Home Notisia Dili Internasional Trade Expo 2025, Halibur Inovadór no Investidór Promove Ekonomia Diversifika

Dili Internasional Trade Expo 2025, Halibur Inovadór no Investidór Promove Ekonomia Diversifika

0
552

Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão, (Foto-David)

Reportajen David da Costa

Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão hatete, Timor-Leste hetan ona ninia soberania liuhusi luta, Agora Timor nia luta maka soberania ekonómika. Tanba ne’e, iha expo ne’e hanesan oportunidade ida atu hatudu Timor nia produtos, halibur hamutuk inovadores ho investidores no promove ekonomia Timo rnian ida ne’ebé foun no diversifikada.

“Ita hetan ona ita nia soberania liuhusi luta, ohin ne’e, ita-nia luta kontinua  ba ita-nia soberania ekonómika,” dehan Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão Bainhira loke abertura ba serimonia  Dili Internasionál Trade Expo 2025 iha Centru Komvensaun Dili, Kinta 28/08.

Tanba Dili Internasionál Trade Expo 2025 ida ne’e, primeira iha Timor-Leste ne’ebé maka organiza husi  Ministério Komersiu  Indústria. Expo hanesan oportunidade boot ida ba empreendedores sira ho pequenas no médias empresas Timor-Leste atu partilha no  aprende hamutuk.

“Prazer boot ida mai ha’u bele marca presença iha abertura Expo Komersiál Internacional Díli 2025. Forma ida atu ita haklaken ba mundo,  Timor-Leste nakloke ba negócios,”nia dehan.

Tanba ida ne’e oportunidade ida atu hatudu inovasoens, kultura ho teknologia.  No mós oportunidade ida atu fomenta kolaborasaun entre setores oioin. Tanba expo ne’e apresenta excelentes produtos balun ne’ebé Timor-Leste produz no exporta ba mundo.

“Expo ne’e Timor-Leste hatudu produtu balun ne’e exporta ba mundu maka  itania premiado café ho bebidas espirituosas, masin ho chocolate orgânicos, ita-nia cerâmica, artesanato ho vestuário tradicional, ne’e prova husi inkrível kriatividade no determinasaun husi ita-nia povo,” nia esplika.

Nia explika liu tan, expo ne’e mós hanesan fatin ida ba empresas nasionais no internasionais atu hasoru malu,hodi explora oportunidades negósiu no harii redes investimento foun.

“Bainhira ita restaura ita nia independênsia iha 2002, mundo rekoñese Timor-Leste hanesan nasaun livre no independente. Ita terus tanba ita nia autodeterminasaun, maibé ita hatene katak independênsia foin mak hanesan inísiu husi luta foun ida,”  nia haktuir,

Nia argumenta “tarefa dahuluk nasaun ne’e nian mak atu hametin paz no harii Estado. ita hahú husi zero, iha de’it mak ita nia mehi. Ita servisu maka’as hodi harii instituisoens, kria estabilidade no satisfaz necessidades  itania povo nian. Ita harii nasaun demokrática ida ho economia aberta, respeito ba direitos umanos no ba estado de direito’’.

Tanba ohin loron Timor hasoru desafios foun, dois tersus husi populasaun Timor-Leste ho idade ki’ik liu 35 anos. jovens Timor sira prontos atu servisu, inova no kontribui.  “Ita precisa kriar emprego, reduz pobreza no fó ba ita-nia jovens sira oportunidade atu harii no hadi’a sira-nia moris iha ita-nia país. Ne’e mak desafio husi soberania ekonómika,”

Governu nia planu estratégiku desenvolvimento define ihas visão ba longo prazo, “desenvolve ita nia povo, harii infraestruturas krítikas no kria ekonomia  ida ne’ebé diversificada no resiliente”.

Programa governo hatuur metin iha visão ne’e. Fosa iha kriasaun emprego, iha kaptasaun investimento, iha apoio ba sektor privado no iha preparação Timor-Leste ba adesaun iha ASEAN.  Tanba buat barak ne’ebé  Timor sosa no konsome importa hotu de’it. Sidadaun Timor barak luta atu hetan serviço digno, tanba ne’e  precisa muda buat hirak-ne’e.

“Ita prezisa produz barak tan buat sira ne’ebé ita han no usa. Ita precisa processa di’ak liután ita-nia kafé, sândalo, nu’u ho ikan rasik. Ita precisa fa’an la’ós de’it ba malu, maibé ba mundo,”nia dehan.

Tanba kada produtu Timor nian ne’ebé substitui importasaun ida sei hametin Timor nia independênsia. Kada produto ne’ebé hetan iha merkado iha estrangeiro gera rendimentos ba família sira no fó signifikado real ba Timor nia soberania.

“Ita hotu hatene katak ekonomia ida ne’ebé forte la bele governo mesak mak harii. Tenke husi empresas pequenas lojas, agrikultores, peskadores, komersiantes, fabrikantes ho inovadores ne’ebé impulsiona krescimento,”nia hatete,

Ho ida ne’e, papel Governu nian mak atu apoia. Tanba ne’e mak  simplifica daudaun regulamentasoens, melhora infraestruturas, facilita negócios no promove Timor-Leste ho nia produtos. Micro, Pequenas no Médias Empresas hotu-hotu especialmente krusiais. Sira mak hanesan ilas husi Timor nia ekonomia iha  komunidades hotu-hotu, hahú husi kooperativas café iha foho, ba feto sira ne’ebé soru Tais iha aldeia sira, no to’o ba jovens sira ne’ebé cria empresas digitais foun.

“Iha Expo ne’e, ita selebra liuliu timoroan sira ne’ebé kria no fó ona marka ba ita-nia produtos rasik. Sira mak inovadores ne’ebé inspira ema seluk no hatudu katak sira mós bele. Sira hatudu katak Timor-Leste bele fabrika produtos ho qualidade no fa’an ba mundo. Ida-ne’e mak ita hotu precisa liu substitui importasoens no exporta, atu ita bele jera rendimentos ba ita-nia nasaun,”nia subliña

Nia afirma, produtos barak iha ne’e mós hetan inspirasaun husi Timor nia kultura ho identidade únikas. Governu nia plano estratégico de desenvolvimento hatudu klaro katak kultura ne’e tenke preserva no promove hanesan base ba unidade nasional no hanesan motor kressimento ekonómiku.

“Kultura la’os de’it kerne husi ita nia identidade, maibé mais valia ida ba ita-nia desenvolvimento. Apoia kultura la resume de’it iha memória ho tradisaun. Maibé atu harii metin orgulho nasional, fortalese unidade no cria meios subsistênsia. Ida-ne’e mak ita precisa hanesan base ba ekonomia ida ne’ebé forte no bele proporsiona empregos signifikativos ba ita nia povo,”nia dehan

Nia haktuir, laiha emprego, laiha dignidade. “Laiha emprego, ita-nia jovens  sira sei la konsegue haree hetan sira nia futuro iha Timor. No laiha emprego, independência laiha sentido,” Tanba ne’e mak Expo importante tebes. Liga empreendedores ho investidores. Loke mercados. Incentiva parcerias. Hato’o mensagem clara ida katak Timor-Leste pronto ona atu produz, konstrui, kria no kresce.

Tanba ne’e momento especial ida ne’ebé loke oportunidade. Iha Outubro, Timor-Leste sei hamutuk ho ASEAN. Adesaun ne’e sei loke merkado boot ida ho mais de 600 milhões pessoas.

“Ne’e sei liga ita kle’an liután ho kadeias de abastesimento regionais no halo Timor-Leste sai hanesan fatin ida ne’ebé atrativo tebetebes atu investe. Ho polítikas no apoio loloos, ita bele utiliza posisaun ne’e hodi habelar komérsio, desenvolve indústrias no kria empregos foun,”nia hatete.

Nia salienta “Mai ita serviço hamutuk hodi transforma independênsia ne’e iha prosperidade duradoura. Mai ita harii futuro ida ne’ebé ita-nia jovens sira iha confiança ba promessa husi ita-nia país”.

NO COMMENTS