Home Notisia La’o Hamutuk: Nesesidade Liu Atu Iha Lei Protesaun Denunsiante Duke Kriminalizasaun Defamasaun 

La’o Hamutuk: Nesesidade Liu Atu Iha Lei Protesaun Denunsiante Duke Kriminalizasaun Defamasaun 

0
57

AJTL and FMTL did demonstration against Draft of Criminalization Defamation Law. [Foto: Santina Lucia da Costa | 21.08.2020]

Reportajen Neon Metin

Relasiona ho esbosu projetu de lei kodigu penal, hodi kriminaliza defamasaun. Organizasaun La’o Hamutuk hatoo apresiasaun ba Parlamentu Nasionál, tanba fó oportunidade ba sosiedade sivíl atu kontribui iha diskusaun kona-ba Projetu Lei Alterasaun ba Kódigu Penál. Projetu Lei ida ne’e importante tanba trata matéria sensivel rua ne’ebé presiza separa ho klaridade, protesaun vítima violénsia seksuál no kriminalizasaun krime kontra onra.

Parlamentu Nasionál iha fulan Maiu 2026 introdús Projetu Lei alterasaun ba Kódigu Penál no kriminaliza defamasaun. Ístorikamente Projetu Lei alterasaun Kódigu Penál hodi kriminaliza defamasaun, inísia ona antes husi Ministériu Justisa Juñu 2020. Iha momentu ne’ebá, La’o Hamutuk hakerek submisaun[1] ida ba Ministériu Justisa no karta[2] aberta Parlamentu Nasionál atu rejeita proposta ne’e, tanba La’o Hamutuk haree katak proposta ne’e viola Konstituisaun RDTL (art. 6, 40, 41), kontra konvensaun internasionál direitus umanus (art. 19 husi Deklarasaun Universal Direitus Umanus), sei hamate liberdade sosiedade sivíl nian atu hato’o krítika no sei taka dalan ba jornalista, ativista, no públiku atu hato’o opiniaun. 

La’o Hamutuk deklara halo diskusaun ho organizasaun sosiedade sivíl seluk, asosiasaun jornalista, no defensores direitus umanus, no husu Parlamentu Nasionál no Governu atu hapara prosesu. Tanba rezisténsia boot husi públiku, sosiedade sivíl, jornalista sira no organizasaun direitus umanus iha momentu ne’ebá no Governu suspende proposta iha fulan Agostu 2020. Maibé, la kansela ofisiálmente.  Proposta lei 2020 ne’e kaduka no Ministériu Justisa la konsege lori ba aprezenta iha Parlamentu Nasionál.

Agora iha tinan ida ne’e, Parlamentu Nasionál mak sai proponente ba projetu lei ida ne’e, ne’ebé kontinua fó ko’alia kona kriminaliza defamasaun. Nune’e La’o Hamutuk preokupa hodi fó alerta fali ba Parlamentu Nasionál katak defamasaun la merese atu kriminaliza maibé di’ak liu atu hadi’ak prosesu tuir kódigu sivíl. Se Parlamentu hakarak atu hamoris fali lei kriminalizasaun defamasaun iha 2026, tenke halo konsultasaun públika tomak no rona ema hotu nia lian. Se Parlamentu la halo konsultasaun, entaun Parlamentu halo erru ne’ebé hanesan ho Ministériu Justisa iha tinan 2020 no la konsidera rekomendasaun husi Universal Periodic Review (UPR) ba Timor-Leste.

Agora daudaun, demokrasia no liberdade espresaun iha Timor-Leste di’ak liu nasaun seluk hotu iha ASEAN. Ita bele orgullu susesu ida ne’e, no labele kria lei ne’ebé la valoriza ita nian liberdade ne’ebé ita manán ho luta naruk. Timor-Leste tenke kontinua mantén modelu liberdade espresaun ne’ebé ba ita nia viziñu sira.

Preokupasaun Prinsipál La’o Hamutuk

La’o Hamutuk apoia prinsípiu kriminalizasaun ba asédiu seksuál, asaun seksuál la ho konsentimentu no insestu. Parte ida ne’e responde ba lakuna ne’ebé durante tinan barak impede sistema justisa atu proteje vítima, liuliu feto, labarik, juventude no pessoa vulneravel. Maibé, aprovasaun artigu sira ne’e  tenke akompaña ho medida implementasaun, formasaun ba PNTL, Ministériu Públiku, Defensoria Públika no tribunál, protokolu entrevista vítima, apoiu psikososiál, protesaun testemuña, interpreter, referal ba saúde no orsamentu adekuadu. Lei di’ak sei fraku, se vítima la hetan asesu ba justisa seguru, lalais no sensivel ba trauma.

La’o Hamutuk konkorda katak liberdade espresaun la’ós direitu absolutu. Maibé restrisaun ba liberdade espresaun tenke tuir prinsípiu legalidade, nesesidade no proporsionalidade. Bainhira iha ona mekanizmu sivíl, direitu resposta, retifikasaun, kompensasaun proporsional no étika media mak pena prizaun ba defamasaun sai resposta ne’ebé todan liu no risku liu.

La’o Hamutuk rekoñese katak Estadu iha devér konstituisionál atu proteje dignidade ema nian, integridade pesoál, liberdade seksuál, família, onra no reputasaun. Maibé, iha estadu demokrátiku, protesaun ba dignidade no reputasaun la tenke sakrifika liberdade espresaun, liberdade imprensa, partisipasaun públika, direitu atu kritika autoridade, no povu nian direitu atu hetan informasaun kona-ba asuntu públiku.

Proposta Lei Kriminalizasaun Defamasaun Kontra Konvensaun Internasionál Direitus Umanus

Timor-Leste nu’udar parte ba Konvensaun Internasionál kona-ba Direitu Sivíl no Polítiku iha obrigasaun atu respeita liberdade espresaun no garante katak kualkér restrisaun ba direitu ida ne’e mak legal, nesesária no proporsional. Proposta Lei kriminalizasaun defamasaun ne’e kontra Direitus Umanus, liuliu Artigu 19 Deklarasaun Universal Direitu Umanus no Artigu 23 Konstituisaun RDTL, tanba kriminaliza liberdade espresaun no asesu informasaun. 

La’o Hamutuk rejeita kriminalizasaun defamasaun tomak tanba proposta ne’e ameasa liberdade espresaun no justisa ba ema vulneravel. Presiza lei ne’ebé proteje direitu ema hotu, la’ós penaliza kritika ka falta asesu informasaun. Ami nian pozisaun mak remédiu tenke proporsional, sivíl, reparasaun no kompativel ho liberdade espresaun, la’ós pena prizaun ne’ebé bele kria efeitu intimidatóriu ba jornalista, ativista, denunsiante, akadémiku, komunidade afetada no sidadaun sira.

La’o Hamutuk mós hakarak alerta kona-ba risku SLAPP, katak prosesu judisiál bele uza atu tau obstákulu ba partisipasaun públika. Iha Timor-Leste, diferensa podér entre figura públiku, empreza boot ka kontratadór estadu ho jornalista, ONG, komunidade rurál no sidadaun bain-bain boot tebes. Lei defamasaun ho pena prizaun bele halo desekilíbriu ida ne’e sai boot liu tan, tanba ema ho podér ekonómiku no polítiku bele uza prosesu kriminál atu intimida sira ne’ebé fahe informasaun kona-ba korrupsaun, kontratu públiku, impaktu ambientál no dívida ka kaptura reguladóra.

Lei defamasaun ho prizaun bele sai instrumentu atu proteje interese kompañia estrativa, kontratu infraestrutura boot no entidade koletiva husi kontrolu públiku. Komunidade afetada no sosiedade sivíl tenke iha liberdade atu loke diskusaun no fahe informasaun kona-ba impaktu ambientál, kontratu injustu, dívida públika, konflitu interese no kaptura reguladóra. Lei penál la bele sai instrumentu protesaun ba podér estrativu atu halakon komunidade nian lian.

Kriminaliza Defamasaun Ne’e Provoka Fali Trauma Okupasaun Indonézia Nian Tanba Implementa Fila Fali Represaun Ne’ebé Uza Durante Okupasaun

Timor-Leste parte husi mundu ne’ebé iha kometimentu atu lori Nasaun ba ambiente ne’ebé demokrátiku no respeita direitus umanus, ita labele hafo’er fali ita nia integridade no valór rezisténsia populár. Proposta lei kriminaliza defamasaun bele reativa fila-fali trauma ne’ebé Timor-oan esperiénsia durante okupasaun Indonézia nian. Trauma ho tipu inter-jerasionál ne’e bele fó tutan ba jerasaun oin mai, se iha tempu agora ita la kura kedas. Se ita kontra okupasaun represivu, ita rasik labele repete fila fali polítika opresivu militár Indonézia nian ne’ebé kaer no oho se de’it mak temi, krítika, defama no tolok rejime Suharto iha tempu ne’ebá. Ho razaun ida ne’e, La’o Hamutuk rejeita totálmente introdusaun husi proposta lei kriminalizasaun ne’e iha pasadu, agora no iha futuru.

La’o Hamutuk la kompara Parlamentu demokrátiku ho rejime okupasaun, maibé ami hakarak fó lembra de’it katak memória istóriku obriga atu ita hotu kuidadu ba iha kualkér lei ne’ebé limita lian públiku. Ita hotu fiar katak Timor-Leste la harii nian independénsia atu povu fila fali ba kultura ta’uk, ita nian independénsia harii husi liberdade, dignidade, solidariedade no korajen atu ko’alia verdade. Demokrasia forte la’ós demokrasia ne’ebé la iha kritika; demokrasia forte mak demokrasia ne’ebé rona kritika, responde ho evidénsia, korrije erru no respeita povu hanesan fonte soberania.

Nesesidade Liu Atu Iha Lei Protesaun Denunsiante Duke Kriminalizasaun Defamasaun

Timor-Leste seidauk iha lei ida ne’ebé efetivu atu proteje denunsiante (ema ne’ebé fó sai informasaun kona-ba krime, korrupsaun, ka abuzu iha instituisaun ida nia laran). Se lei kriminalizasaun defamasaun aprova no laiha lei protesaun ba denunsiante, mak ema ne’ebé fó sai informasaun kona-ba korrupsaun, abuzu podér, violénsia ka risku ambientál sei hetan ameasa boot liu tanba ne’e La’o Hamutuk hanoin nesesidade liu halo Lei ne’ebé fó seguransa ba ema ne’ebé fó sai informasaun kona-ba krime sira ne’ebé iha ligasaun ho interese públiku duke lei kriminalizasaun defamasaun. 

Figura Públiku Tenke Prontu Simu Kritika, La’ós Proteje An Ho Lei

Konstituisaun RDTL art. 2.1 hatete: “Soberania hatuur metin iha povu”. Figura públiku, empreza públika, kontratadór estadu no entidade ne’ebé jere rekursu povu nian tenke simu fiskalizasaun ka kontrolu boot liu. 

Povu sira merese protesaun reputasaun ne’ebé forte, maibé autoridade públika no entidade ne’ebé atua iha interese públiku la bele uza lei penál atu evita kritika. Se informasaun ida falsu, resposta apropriada mak retifikasaun, direitu resposta, esklaresimentu públiku, kompensasaun sivíl proporsional ka mekanizmu media ethics; la’ós prizaun. Bainhira figura públiku sente ofendidu ho kritika, sira bele uza meius sivíl ka retratasaun públika. La presiza lori ema ba prizaun.

Meius Atu Prosesa Defamasaun Eziste Tiha Ona

Iha artigu barak ona iha Kódigu Sivíl (artigu 67 to’o 78) ne’ebé ko’alia kona ba meius seluk atu prosesa problema defamasaun ne’e hakerek ona hanesan alegasaun sivíl husi vítima hasoru ema ne’ebé defama. Alende ida ne’e, se ema ida falsamente halo keixa ba autoridade sira ba ema ne’ebé “alegadu” ba krime ida, artigu 285 husi kódigu penál konsidera ona asaun refere nu’udar krime ida “Denúncia Caluniosa”.

Lei Komunikasaun Sosiál mós prevee mekanizmu oin-oin atu hamate notísia falsu ne’ebé hakanek ema-nia onra no atu ezije publikasaun notísia hodi defende an.

Falta Konsultasaun Públiku

Projetu lei ida ne’e kria krime foun sira ne’ebé sériu no afeta liberdade fundamentál ema hotu nian. La’o Hamutuk apresia Parlamentu inísia ona konsultasaun públika ho entidade balun, maske nune’e la’o enkoraja atu realiza konsultasaun nasional molok debate no votasaun final. 

Konsultasaun la’ós halo iha Dili de’it maibé presiza to ba iha munisípiu sira no presiza iha dokumentu iha Tetun jurídiku ne’ebé klaru no presiza rona mós perspetiva husi jornalista, Konsellu Imprensa, organizasaun feto no labarik, juventude, pessoa ho defisiénsia, PDHJ, Ministériu Públiku, PNTL, Defensoria Públika, Igreja, autoridade lokál, akadémiku, sobrevivente violénsia seksuál, komunidade rural no relatóriu konsultasaun tenke publika antes diskusaun votasaun final.

Kontradisaun ho Prinsípiu Justisa Públika

Iha artigu sira ba kriminaliza defamasaun, injuria, ofense ba memoria matebian, ofensa ba entidade koletiva ho tipu prosesu akuzasaun partikulár (private prosecution) sistema prosesu kriminál ne’ebé inisiativa ba akuzasaun depende ba vítima nia keixa, la’ós ba prokuradór públiku. Vítima rasik mak tenke halo keixa no tuir prosesu, la’ós Estadu liu husi Ministériu Públika. No ba artigu asédiu seksuál no perturbasaun seksuál uza sistema mista, depende ba keixa (akuzasaun partikulár), maibé prosesu sai públiku (prokuradór) bainhira vítima iha idade tinan 17 mai kraik ka vulneravel.

Sistema akuzasaun partikulár ba defamasaun no injesaun iha proposta ne’e iha lójika (proteje autonomia vítima no prevene abuzu husi Estadu), maibé iha frakeza boot mak vítima ema ki’ik, ema iha área rural, no ema ho rendimentu ki’ik sei difisil atu asesu justisa tanba tenke selu kustu advogadu, taxa tribunal ho prosesu ne’ebé komplikadu, aumenta gasta tempu no enerjia atu tuir prosesu ne’ebé naruk. Presiza aumenta mekanizmu protesaun ba vítima vulneravel no prevensaun ba abuzu husi akuzasaun partikulár, atu asegura katak justisa la’ós de’it ba ema ne’ebé iha osan. 

La’o Hamutuk nu’udar organizasaun ne’ebé servisu durante tinan 26 atu promove demokrasia no direitus umanus iha Timor-Leste, ami hanoin katak kriminalizasaun asédiu seksuál, importunasaun seksuál no insestu nu’udar pasu pozitivu ne’ebé ami apoia.

Maibé, kriminalizasaun defamasaun ho prizaun nu’udar ameasa sériu ba liberdade espresaun, demokrasia no direitus umanus. Figura públiku sira tenke prontu simu krítika faktual. Timor-Leste la’ós rejime ditadór, maibé estadu demokrátiku ne’ebé soberania iha povu. Denusiante ka Whistleblower sira presiza protesaun la’ós prizaun. Parlamentu tenke halo konsultasaun públika molok deside kona-ba lei ne’e. 

La’o Hamutuk husu Parlamentu atu separa asuntu rua iha Projetu Lei. Parte kona-ba asédiu seksuál, asaun seksuál ne’ebé la iha konsentimentu no insestu bele kontinua ho konsultasaun públika vítima-sentradu. Parte kona-ba defamasaun ho pena prizaun tenke hasai husi Kódigu Penál. Se Parlamentu hakarak regula reputasaun, matéria ne’e tenke trata liu husi lei sivíl separada, direitu resposta, retifikasaun, kompensasaun proporsional, mediasaun, Konsellu Imprensa, media ethics no mekanizmu anti-SLAPP.

Ho razaun sira ne’e, La’o Hamutuk ezije atu suspende prosesu aprovasaun, no halo konsultasaun públika tomak no hasai kriminalizasaun defamasaun husi projetu. Aprova de’it krime foun ne’ebé proteje vítima (asédiu, importunasaun no insestu).

La’o Hamutuk rekomenda ba Parlamentu Nasionál;

Atu hasai artigu 187.º-A to’o 187.º-H husi Projetu Lei Sétima Alterasaun ba Kódigu Penál. Se Parlamentu insiste atu regula defamasaun, tenke hasai pena prizaun hotu no regula de’it liu husi lei sivíl separada ho salvaguarda ba verdade, boa-fé, interesse públiku, kritika polítika, kritika jornalístika, opiniaun, kritika ho humor, ironia ka forma artístika, peskiza akadémika, denúnsia korrupsaun, protesaun fonte no anti-SLAPP.

Halo konsultasaun públika ba ema hotu, La’o Hamutuk husu Parlamentu Nasionál atu suspende prosesu aprovasaun to’o konsultasaun públika nakloke ho Organizasaun sosiedade sivíl, Asosiasaun jornalista, Organizasaun feto no labarik, Defensor direitus umanus no Komunidade lokál sira. Demokrasia presiza partisipasaun, la’ós desizaun husi leten ba kraik.

La’o Hamutuk rekomenda atu Parlamentu kontinua diskute artigu kona-ba asédiu seksuál, asaun seksuál ne’ebé la iha konsentimentu no insestu, maibé ho konsultasaun públika. Parlamentu Nasionál mós tenke garante orsamentu no kapasidade institusionál atu lei ne’e bele implementa ho efetividade.

La’o Hamutuk rekomenda atu Parlamentu Nasionál reforsa direitu resposta, retifikasaun, media ethicsmedia literacyfact-checking independente no mekanizmu sivíl lalais, kustu ki’ik liu no asesivel ba ema ki’ik. Protesaun reputasaun tenke serve povu, la’ós sai arma ba poderózu.

NO COMMENTS