Reportajen Domingos & Juvinal
“Husi ha’u nia fu’uk-lahan to’o iha hau-nia ain-kukun mane, maibé husi hau-nia espresaun, sentimentu no orientasaun sexual ne’ebé hau iha hanesan feto, ho ida ne’e hau desidi hodi sai transjender dehan”, Zizi Belo ba jornalista Neon Metin iha nia edifisiu Palapasu, Dili 08/04/2024”.
Zizi Belo, husi Municipio Baucau, postu Laga Tekinomata, oan husi aman Bernandino Sena Belo no inan matebian Carmelinda Angelina Correia. Nia oan segundu husi maun alin nain 9, feto 5, mane 4. Zizi hahu nia a eskola iha SD 09 Bidau Masau iha tinan 1994 no remata iha 1999. Hafoin kontinua pre-sekundaria iha 10 de Dezembru iha tinan 2000 no remata iha tinan 2003. Nia halo nia sekundaria iha Eskola São Pedro maibé la konsege finaliza nia estudu sekundaria iha ne’eba, no nia halo tranferensia fali ba eskola sekundaria iha municipio Baucau no konsege halo hotu nia eskola. Agora dadauk kontinua hela nia estudu iha Universidade Oriental Timor Lorosa’e (UNITAL), no servisu hanesan Counselor HIV no saude mental iha edifisiu Asosiasaun Komunidade Progreso, iha Palpaso, Dili. Zizi mos nudar membru ba komunidade Lesbian, Gay, Biseksual, Transjender (LGBT).
“Momentu ha’u senti ha’u nia-an diferensia los ho ema seluk tanba sentimenu no sexu ne’ebé ha’u iha hanesan feto. Iha situasaun ne’e kedas, ha’u sente difisil tebes hasoru komunidade babain. Iha komunidade nia laran ha’u hetan diskriminasaun oi-oin, hanesan violensia domestika, liafuan tolok no sira bolu ha’u ho liafuan panleru. Ida ne’e halo hau nia laran moras los. Aliende ne’e mós, iha familia no uma laran rasik, ha’u hetan torturasaun ka diskriminasaun barak, no hetan violensia domestika husi aman rasik,” Zizi konta tuir nia esperiensia moruk.
Komunidade LGBT hahu hasoru diskriminasaun husi uma laran mak sai ba publik. Hanesan saida mak Zizi hasoru, nia kolega barak mak hetan tratamentu la dignu no hetan violensia domestika oioin. Diskriminasaun no violensia domestika ne’ebe halo ba Zizi ho intensaun atu lori nia fila ba sai mane loloos. Hahalo sira hanesan ne’e halo terus liutan labarik ka joven ida ne’ebe iha karakter sosial diferente.
Uluk Zizi halai husi uma tanba diskriminasaun ne’ebe nia familia halo ba nia, inklui husi nia aman rasik. NInia nia aman lasimu nia jeneru ne’ebe diferensia ho mane, tanba nia iha sentimentu ho karakter feto nian. Nia aman la la haksolok ho hahalok Zizi nian mak diferente husi mia maun alin sira. Ho ida ne’e mak Zizi foti desizaun katak di’ak liu sai husi uma duke hela iha uma no simu diskriminasaun. Zizi hetan torturasaun husi kedas idade 11 anos. Nia aman karik fiar katak ho violensia bele muda Zizi bele sai mane loloos.
“Ha’u foti desizaun sai husi uma iha tinan 1997 tanba la augenta ona ho turturasaun ne’ebé hau nia Aman halo ba hau. Kuaze tinan 4 hela ho ama bo’ot, no para tiha eskola, ajuda ama bo’ot fa’an sasan no halo bisnis ruma ne’ebé bele hetan osan. Maibé iha tinan 2000, ha’u desidi hodi fila fali ba familia no hau nia aman komesa simu fali ha’u. Ema ne’ebé konvense ha’u tenke fila mak ha’u nia inan tanba nia haruka hau fila hodi hatama hau ba eskola. Diskriminasaun sei mosu nafatin mai ha’u, to’o 2013 sira komesa simu fali ona hau tanba ha’u bele ajuda ekonomia familia nian”, Zizi haktuir oinsa mudansa akontese iha nia familia nia laran.
La fasil ba ema ida hanesan Zizi atu kontinua nia moris ho nia karakter rasik. Inan-aman simu hikas nia maibe ne’e laos fasil ba nia.
Diskriminasaun tuir lei Timor-Leste nian laos krimi maibe ema sira mak moris ho diskriminasaun grave fo impaktu tebes ba ema ne’e nia dezenvolvimentu humanu. Ema ne’ebe hetan diskriminasaun bele halo ema ne’e hanoin halakon hodi halakon nia vida. Dalabarak diskriminasaun mosu makas iha fatin publiku, no ba Zizi ia situasaun akontese mos iha fatin ne’ebe nia eskola ba.
“ Bainhira ha’u sai husi uma atu ba eskola ha’u sente laran todan no ain to’os atu hakat ba eskola. Iha ha’u nia laran sempre kolia ba ha’u nia-aan katak hau tenke forsa nafatin, maske hasoru situasaun ne’ebé ladun di’ak. Tanba iha eskola lor-loron ha’u sempre hetan hela de’it diskriminasaun husi kolega sira, aleinde ne’e mós iha momentu prosesu aprendijazem nia laran ha’u hetan nafatin diskriminasaun husi profesó. Liafuan ida ne’ebé profesór hasai halo hau nia laran moras maka liafuan ida dehan mane ne’e tenke hatudu an hanesan mane”, Zizi haktuir oinsa eskola kontribui ba hahalok diskriminasaun ba ema ho jeneru diferente.
Maski hasoru hahalok negativu hirak ne’e Zizi nafatin enkoraja nian-an no hatudu ba kolega sira ne’ebé kolia aat nia, liuhusi esforsu hodi bele hetan valor di’ak. Ikus Zizi hatudu duni ba sira katak Zizi mós bele kontribui ba nasaun, no hetan duni valor di’ak.
Zizi degan nia rasik mós lakohi sai hanesan ne’e, maibé ne’e desizaun husi maromak.Ne’e duni nia koko esforsu no simu realidade iha situasaun ne’e.
“Hau koko dame ho hau nia-an rasik liuhusi simu uluk ha’u nia-an. Maske ha’u iha generu ne’ebé la hanesan ho sosiedade sira seluk, husi dame ne’e halo ha’u forsa liután, signifika ha’u la bele monu no labele fraku. Ha’u hakarak hatudu ba komunidade katak hau iha kapasidade no habilidade”, Zizi konta nia istoria oinsa nia jere nia an hasoru hahalok negativu sira.
Zizi sorte tan iha familia laran, laos ema hotu-hotu hanoin no hatudu hahalok negativu ba nia. Nia iha feton ida mak kumprende nia no sempre hamrik iha nia sorin bainhira Zizi hasoru diskriminasaun. Situasaun ne’ebe Zizi dala ruma la akontese ba Zizi nia maluk sira seluk.
Eugenia Correia mak Zizi nia feton ida mak sempre suporta tomak Zizi. Eugenia rasik kontenti tanba bele aumenta feto ida tan no sai bin ida ba sira. Ema seluk kuandu goja no ko’alia at ba Zizi nia jeneru Eugenia sempre koalia hasoru hodi hatudu ninia defeza ba nia maun mak sai ona nia bin.
Eugenia mos konfirma katak sira nia aman fofoun la simu duni Zizi nia mudansa. Ida ne’e todan tebes ba ami hotu.
“Momentu apa duni Ziz ne’e amii sira sei kiik. Apa la simu tanba nia oan mane boot ida ba ransu ikus sai tiha transjender. Apa nia hakarak ne’e Zizi mane los nafatin. Bainhira nia hatais kalsa lao iha apa nia oin apa baibain de’it. Kalo nia tau vestidu apa duni nia. Ba ami apoiu Nia nafatin Zizi, no ami nia oan sira mos la hatene nia transjender, maibe hatene nia feto bolu nia titi Zi de’it”, Eugenia haktuir ba jornalista Neon Metin iha Fomentu 1 Segunda 16/04/2024”
Eugenia hateten nia oan boot husi maun alin nain 9 ho nune’e nia muda jender ne’e ikus mai apa simu no familia sira simu hanesan bin. Dalaruma Apa rasik goja fali nia dehan ‘bainhira mak o lori o nia laen mai ‘. Bainhira ema seluk mak goja ho liafuan aat ruma, familia halo asaun hasoru.
Agora dadaun Zizi sai ona bin ida tan ba familia. Nia hetan suporta husi mia maun alin ho feton sira. Maibe ema hanesan Zizi moris iha komunidade nia let, liliu komunidade Timor-Leste nian ne’ebe seidauk iha kumprensaun kona ba egualidade moris nudar ema, laos fasil. Zizi kontinua hatudu nia ninia kbi’it no halo nafatin esforsu atu moris hanesan ema transjender sira seluk. Nia iha esperansa katak loron ida komunidade sei simu sira nia kondisaun, no nia fiar ida ne’e sei akontese, hanesan akontese ona ba nia nia familia rasik.