Reportajen David da Costa
Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) konfirma katak osan falsu ho valor to’o $4 miloens uza ona balun ba halo transasaun iha Dili laran molok autoridade sira halo apreensaun, tanba ne’e, Autoridade sira agora sei kontinua investigasaun no hein desizaun husi Tribunál atu determina natureza krime ne’e.
Segunda Komadante Jerál Polícia Nasionál de Timor-Leste (PNTL), Komisaria Asistente Polisia Natercia Eufrazia Soares Martins, hateten kona-ba osan falsu $4 miloens ne’ebe maka PNTL halo buska iha Bidau Masau ne’e, Komadante Investigasaun Kriminál esplika kelan ona ba públiku hatene hotu ona, ninia prosesu legal ne’e mos la’o ona.
Maibé nia dehan, dala ruma atu responde ba jornalista sira nia pergunta ne’e, ninia rohan husi prosesu ne’e bele nulu tiha, tanba segredu justisa ko’alia sai tiha ona ba média. Tanba ne’e nia la’os hanesan juis, maibé hakarak ko’alia entermus seguransa, seguransa ne’e la’ós mak ida baku malu de’it, seguransa ne’e mai husi aseptu barak loos iha laran.
Tanba ne’e, haree husi númeru aas iha Timor-Leste komunidade sira barak maka la hatene lee no hakerek, no laiha kapasidade atu halo diferensia entre osan falsu no osan ne’ebe orijinál. Tanba sira bele uza ida ne’e hodi bosok populasaun sira hotu.
“Ita nia komunidade sira ne’ebe la hatene lee no hakerek, no laiha kapasidade atu halo diferensia entre osan falsu no osan orijinál. Iha ne’eba ne’e iha buat rua ona, ida ha’u bele dehan, sira bele útiliza defisiensia ne’ebe ita iha, hodi bosok ita nia komunidade,” Segunda Komadante Jerál Polícia Nasionál de Timor-Leste (PNTLKomisaria Asistente Polisia Natercia Eufrazia Soares Martins, ba jornalsita sira iha Palásiu Prezidensiál Bairo-Pite, Sexta 17/04.
Nia kontinua dehan, “Tanba ninia evidensia ka faktu ne’ebe prova mak ita boot sira haree komentáriu justifikasaun husi ita Komadante Investigasaun Kriminál dehan osan ne’e iha loron hirak antes sira uza sosa ona sasan signifika osan ne’e sira dehan kopia ka osan halimar ne’e sira konsege sosa ona sasan no hetan ona osan orijinál ba sira nia bolsu ne’e akontese iha Dili”.
Nia nia argumenta, oinsá osan ne’e distribui ka bosok ema iha foho sira área rural no remotas sira uza ba sosa rai, no hafolin ba feto, tanba feto sira barak mak sei vulneravel tebes, maibé sei la ko’alia klean tanba segredu justisa.
“Oinsa osan ne’e distribui ka bosok ema iha foho sira, area rural no remotas. Pur ezemplu sira uza ba sosa rai, sira uza ba hafolin feto. Tanba ita haree ita nia maluk feto barak mós vulneravel la halimar ho buat sira ne’e hotu, ha’u la ko’alia klaru liu iha ne’e, ho buat sira ne’e segredu justisa,” nia afirma.
Nia subliña, tanba ne’e, di’ak liu mak ne’e prosesu ne’e la’o, buat ida osan tebes ka la tebes ka osan halimar ne’e buat ketak ida, to’o iha Tribunál ba mak deside dehan osan ne’e ba halimar de’it ka osan ne’e mai halo duni atividade ruma ka, ida ne’e Tribunál nia kompetensia.
“Ne’ebe ha’u la esplika klean, ha’u só fó atensaun de’it katak Timoroan hotu tenke matan moris neon na’in, Timor ita nia rain, Timor presiza seguru, buat balun ne’ebe lori inseguransa ba ita ne’e buat sira ne’e mai ne’e gosta halo ita nia matan ne’e kaan. Mais ita la domina, ita ninia aan, ita la domina ita ninia espíritu atu hadomi rai ida ne’e ho povu nia seguransa dala barak ita monu,” Nia dehan.
Nia esplika, iha komentáriu barak iha media dehan taka tiha, maibé hanesan PNTL ne’e seguransa ba nasaun no oinsa maka atu asegura ema ne’ebe vulneravel atu labele monu b alia bosok sira.
“Ne’ebe komentáriu ida média ha’u lee no akompaña dehan ne’e taka tiha, ita boot sira nia komentáriu ami rona, hanesan ema matenek ita haree husi matenek ninian, mais ami nia servisu ne’e oinsá atu salva asegura ita nia ema ne’ebe mais vulneravel,” nia hatete.
Nia haktuir, hanesan Timoroan hotu-hotu nia responsabilidade, se joven sira ko’alia hanesan ne’e husu to’ok, uluk joven sira hola parte iha rezisténsia kontribui ba ukun rasik aan ne’e ka la’e, nia hatene situasaun sira ne’e uza fali ida ne’e atu julga situasaun ne’ebe mosu iha tempu ida agora.
“Ami rua nia esforsu maibé Timor-oan hotu ninia apoiu. Ami na’in rua, ami nia ekipa tomak ninia esforsu, maibé esforsu ne’e atu atinje ninia susesu ne’e presiza Timoroan tomak nia hola parte iha laran, sai matan, tilun, ibun ba autoridade ne’ebe iha kompetente. Hanesan autoridade polísia ne’ebe ezisté iha ita nia rain,” nia hatete.
Entertantu iha loron kuarta 15 Abril 2026, ekipa Diresaun Servisu Investigasaun Kriminal husi Polisia Nasional Timor- Leste (PNTL). Ezekuta mandadu buska husi Ministeriu Publiku (MP) ba armaien Y&W iha Aldeia Sagrada Familia, suku Bidau.Postu Administrativu Cristu Rei, Munisipiu Dili. no deskobre ka hetan osan falsu ho montante millaun haat-resin dollar amerikanu.
Mandadu Ministeriu Públiku nian ho Numeru úniku Krime (NUC) 0138/26-PNSIC fó forsa legal atuasaun DSIK nian hodi deskobre duni osan falsu (osan tahan) dollar amerikanu millaun haat-resin hatama iha books ne’ebe tau iha kaixa laran ho barankas lima.
Iha buska ne’e polisia detein kedas sespeitu sira, no suspeitu sira ne’e nu’udar sidadaun estranjeiru nain haat, kompostu husi ema nain tolu ho nasionalidade Xina no nain ida seluk ho nasionalidade Indonesia.