Home Notisia Publik Kestiona Aprovasaun Lei Rekruta Ema Rai Liur ba Sai Juiz, Prokurador...

Publik Kestiona Aprovasaun Lei Rekruta Ema Rai Liur ba Sai Juiz, Prokurador no Defensor Publik

0
715

Tribunal Dili (Foto: Timor-Leste Law and Justice)

Loron hirak liuba, 24 Febreriru, iha Parlamentu Nasional (PN) aprova tiha proposta lei n° 15/VI (2ª) – Primeira alterasaun ba Lei n° 1/2017, de 18 de janeiro, Regime Transitório de Recrutamento de Magistrados e Defensores Públicos não Timorenses e segunda alteração à Lei n° 9/2011, de 17 de agosto, nebé aprova orgânika ba Câmara de Contas no ba Tribunal Superior Administrativo, Fiscal no Contas nian. Lei ida ne’e konsidera loke dalan ba desizaun sira ne’ebe bele komprete soberania estadu nian.

“Ha’u pessoalmente, sente triste tanba depois de ukun-an tinan ruanulu resin tolu tiha, ita sei hakarak submete an ba colonialismo. Lós dunik katak ita nia Magistrado sira seidauk wa’in, no sira nia conhecimento linguistico mos limitado. Maibé, sira hala’o hela knaar hodi assegura Estado de Direito ida ne’e mak to’o hela ohin loron,” Jovito Rego De Jesus Araújo, Vigário Episcopal ba Assunto Pastoral Dili nian hato’o.

Pe. Jovito mos hatete katak estado Timor-Leste bele halo fali aproximasaun ida ho Portugal liu husi Lei No.1/2017 hodi estabelece kooperasaun ho forma asessoria nian de’it. No ida ne’e la’o diak hela to’o ohin loron. Tanba sa mak la reforça de’it cooperação ida ne’e hodi aumenta de’it número asessor sira nian be tenki ba monu ain hodi bolu fila fali jurista portugues sira mai? Sira nia presença sei afeta ita nia soberania no ita nia confidencialidade ka segredo nação nian, hanesan ita nia fraqueza sira.

“Espera Presidente da Republika veta tiha lei ida ne’e”, Pe. Jovito aumenta hodi dehan.

Reasaun ne’ebe kuaze hanesan mosu hosi Diretur AJAR, Ze Luis Oliveira. Tuir nia lei ne’e rasik eziste problema hirak. Ba dahuluk, eziste inkonsistensia ka anomalia. Iha Artigu 1 dehan katak atu regula rekrutamentu majistradu extranjeiru sira atu halao knaar iha orgaun disiplina ba majistradu, asesoria no mentoria, enkuantu iha Artigu 12-A regula fali rekrutamentu autor judisial extranjeiru sira hodi asumi knaar juiz no prakurador hodi tuur iha painel julgamentu nomos Tribunal das Kontas.

“Mai hau, se rekruta autor judisial sir aba halao knaar inspector, konsultor no mentoria, ne’e hau aseita. Hanesan mos agora assessor internasional sira halao knaar iha orgaun Governu no Parlamentu. Maibe sé rekruta atu halao knaar Prokurador no juiz, ne’e mak problema. Prokurador no juiz ne’e nudar titlu ba orgaun soberania Timor-Leste, hanesan mos ministro no deputadu sira nudar titlu ba orgaun soberania Timor-Leste. Serake bele, ema ho nasionalidade laos Timorense bele asumi pasta iha orgaun soberania? Se bele, entaun serake bele bolu “malae” estranjeiru ruma ne’e seidauk sai sidadaun Timorense asumi pasta Primeiru Ministru ka Ministro ruma ka deputadu?,” Ze Leuis kestiona.

Provedoria Direitus Humabus no Justida (PDHJ) haree ida ne’e laos hanesan problema, no PN bele halo lei atu asegura katak ema estranjeiru bele sai Juís, Prokuradór no Defensór Públiku.

“Hosi aspetu jurídiku-kontsitusionál, laiha problema wainhira ema estranjeiru sira hala’o knaar nu’udar atór justisa formál Estadu Timor-Leste nian. Konstituisaun Timor-Leste la dehan katak só sidadaun Timoroan de’it mak bele ezerse knaar nu’udar Juís, Prokuradór no Defensór Públiku. Nune’e, Lei oan bele hamosu posibilidade ba ema estranjeiru sira mai halo serbisu nu’udar Juís, Prokuradór no Defensór Públiku hodi ajuda Timoroan sira iha aspetu tékniku espesializadu ruma,” Provedor Virgilio da Silva Guterres esklarese.

Maibe nia mos dehan katak rejime jurídiku rekrutamentu ema estranjeiru ba knaar Juís, Prokuradór no Defensór Públiku ne’e, tenke temporáriu no exesionál de’it. Ne’e katak atu responde de’it ba setór justisa ninia nesesidade espesífika ruma.

Relatoriu avaliasaun ba sistema justisa nian, ho titlu “Para Uma Justiça Melhor” foka sai frakeza oioin ne’ebe tribunal Timor-Leste hasoru, inklui menus rekursu humano. Iha tinan 2014, Primeiru Ministru Xanana “hapara no duni sai” juiz internasional sira, maioria parte Portugueses. Maibe antes ne’e rekrutamentu ba juiz Portugues sira ne’e ho razaun hanesan, tanba sistema justisa iha problema rekursu humanos. Relatoriu ne’e rekomenda ba estado atu fo atensaun máximu ba resolve problema ida ne’e. Maski nune’e relatório ne’e la recomenda espesfikamente kona ba rekrutamentu ba juiz, procurador no defensor publik hosi ema rai liur.

NO COMMENTS