Reportajen Juvinal Cabral dos Santos
Iha fatin hanesan jornalista media one Timor Suzana Cardoso mos haktuir kronologia funsionariu SEATOU balun hadau nia ekipamentu hodi tuda rahun bainhira nia halo hela video servisu SEATOU nian koalia Hela vendedor Sira.
“Lokraik ha’u halo hela koobertura konferensia Imprensa iha Motael depois mai ha’u hakat liu ba Timor -Plaza asuntu familia nian, remata husi neeba entaun kalan ona ha’u liu husi merkadu kampung baru hodi hola modo maibe ema balun hasoru halai balun mura-mura, tanba saida karik entaun ha’u halai tama liu laran hasai kedas kameran”
Suzana hateten momentu neeba nia foin fila husi koobertura nune’e ekipamentu servisu kompletu ho pasta nia too merkadu kampung baru hola ona modo tau hela plastiku haree ema barak halai nia hasai kedas kamera telefone halo video iha loja Naga mas maun ida hamriik iha oin komesa hakilar hamate tiha video ne’e
“Ha’u jornalista jornalista, maun ne’e hakilar: lae lae hamate tiha kamera ne’e , ha’u nia kamiza mak ne’e ha’u jornalista ha’u foin fila husi koobertura ida mak mai ne’e, nia hakilar lae o hamate tiha, entaun los ona ha’u hamate tiha. Depois lakleur nia ba koalia ba se mak iha sorin mak nee dehan Ita boot jornalista entaun halo koobertura ba”
Hafoin hatan halo koobertura jornalista ne’e kontinua fali maibe antes ne’e nia halo ona video barak ona momentu ne’e nia live, entaun nia haree SEATOU ho komunidade lubuk boot deskuti malu hela no ema balun komesa tuda fatuk nune’e nia foti helem hodi taka asegura nia ulun hafoin ba sira deskuti ne’e halo koobertura
“Ha’u iha momentu ne’eba ema tuda balun baku raun sasan sira ne’e imajina hanesan lembra fali situasaun uluk no ha’u nia sentimentu tauk ne’e komesa mosu fali maibe ha’u fiar an lao de’it ba tanba ha’u hatene katak jornalista sira labook no ha’u fiar an ema hotu-hotu konhese ha’u, SEATOU mos konhese hela ne’ebé pasti fo atorizasaun ba hau grava.”
Suzana esplika nia mos lori ho jornalista ida tuir nia kotuk hela maibe la uja atributu jornalista nia dehan labele halo video, hafoin too nia hiit telefone no see ba SEATOU koalia hela komunida sira ne’ebé haleu sira maibe iha funsionaria Ida ho reasaun hakilar kedas ona jornalista ne’e
“Heee woeee o hamate tiha o nia kamera ne’e ha’u hatan lae ha’u jornalista, nia dehan: Lae lae hamate tiha o nia kamera ne’e pois lakleur maun ida iha ha’u nia oin ne’e hadau ha’u nia kamera ne’e, nia hiit ne’e mak ita haree de’it rai ne’e nia atu tuda mak ha’u dehan lae ita boot hakarak halo saida hakarak hapus mos ha’u hapus video ne’e, hotu ha’u hakat maun ida bolu dehan exselensia bolu no haree Ema barak loos ha’u nia sorin entaun ha’u trauma hanesan fali situasaun pasadu sente hanesan laos jornalista maibe hanesan ativista ne’ebé bapa sira kaer husu id card maibe ho nakdedar lamas lahetan ha’u fiar an tanba kamizola ne’e”
Jornalista ne’e Konta banhira nia too iha neeba SEATOU dehan “ha’u servisu mate an los husi dadersan too fali agora kalan o mai live buka o nia keuntungan de’it” depois hatan nia jornalista iha ne’e kedas staff ida sorin ne’e husu no hadau jornalista nia telefone husu live iha ne’ebé hafoin jornalista loke kedas video primeiru ne’ebé staff seluk impede uluk ne’e no delete/hapus hotu
“Staff ne’e dehan ba ha’u ita boot nia oin ne’e ha’u konhese hela, ha’u hatan ha’u nia oin ne’e oin merkadu ema hotu hatene se mak ha’u Suzana Cardoso desde uluk too agora ha’u mak nafatin hanesan ne’e”
Jornalista ne’e foin hakat fila membru policia Ida moral “ita boot sira ne’e labele han osan estadu nian saugati de’it, la bele mai aproveita ami nia at de’it , imi labele servisu setengah setengah de’it imi han osan estadu nian” maske nia rona hela maibe nia sente isin iha fatin ne’e maibe hanoin la iha fatin ne’e tanba trauma nune’e nia labele hatan buat ruma
Relasional ho kazu ne’e nia hatoo kedas ba iha AJTL hodi levanta ba oin para nune’e sai lisaun Ida ba ema hotu, no husu atu ukun nain sira labele limita liberdade Imprensa no liberdade espresaun.
“Momentu ha’u iha terenu, ha’u ba tarde maibe vendedor sira kontinua iha fatin polisia Sira mos hamriik nafatin iha estrada sorin, maibe antes ida ne’e ha’u Koko entrevista Sekretariu Estadu Asuntu Toponimia Organizasaun Urbana (SEATOU) soke mana ida ne’ebé hamriik besik SEATOU ne’e husu ba nia dehan media labele fo entrevista, jornalista Antonia K. Martins, haktuir kronologia iha konferensia Imprensa sede AJTL, Fatuhada 05/09/2024.”
Jornalista haktuir ekipa SEATOU sira muda ba sorin nia nafatin hamriik ho vendedor no nia entrevista vendedor nain rua, kuandu entrevista tiu Ida kedua ne’e ema balun besik nia halao entrevista ne’e sunu lilin mean ho ida ne’e mak policia sira hakat fila fali ba ema hotu halai inklui tiu ida ne’ebé jornalista entrevista hela ne’e mos halai
“Ha’u nafatin hamriik ho ha’u nia gravasaun kontinua ha’u la taka maske ema ida entrevista ne’e mos halai hotu, sira halai tama ba gang kikoan dalan tama ba hudi laran ne’e. No iha ne’eba policia Taks For sira koalia trata kona ba lilin mean ne’e dehan “imi sunu lilin mean, ne’e imi nia rai ga mak sunu lilin mean hanesan ne’e?” trata hanesan ne’e afinal ema la iha hela ha’u de’it. Entaun sira lao ba iha gang ha’u mos tuir no sira hamriik iha gang oin Sira kontinua trata pas sira hakat tama ba mak vendedor sira halai dudu ho sira nia karosa entaun ha’u nia telefone iha rua, telefone ida ha’u nian duni grava lian ida Diligente nia ne’e ha’u hasai hodi halo video, dehan jornalista Antonia”
Nia haktuir halo video ne’e tuir kedas iha policia nain tolu nia kotuk nune’e policia nain rua iha kotuk mak haree katak nia halo video ida mak ba besik nia langsung dehan “mana hapus tiha video ne’e” mak nia hatan ba polisia nia jornalista
“Ha’u jornalista no fatin ne’e fatin publiku maske ha’u laos jornalista mos nafatin halo video, maibe ha’u dehan de’it fatin publiku langsung sira hatan fatin ne’e publiku maibe rai ne’e propriedade estadu nian, sira refere fali rai ne’e estadu entaun sira iha direitu para duni ema”
Antonia dehan intensaun ne’e katak nia bele halo video soke iha momentu neeba ida idak koalia ninian entaun nia lahatene atu rona ida ne’ebé no hatan ne’ebé no husu jornalista nia kartaun no hatudu duni maibe sira nafatin lafiar dehan lori ba komadante de’it.
“To’o iha komadante mos sente situasaun ne’e manas uituan mai ho ha’u hakilar de’it. Tempu ne’e hakilar kedas ita nia tilun laran matan laran trauma kedas atu rona ida ne’ebé? Entaun sira lori ha’u rasta ba ne’ebé ha’u la sadar ona, orseik la konsegue koalia iha konferensia maibe sira lori ha’u ba komadante ne’e mos husu hanesan sira fo tiha kartaun hakilar dehan jornalista ida ne’e mai halo koobertura la hatudu kartaun mai la husu atorizasaun. Entaun komadante husu tan ita boot jornalista nia hatan: Sim, jornalista husi ne’ebé hatan: Diligente, ita boot mai objetivu halo saida? Nia hatan: ha’u mai koobertura saida mak akontese. Komadante husu fali ha’u saida mak akontese? Saida mak ami halo ho buat sira ne’e ami haksesuk malu sira dehan ami la fiar katak ita boot jornalista? ha’u hatan entaun kartaun ne’e husi Concelho Imprensa ne’e mos ami la fiar nafatin ami tenke lori ita boot ba eskuadra”
Nia haktuir polisia sira la fiar kartaun husi Concelho Imprensa lori nia ba eskuadra hodi verifikas katak nia jornalista no kontaktu nia xefe. Iha momentu ne’e Antonia nia alin madre mos ne’eba komadante husu madre ita boot halo saida iha nee? Hafoin madre hatan “lae ne’e ha’u nia bin” komadante ne’e komfirma ita boot nia alin jornalista duni ka lae? madre hatan Sim nia jornalista, maibe polisia sira nafatin dehan tenke lori ba eskuadra.
“Maibe antes ne’e ema barak mak koalia hakilar eeh o koalia barak liu lori ba de’it ona, komadante koalia o mos koalia imi kontra fali ami ne’e, imi buka de’it ami nia sala mak imi foin mai halo koobertur. Depois sira lori ha’u ba sae kareta ha’u lakhoi ha’u dehan halo identifikasaun ne’e ba ema ne’ebé halo krime ha’u la halo krime ha’u la sae kareta, ne’e mak sira dehan ita boot lakhoi koopera ida ne’e koalia hakilar, ha’u lakohi koopera tanba ema obriga de’it, polisia hakilar: Ita boot lakhoi koopera ami obriga de’it? Ha’u: Ita boot labele obriga ha’u , lae obriga. Entaun ita haksesuk malu razaun mos ema la simu ha’u mos lakhoi ema baku ha’u ka oinsa tanba obriga ne’e Sira dalaruma dudu ka hiit soe tama ba kareta entaun ha’u sae duni kareta ba”
Maibe antes iha haksesuk malu ne’e komadante hadau tiha nia telefone ida grava ne’e, maibe telefone ida nia halo video ne’e mos la para. Telefone ida grava lian ne’e mak sira hadau, dehan ita boot grava tanba saida no tanba saida tenke grava lian? nia hatan nia jornalista halao nia servisu, bainhira sae kareta polisia ida mak kaer nia telefone no kartaun jornalista nian komadante dehan ba halo identifikasaun.
“Too iha eskuadra Dom Aleixo policia ne’ebé hakompanha ha’u kaer ha’u nia telefone kartaun ne’e nia seidauk tun husi kareta nia simu telefone nia hatan dehan sim, sim, prontu komadante de’it nia taka, ami lao too iha resipsionista nia dehan ajuda foti lai nia naran nia hela fatin informasaun kona ba nia identidade, ida ne’e hanesan dezintendimentu entre jornalista ho komadante no policia sira maibe komadante la konsege halo nia knar atu rezolve kedas iha neeba policia ne’e rasik dehan no komadante rasik husu atu ha’u mak rezolve iha ne’e”
Antonia dehan maske Sira antes dehn telefone xefe maibe sira la komfirma nia xefe maibe too iha kantor policia Sira komesa fiar ona katak nia jornalista no entrega fila fali telefone no kartaun ba jornalista, liu minutu balun komadante mos too no koalia mamar.
“Komadante sira mai koalia mamar hamaus iha ne’eba mak ha’u nia sentimentu sai tanis duni, ha’u koalia ba komadante lolos ha’u lapresiza too iha ne’e tanba iha ne’eba ha’u hatudu ona kartaun jornalista ba ita boot fiar de’it lae, komadante hatan lae dalaruma nakukun ha’u la dun haree padahal sira uja hela lampra”.
Jornalista ne’e hateten tuir dalan legal prosesu ne’e lao nafatin ba oin tanba policia Sira uja poder ne’e impedes servisu jornalista, video iha fatin publiku ema sivil mos bele halo lao jornalista de’it tanba fatin publiku la invade ema ruma nia privasidade.
Iha fatin hanesan prezidente AJTL Zevonia Viera hateten AJTL iha nia prinsipiu tolu primeiru halo konferensia Imprensa, sosializasaun, advokasia halo aproximasaun ba instituisaun ne’ebé mak iha tentativa atu limite jornalista sira nia espasu atu halo koobertura.
“Importante liu mak ita sei kontinua lori ba prosesu legal AJTL iha ona aproximasaun Organizasaun legal balun oinsa mak apoiu ita nia maluk jornalista nain rua liu liu feto mana Suzana no Antonia”
Prezidente hatutan iha tempu badak sei hasoru malu ho Organizasaun legal atu apoiu nune’e kazu ne’e oin, labele halo de’it konferensia Imprensa no hakilar de’it maibe jornalista mos iha direitu tomak atu lao tuir prosesu legal, atu nune’e ema nafatin respeitu servisu jornalista. Tanba jornalista dala barak halo koobertura ba interese publiku ema barak no Organizasaun barak seidauk komprende didiak Kona ba papel jornalista iha nasaun demokratiku.
“Semana oin Amo Papa to’o imi halo koobertura iha dalan mak buat ruma akontese ba ita no limita ita boot sira halo koobertura halo favor update iha grupo jornalista atu nune’e ita fo hanoin ba Sira, iha vizita Amo Papa ita hotu direitu hanesan maske kolega balun la hetan kartaun asesu ba koobertura maibe ha’u fiar katak ita boot sira sei koobertura iha sarani sira lao no lapartisipa liga ho Amo papa nia vizita”
Prezidente Informa ba jornalista mantein kumpri kode etika jornalista nune’e ema Valoriza servisu jornalista iha terenu karik iha akontesimentu impede servisu jornalista durante Amo Papa nia vizita informa lalais nune’e tau atensaun aktu refere.