Reportajen David da Costa
Okupante uma kain 61 iha Aldeia Kalohan, Suku Bairu-Pite, Postu Administrativu Dom Aleixo, Munisípiu Dili, ne’ebe maka durante hela iha area Palásiu Prezidensiál nia kotuk hahú sai ona husi fatin, no okupante sira ne’e koopera di’ak ho okupante sira ne’e husu de’it maka kompensasaun.
Prezidente Repúblika, José Ramos Horta hatete, komunidade uma kain 61 ne’ebé durante okupa aredór Palásiu Prezidensiál iha moru kotuk ne’e koopera no husu kompensasaun, tanba antes ne’e iha ona konkordansia. No kleur tiha ona, halo negosiasaun ho sira hotu-hotu. Prezidensia rasik, maibé negosiasaun dialógu ne’e ho Ministériu Justisa, Ministériu Obras Públika sira.
“Primeiru hetan naran, família 61 depois ida-idak mak hatete, sira hotu-hotu prontu atu muda, sira presiza mak estadu kompensasaun,” dehan Prezidente Ramos-Horta iha Kantina Matak Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, Sesta 25/07.
Xefe Estadu haktuir, kompensasaun ne’e Ministériu Obras Públika, Ministériu Justisa halo dialógu nune’e hatene, ida-idak. Tanba uma kain ida kompensasaun hira, no balun depois hatete ne’e la to’o, sira halo dialógu fila fali, buat ne’ebé governu haree justu. Prezidensia hamutuk ho Ministériu Justisa, Ministériu Obras Públika, rekolla sira nia naran, depois sira hotu-hotu, ida-idak tenke loke konta iha banku. Bainhira konta iha banku la’o ona, ba diretamente sira nia konta. Ho Prezidensia Repúblika laiha falla, ne’e laiha demora ho ida ne’e.
“Purtantu se iha tan ida, rua ne’ebé seidauk tau naran karik, ne’e ha’u la hatene, maibé sei iha karik, klaru Prezidensia Repúblika prontu atu tur ko’alia ho sira, nune’e rona buat ruma karik, fallansu ruma karik, mais ha’u kontente”.Nia dehan.
Tanba fatin ne’e Prezidensia Repúblika nian, tanba tinan ida nia laran ko’alia ona ho Madre Guilermina atu halo rezidénsia boot ne’e iha Balide Madre Canosiana sira nia fatin. Maibé, madre Timor sira, Madre Guilermina hotu-hotu konkorda, gosta ideia ne’e, tanba atu halo projetu boot foun iha Balide.
Maibé madre sira iha Balide ne’e labele foti desizaun tenke orden husi Canosianu iha Roma, sira mak afinál deside bele ka la’e, mais buat ne’e donativu boot ida ba Timor liu-liu ba madre sira, depois uma ne’e sai ona propriedade, mas hein tinan laiha resposta.
“Hein tinan ida, madre sira iha Roma neim fó resposta, entaun ha’u deside halo iha Palásiu Prezidensiál nia sorin. Entaun prosesu atu hahú ona, iha tinan ida ne’e nia laran, obra hahú 2026 bele prontu ona, bele hatama feto sira ne’ebé idade universidade, bele 300 to’o 500,” Nia subliña.
Nia explika, fatin ne’e modernu 100%, sei uza de’it paniel solár, sei iha sistema akapta udan been, no bee ne’ebé uza sei halo resiklazen ne’e primeiru iha Timor.
“Ne’e ha’u mak hatete ba Abudabhi, ha’u hakarak nune’e, sira konkorda. Ne’e sistema modernu, paniel solár depois la gasta osan ba eletrisidade, labele selu eletrisidade karun tebe-tebes, depois akapta udan been,” nia afirma.
Alende, bee ne’ebé uza iha dapur, iha hariis fatin ne’ebé de’it, ba fatin ida halo resiklazen, depois sistema resiklazen uma ne’e nian. Bee ne’ebé halo resiklazen bele uza fila fali, regra jardim, ka fase hena, tanba sistema modernu. Maibé, ko’alia tiha ona orden madre salesiana depois toma konta, la presiza barak tan, tanba feto oan sira hotu-hotu maioridade ona.
Tanba la’ós labarik kosok oan tenke ema ba haree, depois sira organiza didi’ak, feto oan sira ne’ebé hela uma ne’e, sira mak sei organiza malu, halo rotasaun, kada semana grupu ida mak tein, grupu ida fase hena, tanba iha mós mákina fase hena nian hotu, grupu ida hamoos uma, grupu ida hadia jardim mas madre na’in 6 ka na’in 10 maka orienta sira.
“Ne’e mak ha’u foin haree ba Embaixadór ho nia kontratór boot husi Índia mai tiha ona, nune’e haree. Estudante sira ne’e seluk buat ne’ebé sira bele, $5, $10, $40 kada fulan konforme sira bele. Mais depois ha’u mós sei haree halo scholarship ida, ne’e ha’u loke daudaun tiha ona, scholarship ne’e ohin ka aban nune’e tama ona Ministériu Justisa. Sira ne’ebé labele selu ne’e fundasaun mak selu ba sira,” nia hatete.
Maibé, dormitóriu ne’e ba ema kiak sira inan-aman sira iha foho, inan-aman agrikultór, kuitadu fila liman iha Dili fó fatin ba sira.
Antes ne’e, Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão informa, iha hasoru malu ne’e Prezidente Repúblika, José Ramos Horta mós informa kona-ba okupante uma kain 61 iha Aldeia Kalohan, Suku Bairu-Pite, Postu Administrativu Dom Aleixo, Munisípiu Dili iha area Palásiu Prezidensiál nia kotuk hahú sai ona husi fatin ne’ebé durante ne’e sira okupa.
Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão, Hatete, ohin hasoru malu ho Prezidente Repúblika (PR) José Ramos-Horta nia informa katak hasai ona komunidade sira aitarak laran ne’ebe maka hela iha Palásiu Prezidensiál nia sorin no atu halo dormitóriu ba estudante feto sira ne’ebe maka tun husi munisípiu mai ne’e atu hela maibé sira hela ne’e laos gratuita maibé selu.
“Hasoru malu ho Prezidente Repúblika mós informa, imi haree ona komunidade sira iha Aitarak Laran ne’ebé hasai, nia atu halo dormitóriu ida ba estudante feto sira ne’ebé husi Munisípiu mai hela, la’ós gratuita, selu-selu uitoan-uitoan,” Dehan Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão ba jornalista sira bainhira remata enkontru ho Prezidente Repúblika José Ramos-Horta iha Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, Kinta 24/07.
Dormitóriu ne’e Emirante Árabe Unidus maka atu halo, loloos ne’e dormitóriu ba feto sira husi munisípiu mai hela ne’e atu halo iha Balide, mais fatin iha ne’eba ne’e kolot ne’ebé mai halo iha palásiu nia kotuk ne’e.
Xefe Governu ne’e horseik fila husi nia vizitasaun ba Singapura, liuhusi Aitarak laran haree komunidade nia hela fatin ne’ebe maka governu liuhusi Sekretáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana hasai hotu ona komunidade sira maibé hasai sira ne’e Prezidente Repúblika rasik maka husu ba SEATOU mai hasai.
“Ha’u horsehik to’o, ha’u liu, ha’u haree, ha’u dehan SEATOU mate ona, afinál Prezidente Repúblika mak husu SEATOU mai hamoos tiha lai,” Dehan Primeiru Ministru
Primeiru Ministru hatete, atu fó Indeminizasaun ba komunidade sira ne’e, osan la fó direta ba komunidade sira afetadu maibé osan sira ne’e governu sei halo transperénsia liu husi banku maka komunidade afetadu sira foti.
“Indeminizasaun ne’e la fó osan direita, hatene katak osan haruka ba banku, la’ós ita mak fó osan direta ne’e lá’os indeminizasaun, tenke kontrola buat ne’e hotu,” Nia subliña.
Maibé bankada Fretilin lamenta ho serbisu Sekretáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU) nian katak, hasai komunidade la prepara fatin ba komunidade sira, Maibé Xefe Governu dehan nia foti lima no atu liberta povu ne’e hanesan ne’e
“La prepara, ne’e ha’u foti liman ba Fretili, liberta povu ne’e hanesan ne’e,” Dehan Xanana