
Reportajen Juvinal Cabral
“Agora dadauk maluk sira nia uma hetan destruisaun husi Sekretariu Estadu Asuntu Toponimia no Organizasaun Urbana (SEATOU), tanba saida mak ita uza termu destruisaun ita la uja despezu administrativu porque la tuir prosedimentu” dehan Julio da Silva, Advogado Rede ba Rai iha komunikandu imprensa, 08/01/2025, Farol.
Advogado ne’e esplika kuandu despezu administrativu ne’e kompetensia terras e propriedades sira iha prosedimentu ezemplu, presiza iha notifikasaun antes ne’e sira iha ona identifikasaun, konsultasaun publiku no iha negosiasaun ikus liu mak kuandu situasaun hotu liu ona medida ida, la iha ona alternativa seluk mak tama iha despezu administrativu. Tanba ida ne’e mak rede ba rai la uja termu despezu administrativu no aktu SEATOU sobu komunidade nia uma ne’e ilegal, hahalok kontra ema nia vontade danifikasaun tuir termus lei ne’e krimi, kuandu estraga sasan sem konsentimentu husi nain ida ne’e mos krime ida nune’e mak rede ba rai fo asistensia no akompanhamentu ba komunidade sira oinsa mak keixa krimi ne’ebe komete husi SEATOU.
Iha fatin hanesan Hortencio Pedro Vieira, Koordenador Nasional Rede ba rai informa ba komunidade se de’it mak sente prezudika bele mai keixa iha rede ba rai hodi prosesa aproximasaun dalan legal nian.
“Ha’u hakarak kritika makaas ba Germano, nia brandi demais ona Prezidenti da Republika mak ema numeru 1 ema hotu respeitu ne’ebe ko’alia nia la rona tiha ona, entaun ita konsidera katak ita nia prezidente Republika la iha tiha ona ema hanesan Germano preman, vandalizmo, brutalizmu estadu sei hakiak bandidu ida ne’e la respeita ita nia PR se ita husik ida ne’e Ministro no Primeiro Ministru mos laloos ona” dehan koordenador Rede ba Rai
Kordenador Rede ba rai ne’e dehan SEATOU sobu komunidade nia uma tuir nia hakarak de’it ne’e laos planu rasik, maibe konsellu ministru no Xanana mak iha kotuk atu haruka F-FDTL, PNTL lao ho SEATOU hodi ba halo terus ema.
“Ha’u hanoin ba povu nonok no sosiedade nonok ba pratika brutalidade ida ne’e ha’u hanoin ita la normal hotu ona, ita husik ema at mak jere nafatin ita nia estadu ida ne’e” dehan Pedro
Iha fatin hanesan porta-voz Imaculada Gouveia Leite hateten destruisaun ka eviksaun forsada iha impaktu negativu no signifikativu ba komunidade sira no grupu vulneravel sira nia moris. Impaktu sira ne’e halu’an liu tanba impaktu sosiál, psikólogu, saúde no edukasaun liuliu destroi tiha ba moris grupu vulneravel sira hanesan feto, labarik, Idozu no ema ho defisiensia sira.
“Rede ba Rai observa katak maneira destruisaun no eviksaun forsada akontese iha inísiu 2025, ne’ebé hala’o husi SEATOU, sei nafatin kontinua ho atitude mak hanesan iha 2024, violentu, uza forsa, viola lei sira nomos direitus umanus. Iha kraik ami nia analiza detalla ba impaktu sira eviksaun iha inísiu 2025. Rede ba Rai hare katak Sekretáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU) nia aktu hodi destroi komunidade uma kain 361 iha Fomento II, iha loron 2 Janeiru 2025, aktu sira mak hala’o ho violasaun sistemátiku no planeadu, husi Nonu Governu ne’e hala’o hahalok sira vandalizmu no premanizmu tanba destroi ka sobu komunidade nia uma no hela fatin iha nia konsekuensia todan ba komunidade sira nia moris”
Porta-voz haktuir lakon sensu ba seguransa no estabilidade- komunidade sira mak lakon uma ka hela fatin, sira la’os lakon deit hela fatin maibé síra lakon mós sensu ba seguransa no estabilidade, nudár sidadaun ida iha nasaun RDTL. Grupu vulneravel nafatin enfrenta ameasa eviksaun iha futuru- komunidade ekonomikamente vulneravel bainhira sira lakon hela fatin, sira sei sai no kontinua ba hela iha fatin sira informal, hela iha mota laran ka mota ninin sira, iha ponte okos iha ne’ebé sira nafatin enfrenta ameasa ba eviksaun no destruisaun mak kontinua iha futuru.
“Nonu Governu viola komunidade sira nia direitu ba hela fatin no direitu ba rai- destruisaun ba komunidade nia hela fatin no uma la ho prosedimentu legal, ne’e hamosu viola direitu hela fatin no rai ne’ebé regula ona Konstituisaun RDTL, Lei ba Rai nu 13/2017, Lei Expropriasaun nu.8/2017 inklue Konvensaun no Paktu Internasionál sira mak Governu Timor Leste asina no adopta ona. Lakon rendimentu lor-loron nian- grupu vulneravel sira maioria sira nia rendimentu mai husi peneira rai-henek, tetu lata no fa’an sasan sira ho ambulante, ho destruisaun ne’e lori sira nia moris sai susar liután atu asesu ba hetan ai-han no sustenta sira nia moris lor-loron nian. Labarik feto ho mane sira sei abandona eskola- destruisaun hanesan fo impaktu maka’as ba estudante sira, liuliu tempu atuál iha ano eskolar foun ka estudante sira hahú atu tama fali eskola sira.”
Porta-voz Rede ba rai hateten iha kazu sira hanesan ne’e estudante sira tenke abandona no sai husi eskola tanba sira tenke muda ba fatin foun no as vezes sentru edukasaun dook ka la adekuadu nia fasilidade sira, liuliu ba labarik feto sira no ema ho defisiensia. Impaktu ba jéneru- feto sira mak sai nudár xefe familia ka iha responsabilidade save atu tau matan ba familia sira, bainhira iha destruisaun hanesan ne’e sira tenke muda ba hela iha fatin foun ka atuál hela iha ponte CPLP nia okos, iha situasaun sira hanesan ne’e bele limita tiha sira nia asesu ba rekursu sira, rai no empregu ka servisu formal sira.
“Exploitasaun husi autoridade SEATOU- destruisaun akontese iha Fomento II, iha 2 Janeiru 2025, bainhira SEATOU halo aktu destruisaun ne’e, maioria komunidade sira la marka prezensa tanba balu ba hare familia sira iha foho. Sira fila mai uma rahun tiha ona, ne’e halo sira trauma, hamosu pobreza liután tanba lakon sasan sira no uma hela fatin. Nune’e kontra direitu umanus, liuliu grupu vulneravel sira, sujeitu tiha ba exploitasaun husi Governu, tuir lolos estadu ida ne’e tenke proteje ninia emar ka nia povu nia direitu ba hela fatin no rai. Triste tebes husik hela povu sein iha kompensasaun ida mak apropriadu ka arranja fatin alternativa, hodi tahan komunidade sira ne’e husi tempu udan, loron no anin.”
Rede ba Rai rekomenda bainhira estadu atu hasai ema husi nia rai ka hela fatin ne’e hahalok ne’ebé iha impaktu todan tebes ba komunidade sira nia direitu, seguransa no moris loro-loron nian.
“Tanba ne’e, tuir ita nia lei hakerek katak la bele hasai ema arbiru husi sira nia rai no hela fatin. Tanba ne’e ami rekomenda Governu iha direitu atu hasai komunidade iha situasaun balu de’it no tenke implementa prosesu atu hasai komunidade ho kuidadu tebes tuir lei nasionál no internasionál ne’ebé vigora ona iha Timor Leste, liuliu lei nasionál sira ne’ebé regula despeju.”
Porta-voz Imaculada esplika Konstituisaun RDTL Lei 13/2017, Rejime Espesiál Definisaun Tituláridade Nain ba Rai, Lei 8/2017, Lei Expropriasaun ba Utilidade Públika, Dekretu Lei 6/2011 kona-ba kompensasaun ba despeju husi rai estadu
Lei 1/2003, Rejime Jurídiku kona-ba bein imóvel. Governu bele hasai obrigatóriu ema sira ne’ebé okupa ilegál domíniu privadu no domíniu públiku estadu nian. Maibé atu halo ida ne’e tenke iha desizaun legál katak rai ne’e pertense duni ba Estadu no estadu tenke tuir prosesu tomak ne’ebé hakerek iha Lei 13/2017.
Tuir loloos SEATOU nia kompetensia atu mantén espasu públiku ne’ebé mós no ema hotu bele asesu ba. SEATOU laiha kompetensia atu implementa despeju administrativa ka deside rai ida ne’ebe mak pertense ba estadu ka area risku. Agora daudaun iha Dili laran SEATOU hasai ema barak husi sira nia rai no hela fatin ho esplikasaun katak rai ne’e tama iha “espasu públiku”. Interpretasaun kona ba Espasu públiku ne’e hanesan area ne’ebé povu tomak asesu ba hanesan estrada, jardín, valeta leten.
Rede ba rai husu Governu liuliu Ministeriu Justisa- tenke foti aksaun mak aproativu hodi proteje komunidade sira mak hela iha reasentamentu informal sira no prevene destruisaun ka eviksaun forsada, inklue mos rekoñese direitu ba rai, hodi fo protesaun legal, no garanate kompensasaun justu no oferese apoiu sosial xave sira.
“Provedor Direitos Humanos e Justiça presiza estabelese Orgaun Supervizaun Independente-atu superviziona despeju sira ne’e garante katak prosesu hotu kumpre ba lei nasionál no internasional ho forma mak transparente, umana no justu laos deit atu hamenus estragu sira, maibé nee atu tulun harii konfiansa entre Governu ho nia sidadaun sira.”









