Home Analisa Gusur: Haksolok Iha Triste Sira Nia Leten

Gusur: Haksolok Iha Triste Sira Nia Leten

1183
0
Higino Guterres (Foto: Kolesaun Privadu)

By Higino Guterres

Hetan ida dehan, “tenke gusur duni. Sé lae, sidade Dili ne’e sabra’ut, fo’er, dois, rai-rahun, barullu, manas”. Hetan fali seluk mós dehan, “hasai deit. Sé lae, ita loraik sai servisu, fila ba uma, iha dalan hasoru mak macet ”.

Lee status no komentariu sira iha Facebook mós la seluk la leet.“Okupa espasu públiku tenke hasai duni. Tanba Dili nu’udar odamatan nasaun nian. Tenke sidade moos no furak. La’os ema rai seluk mai, haree ita nia rain kapitál nasaun nian, hanesan fali animál nia luhan. Tempu ona, gusur para sidade Dili tenke dezenvolve”. Rona no lee komentariu sira hanesan ne’e barak husi ajente publiku sira.

Ha’u komprende. Ita kuandu servisu iha fatin di’ak ona, no ita nia moris di’ak ona, ita nia lógika sempre halai hanesan ne’eba. Ita servisu ona iha uma mutin laran, kada fulan simu salariu di’ak ona, sa’e sasan estadu nian gratuita, simu subsidiu no pensaun oioin, ita iha osan sosa rai no halo uma iha fatin di’ak ona, ne’ebé ita sempre konkorda buat sira hanesan ne’eba, sein tetu ho kritiku.

Ita konkorda no haksolok tebes ho asaun despezu otoriter sira hanesan ne’eba, tanba hasai maluk dalan ninin sira ne’e, konserteza nia benefisiu barak liu-tan ba ita. Ita tama no sai servisu lorloron, la macet ona. Fatin públiku sira ne’e estadu bele halo fali ba jardin. Atu nune’e, fin de semana ita ho ita nia familia bele ba tur, halimar no hakontente an iha ne’eba. Ka ita dader no loraik ba-mai servisu, liu dalan sira ne’e, bele haree netik jardin furak hodi fase ita nia matan.

Ita konkorda no haksolok boot ba aktus despezu belun sira ne’e, tanba fatin sira ne’e depois estadu bele fó fali ba ema sira osan na’in no broker sira aluga no halo investimentu hodi selu fali taxa no impostu ba estadu. Nune’e, bele selu fali ita nia salariu lorloron no sosa sasan sira estadu nian ita uza, inklui selu kiri-kan iha kotuk-kotuk no habarak rikusoin liu-husi aktus korrupsaun sira ne’e hodi sosa rai estratéziku iha fatin-fatin hodi aban bainrua bele halo business seluk.

Ida ne’e mak ita nia hakarak. Kuandu asaun sira tama ita nia interese, ita tenke konkorda. Kuandu buat sira ne’eba mak tama ema ki’ik sira nia interese, ita ignora. Ita konkorda mak desizaun politika ne’ebé estadu halo hodi hasai no duni ema hanesan balada. Ita hakarak mak estadu husik no kria dezempregu, ki’ak, hamlaha, dekadensia no mate iha sosiedade ne’e barak. La intrese, hasai maluk sira ne’eba afeta sira nia direitu moris ka lae. Sira atu iha hela fatin ka la iha, ne’e husik sira ida idak ba buka. Importante, ita seguru nafatin. La intrese, atu sira ba buka hahan iha ne’ebé, buka osan iha ne’ebé, no sira nia oan sira atu ba eskola iha ne’ebé.

Ita mós la intrese no konsidera ho hanoin sira ne’ebé dehan, estadu tenke fasilita kria kondisaun ba sira hela, inklui tau osan boot ba halo investimentu iha setór estratéjiku sira hodi hadi’a ema hotu nia moris. Ita la intrese hotu hanoin di’ak sira ne’e,  tanba hanoin sira ne’e sei la iha benefisiu barak ba ita.

Ita nia kakutak sempre hanoin katak, duke hasai osan ba harii uma ba maluk sira afetadu no ki’ak sira barbarak ne’e, nusa la rai para funan barak iha banku atu selu ita nia salariu no sosa sasan ba ita uza no uza ba ita nia viajen sira munisipiu no rai li’ur? Duke tau osan fali ba investimentu iha setór agrikultura boboot no industria sosiál sira, depois sira (ema ki’ik) mak moris di’ak, benefisiu ba ita la iha. Duke ba ida ne’eba, nusa la fó ba kompaña sira halo projetu oan sira iha sidade ne’e para ita mós hetan untung husi subornu oan sira ne’e?

Duke tau osan boot ba hadi’a infraestrutura eskola no hadi’a kualidade profesor sira, ikus mai sira mak eskola di’ak, iha koñesimentu di’ak, aban bainrua bele mai geser fali ita. Di’ak liu osan sira ne’e rai para aumenta ita nia salariu, ita simu hodi haruka ita nia familia ba eskola privadu sira, selu mestre kualidade di’ak sira iha ne’eba, hanorin ita nia oan sira, para aban bainrua ita nia oan sira mak bele mai troka fali ita.

Buat sira ne’e mak sempre iha ita nia ulun (ego). Hakarak moris di’ak mesak. Ema barak ne’e tenke dezempregu no ki’ak atu hakruuk beibeik ba ita. La intrese ema barak nia terus-susar, triste no tanis. Importante ba ita mak dezenvolvimentu sidade ne’e furak, atu ita servisu iha uma mutin laran ne’e bele haksolok.

Haksolok ba dalan públiku luan, atu halo movimentu ho transporte privadu no estadu nian ba mai karik, labele tergangu. Haksolok tanba bele harii jardin para loron feriadu ita bele halibur ho ita nia familia sira iha laran. Haksolok tanba estadu bele fo aluga rai ba osan na’in sira halo investimentu, para selu taxa karik benefisia ita sira servisu iha instituisaun estadu. Haksolok tanba fó ba kompaña harii otel iha fatin públiku sira para, ita ne’ebé osan barak mak bele ba tuur han-hemu no deskansa iha ne’eba. Kaksolok ema dezempregu no ki’ak barak atu sira hakruuk nafatin ba ita.

Ita nia sentimentu umanidade ne’e iha ne’ebe? Kuandu ki’ak barak iha fatin-fatin.  Ita kontente? kuandu haksolok iha belun sira ne’eba nia triste leten? Ida ne’e mak mental no sentimentu sosiedade ida atual? Parese! Sistema no modelu dezenvolvimentu kapitál mak la’o hanesan ne’e ona. Ida ne’ebé mak iha poder no osan, nia mak domina. Ida ne’ebé la iha, tenke submete no subjuga-an ba.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here