão.
Iha sorin seluk vítima Abrão haktuir katak sira na’in tolu (3) mak hetan vítima ho uma rua (2) no kioske ida mak hetan eviksaun mak nia rasik, inan-faluk Verónica Xavier Bareto no Manini Paulo Ribeiro ho nia kaben. Ho situasaun ida ne’e mak fo impaktu boot ba nia família.
“Ami sei la ba hela iha fatin seluk, konserteja ne’e ami sei hasoru impaktu boot, impaktu primeiru presaun psikolójika ba família ne’e, liu-liu ba ha’u nia oan sira ne’ebé idade 12 mai kraik, impaktu seluk mak halo ha’u nia oan sira ne’ebé mak eskola paradu ona sira nia estudu tanba prosesu aprende ne’e la la’o tanba ami nia sasan, sitasaun hotu ne’e ba hotu ona, sasan sira hasai hotu tau iha udan laran, loron manas nia laran,” Abrão hato’o nia preokupasaun wainhira sira sai hosi sira nia hela fatin.
Abrão husu ba governu tenki hare liña koneksaun di’ak hodi hare ba lei liu-liu ba povu kbiit laek. Lei loloos ba povu kbiit laek fo direitu tomak ba povu kiik sira inklui nia agora ne’ebé sai vítima bele asesu ba iha tribunal, nune’e povu ki’ik sira iha direitu asesu ba iha tribunal ho koretu no onestu. Nia dehan governu tenki hare ba ida ne’e tanba ita hotu moris iha lei nia okos, maibé lei ne’e atu promove nia povu sira, la’os kria lei ne’e povu ki’ik sira mak sai vítima nafatin. Nia husu mos ba governu atu satan netik povu ki’ik nia problema iha baze nune’e sira labele sai vulnerável liu tan.
“Horikalan ha’u nia fen ho oan toba de’it iha li’ur, no ha’u nia rian nia kosok oan ne’ebé foin moris mai ho fulan 3 ne’e mos toba de’it iha li’ur, ami sente ladi’ak tanba ho kosok oan ne’e, entaun toba de’it iha varanda,” Abrão konta.
Nia dehan sira iha rekursu ba loron hodi anula desizaun hatama ba tribunal, maibé nia dehan 15 ne’e hahú horseik maibé ho kondisaun hanesan ne’e sira auguenta ka lae, nia preokupa.
“Ami buka meius no esforsu tenki buka fali advogadu di’ak hodi nune’e rezolve problema ne’e ho di’ak, maibé karik durante 15 ne’e mak laiha solusaun entaun ami nia esforsu másimu mak to’o ona iha ne’e, maibé tenki tetu ho buat rua tanba iha rai no iha uma, karik rai mak foti ona uma ne’e tenki ganti rugi, espera katak ami sei esforsu másimu to’o loron 15, tribunal fo rezultadu ne’ebé mak justu,” nia esperansa.
Nia akresenta, karik ba tesi lia iha tribunal mak lakon ne’e desizaun ne’ebé mak los, nee tanba tesi lia mak manan no lakon, maibé labele foti desizaun hanesan ne’e hodi duni sai sira hanesan ne’e, tanba nu’udar sidadaun mos.
“La’os lakon osan boot ba Defensor Públiku no advogadu privadu ne’e, mas hanesan povu kbiit laek, inan-faluk ne’e, dala ruma advogadu husu osan mai ami, wainhira nia halo notifikasaun ruma ami tenki fo osan oituan ba nia hodi nia halo, karik halo lia ruma kona nia ami sempre ajuda malu, hahú husi $50 ba leten, ami nia kondisaun ida fo osan ne’e mak susar tebes, dala ruma nia husu osan urjente dala rua, dala tolu atu fo osan ba advogadu privadu ne’e, ami uma laran sempre istori malu boot tanba osan laiha, maibé ami konsege ba deve ema nia osan hodi fo ba nia, tanba ami tau konfiansa ba nia hodi gaña ami nia dokumentasaun nee,” dehan Abrão.
Disputa rai ne’e ho medida 1500 metru kuadradu maibé ne’e iha sura-tahan de’it maibé sira la sukat ho rai ne’e lolos, maibé sira mai sita ne’e la to’o 100 metru de’it.
Tuir observasaun Neon Metin nota katak, vítima Verónica ho Abrão nia fen oan, da-dauk ne’e hasoru problema sériu nia laran, tanba sira nia sasan hotu hasai hotu ba li’ur hodi halo labrik sira labele ba eskola.
