Reportajen Adroaldo “Saretukau”
Timor-Leste haksolok simu Misaun Esploratóriu ASEAN ba Komunidade Pillar Sósiu Kulturál (ASCC – ASEAN Socio-Cultural Community) nian iha loron 6 to’o 9 Jullu 2022, atu avalia prontidaun téknika Timor-Leste nian hodi adere ba ASEAN, ne’ebé delegasaun sei vizita instituisaun oi-oin mak koresponde ba pillar Sósiu Kulturál ASEAN no órgaun setoral nian iha Timor-Leste.
Iha konferénsia imprensa ne’ebé hala’o molok delegasaun sira to’o, ne’ebé hala’o iha Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), ministériu prinsipál ne’ebé kaer ba asuntu Sósiu Kulturál, Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI) liu hosi nia Diretór Jerál Solidariedade Sosiál no Inkluzaun, Florencio Pina Dias Gonzaga, hato’o objetivu jerál hosi misaun ASCC nian durante vizita Timor-Leste mak sei hala’o diskusaun ho ministériu prinsipál sira ba prosesu adezaun Timor-Leste ba ASEAN.
“Eventu ida ne’e kolega sira hosi delegasaun nasaun 10 ASEAN nian sei mai vizita ita no sei halo diskusaun hamutuk ho ita relasiona ho isu sira ne’ebé ligadu ho sosial, kultural ni-nian. Momentu ida ne’e sai hanesan momentu krusial tebes ba Timor-Leste ni-nia prosesu kandidatura hanesan membru ASEAN, no hanesan mos oportunidade ba dala-uluk, iha ne’ebé ofisiais sira hosi liñas minisiteriais relevante inklui ajénsia sira sei halo diskusaun téknika relasiona asuntu sósiu kultural ni-nian,” dehan DJ Florencio iha konferénsia imprensa, iha MNEK, Kuarta, 06/07.
Nia hatutan iha ámbitu ida ne’e indika MSSI atu lidera maibé ministériu xave sira iha sósiu kulturál sei partisipa mos, liu-liu MNEK nia pozisaun importante ba organiza eventu ne’e, MSSI rasik, MEJD, MESSK, MS, SEII, SEKOMS, SEJD SEPS, SEA no Komisaun Funsaun Públiku.
“Iha diskusaun no reuniaun hirak ne’ebé sei hala’o, ida ne’e sai hanesan mos oportunidade ba Timor-Leste hamutuk ho membru ASEAN sira seluk atu diskute konaba resposta hirak ne’ebé ita fo ona ba Sekretariadu ASEAN, ligadu ho pergunta xave sira ba área sósiu kulturál nian, ne’ebé ita fo. Ita hotu hatene katak tinan hirak liuba sira mai no ita aprezenta buat balu no ba eventu ida ne’e sira sei mai halo diskusaun ho ita atu hatene konabá progresu sira ne’ebé ita atinji. Eventu ida ne’e ba Timor-Leste kontinua hato’o ni-nia esforsu no vontade boot tebes para depois kontinua partisipa no sai hanesan membru ASEAN ni-nian,” dehan DJ Florencio.
Iha parte sorin, Diretora Jerál Asuntu ASEAN – MNEK, Milena Maria da Costa Rangel haksolok hodi informa katak Timor-Leste foti indikativu ho líder ASEAN nian hodi aliña di’ak ho estrutura ASEAN, fasilita di’ak koperasaun no kordenasaun ho ministériu relavante sira ho ajénsia sira hodi partisipa iha pilar oin tolu ASEAN nian hanesan, polítika seguransa, sósiu kultural no pilar ekonomia.
“Timor-Leste espera aliñamentu ida ne’e sei kontinua sai marka komitmentu atu envolve ba ASEAN. Iha tempu hanesan fornese mekanizmu ida efisiente ba preparasaun tomak no diskusaun tékniku iha ASCC tuir mai no ASEAN Economic Community (AEC) misaun fact-finding ba suporta rezultadu pozitivu iha ASEAN summit tuir mai,” dehan DJ Milena.
Vizita ASCC Misaun Esploratoriu ASEAN ne’e hanesan oportunidade ida ba ASEAN hodi halo avaliasaun ba pilar ASCC no avalia Timor-Leste nia protidaun atu sai membru ASEAN. Misaun esploratóriu ne’e nia objetivu mak atu observa kondisaun real iha terrenu konabá kestaun sosial no kultural.
ASCC nu’udar pilar ida hosi pilar rua Misaun Esploratoriu ASEAN nian ne’ebé sei hala’o hela. Komunidade Pilar Ekonomika ASEAN nian (AEC – ASEAN Economic Community) Vizita Timor-Leste fulan Jullu ne’e, maske Komunidade Pilar Polítika Seguransa ASEAN hala’o ona Misaun Esploratóriu iha Setembru 2019.
Delegasaun ne’e sei hasoru malu ho autoridade Timor-Leste sira. Iha loron dahuluk, delegasaun ne’e sei hetan informasaun ka briefing husi MNEK no iha loron daruak, delegasaun ASCC sei hasoru malu ho Ministru MNEK Interinu, Vise Ministra no Ministra MSSI TimorLeste en ezersísiu. Delegasaun ne’e sei hala’o mos vizita ba instituisaun oin-oin, ne’ebé koresponde ba Pilar Sósiu-Kultural ASEAN orgaun setoral nian.
Delegasaun Komunidade Pilar Sósiu Kultural ASEAN nian ne’e sei lidera husi ofisial nível altu ba Komunidade Sosial no Kultura (SOCA – Social-Cultural Community) hosi Cambodia nu’udar Prezidente ASEAN ba tinan 2022 nian, lideransa komunidade sosial-kultural husi lideransa entidades setoriais ASEAN, Adjuntu Sekretariu Jeral ASEAN ba Komunidade Sósiu Kultural, Komite Reprezentante Permanente, no Sekretariadu ASEAN.