Reportajen Umbelina dos Reis
Rede ba Rai (RbR) hamutuk ho Timor Gap, Provedoria dos Diretos Humanos e Justiça (PDHJ) no Teras Propriedades, halo diálogu ho komunidade afetadu iha Manleu-Metinaru, hodi rona sira nia preokupasaun relasiona ho projetu ne’ebé Timor Gap atu halo.
Iha diálogu ne’e, Koordenador Nasional Rede ba Rai, Pedrito Hortencio Vieira hateten, enkontru hanesan ne’e mak povu Timor nia hakarak, RbR akompaña prosesu dezenvolvimentu hahú planeia husi estadu hanesan Timor Gap, tanba projetu ne’e nia lokalizasaun harii iha komunidade sira nia hela fatin, sé bainhira dezenvolvimentu ne’e la’o ho di’ak primeiru tenki respeita komunidade no rai na’in sira. “Husu komunidade nia hanoin karik projetu ne’e la’o karik oinsá, tanba Timor ukun-rasik aan kleur ona desizaun ne’ebé la’o ladun di’ak mak iha tempu kolonial nian.”
Koordenador ne’e dehan, Rede ba Rai hanesan reprezenta komunidade, sira hato’o sira nia problema mai RbR katak iha tinan 2002 to’o 2003 F-FDTL husu fatin atu halo karegatiru, sira terpaksa fo de’it maibé rai ne’e sira uza ba sira nia moris loro-loron, no fo espasu hodi hakiak sira nia animal tanba sira moris ho ida ne’e duni.
Nia dehan sorumuto ne’e, RbR ho Timor Gap tuur hamutuk halo diálogu ho komunidade ba sira nia preokupasaun, konaba kazu rai nian ne’ebé komunidade konkorda ou la konkorda. RbR durante ne’e akompaña fó defeza ba komunidade nia direitu atu halo rezisténsia, labele husik sira nia rai ne’ebé mak durante ne’e uza hela, ne’ebé planu hosi Timor Gap, durante ne’e RbR komunika malu katak se imi iha projetu tenki halo diálogu ho komunidade.
“Objetivu hosi diálogu ne’e mak atu rona komunidade sira nia preokupasaun no komunidade nia hakarak lo-lós ne’e saida, ne’e mak ohin iha prosesu nia laran komunidade ko’alia sai hotu ona sira nia sentimentu durante iha tempu naruk nia laran,” dehan Koordenador Pedrito.
Nia espera katak prosesu ne’e sei la’o nafatin atu buka solusaun ba ezekuta projetu ne’e, tanba aproximasaun inisiu kedas halo di-di’ak karik tuir prosedimentu legál sira ne’ebé mak iha karik ladun mosu konflitu ne’ebé mak barak.
“Hanesan ohin ha’u dehan iha momentu ne’eba halo aproximasaun ou lisensa di-di’ak ba rai na’in sira karik, no mós lori forsa mai halo teror, intimidasaun, obriga komunidade sira mai entrega sira nia rai ba projetu, ne’e aproximasaun la di’ak.” Parte RbR durante ne’e halo defeza ba sira katak sé ida ne’e mak akontese bei-beik duni ba rai ne’e projetu sei la susesu, biar susesu maibé ne’e imi uza ona abuzu poder.
Parte hosi projetu no governu oinsá rona di-di’ak, hosi komunidade sira nia preokupasaun saida mak atu halo planu ba oin, ne’e baze ba projetu atu hakat ba oin, fundamental lós rona komunidade sira nia preokupasaun konaba sira nia hela fatin, “tanba komunidade sira dehan sé lakon ami nia rai, ami atu ba hela fali iha ne’ebé no atu garante ba sé, ho nune’e ha’u sente katak ne’e prinsipal, fundamental preokupasaun komunidade sira nian.”
Nia hato’o katak, RbR sei la hakiduk ba kotuk maibé kontinua akompaña nafatin ba komunidade tuir prosedimentu legál, sira halo defeza ne’e la’os retórika, lia-fuan mamuk de’it, maibé ami halo defeza tanba ho razaun no opiniaun bazeia ba lei no situasaun sosial no ekonomia, razaun mak parte hotu-hotu tenki hakru’uk ba lei hosi parte projetu no mós parte komunidade.
Husu ba governante sira ne’ebé mak lidera dezemvolvimentu ne’e, atu halo programa estadu nian ne’e primeiru tenki onestu nomós tenki atende povu, halo pelayanan sosial ba povu, nune’e nu’udar aman tenki rona oan sira nia problema no buka solusaun ne’ebé mak justu, sé projetu ne’ebé mak la justu ona entaun bele kaer poder ne’e ker dizer hamate ema ho pisikolojika no la valoriza ema nia ezisténsia ba oin, dala ruma kaer hahalok sira ne’e hodi hanehan populasaun sira ne’ebé vulneravel sira, ne’e sai vulneravel liu tan iha sosiedade.
Nia haforsa tan katak dala ruma halo diálogu polítika iha Timor-Leste ne’e ladun tau importánsia ba ema nia direitu nu’udar ema, nune’e husu ba estadu, governu, sosiedade sivil, kompaña, parte entidades sira halo dezenvolvimentu, seidauk susesu bainhira la valoriza ema no la tane aas povu nia dignidade.
Nia husu ba komunidade hotu tenki iha korajem ko’alia konaba buat ne’ebé mak la loos, ukun-rasik aan ne’e fo vantajen di’ak ba sidadaun hotu-hotu, katak tempu ona atu ko’alia sai, no tempu ona labele husik ema ida iha kotuk, iha prosesu dezenvolvimentu, tantu feto ou mane laiha kbiit mós tempu ukun-rasik aan ona tau sira iha oin.