Reportajen David da Costa
Relasiona ho eviksaun ne’ebe maka governu halo liuhusi Sekretáriu Estadu Asuntu Toponomia organizasaun Urbana (SEATOU) Iha Aldeia Fomentu II, Suku Comoro, Postu Administrativu Dom Alexo, Komunidade afeitadu eviksaun sente la seguru bainhira ekipa SEATOU tun lori armas no forsa no halo tauk komunidade sira labele foti desizaun hodi halo protesta hasoru governu.
Komunidade afeitadu Eviksaun iha Fomentu II, Suku Comoro, Postu Administrativu Dom Alexo, Avelina Guterres hateten, asaun ne’ebe maka Sekretáriu Estadu Asuntu Toponomia organizasaun Urbana (SEATOU) soke loos sira tanba asaun ne’ebe SEATOU halo ne’e iha loos loron feriadu no la fó karta notifikasaun ba komunidade sira ne’ebe maka hela iha Fomentu II.
Avelina Guterres afetadu ba eviksaun. [Foto: Zevonia | 08.01.2025]
“Ami komunidade sente triste asaun ne’ebe maka SEATOU halo mai ami, no mai sobu ami nia sasan ho eskavator, sira promete dehan atu mai fó notifikasaun, maibé ate agora la fó notifikasaun no ami konsidera asaun ida ne’e ilegal, tanba ami la hateten. No asaun ne’ebe SEATOU halo iha loron feriadu, entaun ami atu keixa ba iha NGO ruma mos labele, ne’e ami konsidera hanesan politika ida ne’ebe maka halo situasaun sai hanesan ne’e,” dehan komunidade afetadu eviksaun iha Fomentu II, Avelina Guterres Iha farol, Kuarta 8/01.
Asaun ne’ebe SEATOU hala’o iha tempu udan no komunidade sira ne’ebe hetan eviksaun balun moras isin manas, kostupadu hotu tanba durante loron hirak ne’e iha udan nia okos deit, maibe dotor sira iha entaun konsluta kedas ho bebe sira ne’e.
“Iha ne’ebá namanas sobu hela, ami sei presiza ahi atu tein atu haree ba ami nia oan sira, maibé EDTL ba tesi kedas ahi iha ne’ebá, entaun ami tur iha nakukun de’it, maibé ami sei esfosu tau ahi matan iha liur, maibé ahi mate bee la sai hotu, entaun ida ne’e susar tebes,” nia konta.
Komunikadu afeitadu mos sente la satispas ho asaun SEATOU nian no sira mos sente la seguru iha nian nasaun rasik, tanba SEATOU tun ba halo eviksaun ba komunidade nian uma uza arma no forsa hodi halo komunidade afeitadu sira tauk hodi ko’alia hasoru governu sira.
“Ami sente la seguru ba ami nian nasaun rasik no ami sente tauk ba ami nian nasaun rasik. Tanba tun mai lori armas no forsa ami labele foti dezisaun atu protesta. No governu sira nia hanoin ami protesta ne’e ami lakoi simu dezenvolvimentu maibé lae, ami senti difisil tebes tanba laiha espasu mai ami,” Tenik Avelina
Komunidade afeitadu Eviksaun husu ona ba SEATOU katak sira prontu atu koopera ho governu ba sobu sira nia uma maibé presiza fo tempu ba sira atu aruma sira nia sasan, komunidade husu ida ne’e maibé SEATOU lakoi rona no sobu mafatin. No komunidade afeitadu eviksaun balun kontinua hela iha ne’ebá.
“Ami hela iha ne’ebá, ami maioria seidauk sai, ami sei hela iha ne’ebá, maibé ami hela deit iha estrada ibun liur nian ne’e. Ami ho ami nia oan kikoan sira ne’ebe maka afeitadu hotu moras ami hela iha ne’ebá. Ami atu tau deit ahi mos, ami tauk, tau ahi lakan bombeirus sira para hotu iha ne’ebá. Tanba ne’e ami laiha forsa atu hasoru situasaun ida ne’e, ami tein atu han deit labele. Agora inan sira oan nurak presiza atu fó susu oan sira mos araska no ami la hatene los atu ba ne’ebe,”nia esplika.
Nune’e mós Raimundo Monteiro hanesan mos komunidade afeitadu eviksaun hateten, Desastre naturais akontese iha foho iha fatin ne’ebe deit, anin sobu ema nia uma, bee lori ema, ohin kedas estadu to’o hodi tau matan emerjensia ba sira. Maibé povu Fomentu II hetan tiha eviksaun husi SEATOU semana ida nia laran ona, maibé nein membru Governu ida nunka hamri’ik iha komunidade nia oin hodi husu tuir komunidade sira.
Raimundo Monteiro komunidade afetadu ba eviksaun iha fomentu II. [Foto: Zevonia | 08.01.2025]
“Povu Fomentu II semana ida ona maibé membru governu ida nunka hamri’ik iha sira nia oin husu imi toba diak kalae? Imi han diak kalae? Imi hela iha ne’ebe no imi nia oan sira eskola kontinua kalae? seidauk ema ida hamrik iha ne’eba para atu husu. Agora ita uza forsa deit duni povu sira ba ona imi nia Munisípiu, serake ita boot sira harii ona eskola Universidade iha foho no Munisípiu 13 no komunidade lori sira nia oan ba eskola iha ne’ebá, la presiza estadu haruka, ha’u rasik lori hau nia oan ba eskola iha ne’ebá, tanba sa ha’u lori ha’u nia oan mai butuk iha ne’e, estadu tenke haree kondisaun,” nia dehan.
Inan-Aman la hatama oan sira ba eskola, estadu haruka kaer nia Inan-Aman ba kastigu, hatama tiha oan ba eskola, agora governu mai duni fali oan sira ba foho, Eskola Ensinu Basiku, Pre-Sekundária no Sekundária iha foho ne’e eskola iha, maibé labraik sira mai iha ne’e, tanba Universidade, Labraik mai iha ne’e familia no uma laiha entaun Inan-Aman tenke sosa rai ida iha mota ibun ne’ebá halo netik uma ba oan sira para buka matenke.
“Durante loron hira nia laran estadu to’o mai dehan hanesan ne’e, kareta iha kalae? imi ba ona foho, mas nunka husu dehan imi nia oan sira eskola kalae? imi hela iha ne’ebe. Povu bain-bain o bele lori fila fali ha foho, o la lori kareta mai mos ami iha kareta atu lori rasik ami nia sasan ba foho mas futuru nasaun iha ne’ebe. Tanba povu ne’e maka ohin loron imi tur iha ne’ebá,”
komunidade afeitadu sei la sai husi fatin ne’ebá bainhira membru governu ida la tun ba iha ne’ebá para fo rezultadu ida ba komunidade afeitadu sira. Rai estadu nian ne’e loos maibe uma ida hamrik ne’e, ema hari rasik ema nia kosar been.
Entretantu Sebastião mos hanesan afeitadu eviksaun iha Fomentu II, dehan, iha dia 7 Jullu tinan 2024, komunidade afeitadu eviksaun sira enkontru ona SEATOU iha ponte CPLP nian okos no SEATOU rasik promete dehan enkontru iha ne’e hotu, ekipa ida husi SEATOU sei tun direita hodi halo identifikasaun ba komunidade ida-idak nia uma hodi halo marka, sukat komunidade nia uma no loke bankaria ba komunidade afeitadu ida-idak, no komunidade sira sei hetan karta notifikasaun maibé ida ne’e la akontese no ikus mai ekipa SEATOU tun hodi halo rahun komunidade nian uma, ida ne’e triste boot ida ba komunidade afeitadu eviksaun sira.
Sebastiao komunidade afetadu ba eviksaun iha Fomentu II. [Foto: Zevonia | 08.01.2025]
“Ami triste tebes, SEATOU halo rahun ona ami nia fatin, ami prontu koopera, bele halo saida iha fatin ida ne’e, estadu bele foti, ami komunidade Fomentu II la halo impedimentu ba dezenvolvimentu ida ne’e, ami mos hakrak rai ida ne’e sidade hanesan nasaun sira seluk, maibé trata ami ho dignu, muda ami husi fatin ida ba fatin ida tenke ho dignu,” hateten Sebastião.
Koordenadór Rede ba Rai (RbR) Hortencip Pedro Vieira, husu ba governante sira katak tenke ukun ho dignu, ukun ho responsabilidade no labele ukun ho sabraut hodi fó impaktu psikolojia ba komunidade afeitadu eviksaun sira.
“ita 22 anos ona ukun rasik-aan, inves ita hadi’a ita nian nasaun diak liu tan, maibé ita hakiduk fali ba kotuk, tanba inkapasidade husi ita nia lider sira, inkapasidade husi membru governu sira atu responde ba ita nian komunidade sira ho dignu, tuir Konstituisaun RDTL,” nia dehan.
Nia mos apela ba komunidade afeitadu eviksaun, rede ba rai prontu atu akompaña nafatin ba maluk afeitadu sira, ba maluk vitima sira, no rede ba rai loke hela espasu simu keixa husi komunidade afeitadu sira, “para ita atu lebanta kazu ne’e ba oin, rede ba rai nakloke ba se deit mak mai hato’o keixa iha ne’e”.