Reportajen Adroaldo “Saretukau”
Organizasaun Resistêncial Nacional dos Etudante de Timor-Leste (RENETIL) hala’o konferensia imprensa no hato’o nia pozisaun relasiona ho kazu aprensaun osan rihun $160 no Rupiah miliaun 40 iha Aeroportu Internasional Nicolau Lobato (NL) hosi ajente seguransa no alfándega ba sidadaun na’in tolu ho intensaun sira atu lori osan hirak ba Indonézia iha loron 4 Fulan Outubru tinan ne’e, nune’e RENETIL husu atu apoiu servisu lei no orden hodi hamentin estadu nia funsaun sira.
Ba kazu ne’e, iha konferénsia imprensa, Porta-voz José dos Santos “Samala Rua” hato’o, hosi deteksaun ne’e, autoridade segurança no alfandega iha Aeroportu Internasional Nicolau Lobato informa kedas ajensia seguransa sira seluk ne’ebe iha kompeténsia ba kontrolu no prevensaun brankeamentu kapital atu hola medidas. Nune’e, ajente sira husi instituisaun estadu ne’ebe iha kompetensia ba área ida ne’e to’o kedas iha Aeroportu NL, ho hanoin atu halo medidas preventivas hodi prende tiha osan ne’e.
Nia dehan hosi kazu refere, ikus mai kazu ne’e dezenvolve to’o membru Governu na’in rua no mos Señor José Bukar mos to’o iha Aeroportu, ho intensaun atu foti osan ne’e, no hahú kedas loron ne’eba to’o agora kazu ida ne’e sei kontinua okupa notísias iha média oi-oin iha Timor-Leste, no provoka komentáriu husi autoridade balu no husi públiku.
“RENETIL akompaña no halo mos diskusaun kona ba hahalok sira hanesan ne’e iha âmbitu krime hasoru ekonomia, interferência ba apliksaun consistente lei sira, igualdade sidadaun hotu-hotu nian iha lei nia oin, no hahalok ne’ebe hamonu integridade no dignidade Estado de Direito Democrático. RENETIL respeita nafatin prinsipiu prezunsaun inocensia husi suspeitu sira, respeita sidadaun ida-idak ka grupu ida atu buka osan no uza nia osan,” dehan José “Sama Rua”, iha konferénsia imprensa, iha Sede RENETIL, Farol, 13/10.
Nia hatutan, deklarasaun ida ne’e hato’o hosi RENETIL hanesan organizasaun apartidaria ne’ebé nia membru sira namkari iha partidu hotu-hotu, la reprezenta interese partikular grupu ka partidu ruma nian. RENETIL hakarak koloka kazu ida ne’e no kazu seluk tan ne’ebé iha ligasaun ba malu iha âmbitu Estadu ho Estadu nia dimensaun sosial, politiku, ekonomiku no relasaun ho rai-seluk.
Timor-Leste iha fulan jullu 2008 sai ona membru ba Asia/Pacific Group (APG) on Anti-Money Laundering and Counter Financing Terrorism (AML-CFT). Grupu ne’ebé halibur nasaun lubuk ida iha Azia no Pasífiku hodi luta kontra brankeamentu kapital no finansiamentu terorizmu. Mekanizmu ida ne’e atu tulun Estadu membru sira inklui Timor-Leste identifika nia riskus ka nia frakeza sira nebe relasiona ho prevensaun no kombate brankeamentu kapitais no finansiamentu terizmu, nia akresenta liu tan.
“Kompromisu ida ne’e lori Timor-Leste ba adopta Regime Juridiku ba Prevene no Kombate Brankeamentu Kapitais no Finansiamentu Terrorismu, Lei nu.17/2011, 28 dezembru nebe reve fali iha 2013 hodi sai Lei nu.5/2013/III. Adopta Lei kona ba Prevene no Kombate korrupsaun. Estadu mos foti medidas seluk hanesan harii Servisu Investigasaun Kriminal Policial, Komisaun Anti-Korrupsaun, harii Policia Cientifika Investigasaun Kriminal, harii Unidade Informasaun Financeira Iha Banku Central hodi tau-matan lisuk ba hahalok sira nebe konstitui krime nebe loke dalan ba brankeamentu kapital no finansiamentu terorizmu,” dehan Sama Rua iha konferénsia imprensa.
Wainhira la kombate, krime sira ne’e sei hamosu konsekuensia negativu oi-oin mai Timor-Leste, hanesan hatun integridade no digninade estadu nian iha rai seluk nian oin, instituisaun bankaria Timor-Leste nian sei susar atu hetan kooperasaun ho instituisaun hanesan husi rai seluk (nune’e dificulta no prejudika sidadaun atu haruka no simu osan ba ka husi rai seluk), Timor-Leste sei kontinua hetan predikadu hanesan nasaun ida ho risku a’as ba brankeamentu capital, investidor rai seluk nian sei la iha konfiansa atu investe iha Timor-Leste, no selukseluk tan.
“Iha kontestu hirak ne’e mak RENETIL hakarak koalia ba instituisaun Estadu sira nebe hametin lei no ordein, nebe servisu iha linha frente atu prevene no kombate krimes organizadu no krime seluk, ba ukun nain sira, ba partidu politiku, media no ba publiku em geral kona ba tentativa lori osan ba estrangeiru ho total nebe lei bandu wainhira la kumpri regras nebe lei haruka,” José das Neves.
Konferénsia imprensa ne’e hamutuk ho membru RENETIL José das Neves “Samala Rua”, Fundador RENETIL Carlos da Silva Lopes “Saky”, Primeiru Vise RENETIL, Francisco JMF Belo “Lires” no membru RENETIL sira seluk.