Reportajen Silvino Freitas
Governu Região Administrativa Espeçial Oe-cusse Ambeno (RAEOA) dudu rai ne’ebé besik mota ninin iha suku Cunha aldeia Umenoa Pantemakasar Oecusse, maibé rai ne’e komunidade sira uza hodi hakiak animál no sira mos kuda ai hodi satan mota atu labele sobu no estraga sira nia uma no mós sira nia animál sira liuhusi inundasaun, maibé desizaun governu RAEOA ne’ebé dudu rai atu loke atividade desportu, no governu RAEOA sobu mos fatin ne’ebé sira uza hodi halo atividade kultural nian no hakiak animál, nune’e sira ejiji atu hapara tanba ne’e fatin mota fatin kuandu mota tun bele estraga sira nia kintál no uluk mota ne’e dook husi sira nia hela fatin maibé tanba ho mudánsa klimátika entaun mota mak sobu no mai besik sira nia hela fatin.
Komunidade Ermenegildo Frans dehan, rai ne’ebé autoridade RAEOA dudu ne’e atu halo atividade feira halai kuda ho motorcross no futu manu, maibe rai refere antes nee komunidade sira uza hodi hakiak animal no atividade kultural satan mota ho mos kultura atu hadora sira nia lulik balun iha fatin refere dezde beiala nia tempu, nunee sira konsidera rai nee potensia ba sira nia moris atu bele ajuda sira moris.
“PDHJ ho Rede ba Rai husu ami atu bele kompleta dadus hofoin entrega ba advogadu sira hodi lori prosesu ba oin”, dehan Ermenegildo iha Umanoa-Cunha, (25/08).
Nia dehan tan, sira mos hatoo keixa ba autoridade suku maibe laiha resposta ba sira nia informasaun no keixa, nunee sira mos hatoo keixa ba PDHJ Oekusse maibe laiha hotu resposta ba sira nia kestaun, nunee konteudu karta neebe haruka ba sira mak husu atu sira bele hasoru malu ho komunidade koordena malu liga ho problema rai refere.
Fatin hanesan PDHJ Virgílio sa Silva dehan, komunidade hamutuk ho Rede ba Rai tenke halo relatóriu keixa ho pur eskrita kona-ba kazu rai inklui akontesimentu detensaun polísia nian ba komunidade ho mós sira nia keixa ba PDHJ RAEOA maibé laiha resposta, nune’e bele sai referénsia ba PDHJ hodi foti iha enkontru.
“Konkluzaun ne’ebé hau atu foti maka komunidade iha ne’e la hatene kona-ba corida cavalo no motocross komunidade hatene katak uluk governu anterior koalia ona ho komunidade maibé komunidade lakohi, maibé governu foun mai la konsulta no informasaun ho komunidade ba suru fatin sira ne’e ida ne’e PDHJ nia kompeténsia atu haree tanba ko’alia kona-ba boagovernasaun” dehan Provedór Virgílio bainhira hala’o diskusaun ho komunidade iha Umenoa-Cunha Oecusse, (25/08).
Nia dehan tan, boagovernasaun nia componente ida mak partisipasaun tanba ne’e komunidade ne’ebé hela iha ne’e ho istorikamente uza rai ne’e tenke hatene no sira tenke envolve iha laran atu foti desizaun, nune’e komunidade tenke ejiji halo fatin ne’e ninia benefísiu ba komunidade ne’e saida, nune’e estadu presiza fatin tenke iha kosultasaun ho komunidade kona-ba nia vantajen ba sira ne’e oinsá, tanba rai ne’e ema hela iha ne’e husi jerasaun nian fatin ba komunidade atu buka moris karik estadu presiza tenke iha kompensasaun nune’e mós estadu tenke halo levantamentu hodi halo analiza ba impaktu sosiuambientál.