Hakerek-na’in: Mafwizo Mwanangombe Brooker
Editór: Aderito do Rosario da Cunha Mambares
Introdusaun
Atu ita hahú tinan-foun ida ne’e no hodi fila-fali ba hala’o ita-nia servisu, Oxfam iha Timor-Leste nia ekipa aruma ona sira-nia sasán no hahú aprosima ona individu sira ne’ebé ita servisu hamutuk, komesa tinan ida ne’e hanesan babain ita hahú —hodi rona. Ami-nia ekipa Hametin Reziliénsia Komunitária Inkluziva Prontu ba Dezastre, ho sira-nia aprosimasaun lideransa ne’ebé lidera lokálmente, hala’o ona viajen ba Liquiça no Oe-Cusse atu rona diretamente husi komunidade sira ne’ebé hasoru dezafiu durante tempu udan ida-ne’e no atu komprende saida mak adaptasaun ba sira.
Iha Fatuquero, Ermera, ekipa Climate-Smart Agriculture nian literalmente hala’o servisu ho liman fo’er hamutuk ho agrikultór sira, hodi ajuda harii fondasaun ba sentru informasaun no aprendizajen foun ida ne’ebé sei sai hanesan sentru ida, lori foin-sa’e sira hosi Timor-Leste tomak hamutuk hodi troka abilidade sira no aprende ba malu. Entretantu, joven sira iha Loes hahú tinan ne’e ho nota aas liuhosi formasaun emprezariál ne’ebé hametin sira-nia oportunidade ba futuru.
Iha tasi sorin, ami nia ekipa Hakbiit Asaun Koletiva ba Igualdade no Inkluzaun brani la’o hasoru tasi ne’ebé bo’ot hodi hasoru fali ho komunidade sira iha Atauro. Iha tempu hanesan, ami-nia parseiru CSO sira ne’ebé fó apoiu ba implementasaun programa nian halibur malu ho ami iha Dili hodi halo planu no reflesaun kona-ba oinsá mak fortalesimentu organizasionál sei mai iha fulan hirak tuirmai. Lakleur tan, ami nia ekipa monitorizasaun sira sei sa’e-tun foho sira no la’o hetan agrikultór ida ne’ebé kumprimenta sira ho kafé ne’ebé nia kuda rasik enkuantu fahe nia esperansa no planu sira ba tinan ida-ne’e.
Ida-ne’e maka ritmu husi Oxfam nia serbisu: ami halo buat hotu-hotu—la’ós figurativamente, maibé fízikamente—halo viajen ba fatin sira ne’ebé dook, hasoru komunidade sira no tuur hamatuk, rona kle’an ba sira nia esperiénsia moris nian, no serbisu ho sira nu’udar parseiru. Ami nia papél la’ós atu interpreta fila-fali sira nia istória, maibé atu amplifika sira nia lian hanesan loos ne’ebé sira ko’alia.
Iha Oxfam, ami fiar katak la’os de’it númeru no planu anuál sira, maibe evidénsia forte liu maka impaktu hosi lian sira individu nian ne’ebé esperiénsia mudansa sira.
“Métodu agrikultura matenek ba klima ne’ebé fó mai ami la’os de’it hanesan bukae ida; maibe fó esperansa mai ami. Ami bele fa’an modo ne’ebé barak no haruka ami nia oan sira ba eskola,” agrikultór ida husi Ermera hateten mai ami. Iha Oe-Cusse, lider Rai Osan ba Mudansa, Lucia Timo hateten, “Molok tama iha grupu poupansa, ha’u labele halo planu sira ba oin. Agora, semana-semana ha’u poupa no mehi atu sosa mákina dulas hare ba ami nia komunidade.”
Lian sira-ne’e la’os de’it inspira; sira orienta estratéjia no responsabilizasaun ba saida maka importante liu: Ema. Peskiza fó hanoin mai ita tanbasá ida-ne’e funsiona. Narrativa sira haburas empatia no konfiansa (Bruner, 1991), istória sira ne’ebé apar ho dadus esplika tanba saida maka intervensaun sira hetan susesu (White, 2011), no umanu sira foti asaun liu ba istória sira ne’ebé forte duké ba numériku agregadu sira de’it (Small, Loewenstein & Slovic, 2007).
Oxfam Nia Abordajen: Amplifika Lian Sira, La’ós Atu Troka
Oxfam nia estratéjia mai husi orijinalidade prinsípiu ida ne’ebé simples maibé forte: ema maka autór ba sira nia mudansa rasik. Ami nia papél la’ós atu ko’alia hodi sira nia naran, maibé atu ajuda lori sira nia lian ba to’o dook liután—iha sesaun planeamentu sira, konversa ho doadór sira, diskusaun sira kona-ba polítika, no diálogu públiku.
Ami kaptura ho intensaun istória hosi agrikultór sira, foin-sa’e sira, feto líder sira, no ema ho defisiénsia tanba sira nia reflesaun lori profundidade no signifikadu ba progresu ne’ebé ami haree iha terenu. Sira nia esperiénsia moris nian ajuda esplika tansá maka mudansa akontese, saida maka motiva asaun, no apoiu saida maka komunidade sira presiza tuirmai. Liuhosi amplifikasaun lian sira-ne’e, Oxfam garante katak evidénsia impaktu nian nafatin umanu, iha baze, no responsavel ba ema sira ne’ebé maka dudu transformasaun.
Rona Uluk, Aprende Nafatin
Iha munisípiu sira ne’ebé Oxfam serbisu ba, komunidade sira forma narrativa mudansa nian hahú kedas iha inísiu. Sira nia reflesaun sira destaka dimensaun emosionál, kulturál no sosiál sira dezenvolvimentu nian—perspetiva sira ne’ebé maka númeru de’it labele kaptura.
Iha Ermera, agrikultór sira deskreve sira-nia orgullu ba rai ne’ebé restaura fila-fali no konfiansa atu fila ba merkadu lokál sira. Grupu foin-sa’e sira ko’alia kona-ba halo adubu orgániku no irigasaun bee ne’ebé efisiente la’ós de’it hanesan tékniku, maibé hanesan ferramenta sira hodi fó-han família no proteje rai ba jerasaun sira iha futuru. Membru sira Rai Osan ba Mudansa nian ko’alia kona-ba iha “kbiit atu halo planu ba oin”, ida ne’e hanesan forma seguransa no esperansa ne’ebé dala barak la hetan iha dadus ekonómiku.
Istória hotu-hotu iha ninia diresaun rasik: Intervensaun saida mak harii konfiansa? Iha ne’ebé maka barreira sira seida’uk iha mudansa? Aprosimasaun saida mak iha rezoan klean liu? Ita aprende hahú ho rona, no halo ajustamentu sira tuir orientasaun hosi lian sira hosi individu sira ne’ebé ami serbisu hamutuk.
Inkluzaun Signifika Haree no Rona
Programasaun inkluzivu la’os de’it kona-ba partisipasaun; ida-ne’e atu asegura katak ema haree sira nia esperiénsia sira reflete iha desizaun sira ne’ebé forma sira nia futuru. Liuhusi HAMRIIK, ami nia projetu meius subsisténsia komunitária inkluzivu, feto no ema ho defisiénsia asume ona papél lideransa nian iha meius subsisténsia no preparasaun ba dezastre.
Partisipante ida fahe, “Ba dala uluk, ha’u sente inkluidu. Ha’u bele hetan rendimentu no ajuda ha’u-nia família prepara ba dezastre sira.” Liafuan ida-ne’e hateten mai ita kona-ba impaktu emosionál hosi inkluzaun duké impaktu husi númeru de’it. Ida-ne’e signifika pertense, dignidade, no ajénsia.
Reflesaun sira-ne’e orienta Oxfam hodi hametin asesibilidade, aprofunda parseria sira, no habelar oportunidade lideransa nian. Bainhira istória sira kona-ba inkluzaun mosu iha superfísie, ida-ne’e hatudu progresu signifikadu no iha ne’ebé maka tenke foti pasu sira tuirmai.
Xamada Ida ba Ita Hotu
Antes ita tama iha períodu foun ida serbisu nian, Oxfam nafatin iha kompromisu atu mantein ita-nia lisaun umanu no konta istória sira husi kampu. Ami apar lian ho valór sira, istória sira ho estatístika, no esperiénsia komunidade nian ho hanoin sira ne’ebé bele tau ba prátika.
Ami nia estratéjia maka atu asegura katak narrativa hotu-hotu rona, respeita, no amplifika tanba bainhira ema konta sira nia istória rasik, sira reklama propriedade ba sira nia progresu. No bainhira istória sira-ne’e orienta ita-nia desizaun sira, programa evolui ba parseria, no impaktu sai narrativa ida ne’ebé komunidade sira rekoñese nu’udar sira-nian rasik.
Ikus mai, istória sira la troka evidénsia; sira amplifika ida-ne’e. No bainhira komunidade konta sira-nia istória, sira lidera mudansa.









